Г1АЛГ1АЙ МЕХКА КЪАМАН ЮКЪАРА ГАЗЕТ

МАЬТ-ЛОАМ (эссе)


Хетаю Базоркин Муртуза Идриса,

из ваьча денца даъкъала а вувцаш.

Юха венав со укхаза. Дувцилга йоацаш сина паргIато хул, Маьт-лоамах бIаргтехача. Вахарцар безам ал самбувлаш чIоагIлу. Сагагара доладенна баьца мергIилгага кхаччалца, дийна мел дар деза лархIа дог отт. Сай мел йола уйла, эггара листагIа болча цацаца лайса, нагахьа мо, ийрчаяраш цанна юкъе увш хуле, сайх а нахах а, уж цIаккха а хьокхалургйоацаш, цанна кIоар-га каша даккха дагадох. Саг волаш дунен чу ваьнна хилча, сагах тара саг волаш ваха а, сагах тара саг волаш тIехьарча новкъа гIолга а лов. Иззал боккха низ ба-кх цу Маьт-лоамага. Ираз деций цун!

ЦаI шоллагIчо хувцаш, тамашийна ийсбаьхьалена сурташ увтт бIаргашта духьал. Еррига лоам тIе сийр-даяьккха камаьрша малх цхьан юкъа дIахьулабу кIаь-дача морхаша. Сох хьекхалуш дIаух морхаш, цхьанна сага а, е шоашта а ца ховча, ца бовзача наькъагIа. ДIаух, со юкъе а вуташ, дехьа-сехьа гIолла, гIозалла вIашдухьала нийсъяь сагото а кхеллалга хойташ Низ-болчо. Цу хана шаьра хоалу из. Лохера хьалхьежача мара хеталац царех-м «кIайча боамбе аргIаш». Хьагулалуш мо, юха а дIаярж морхаш. Уж нийлхъенначада хьакъад малх, хьалхарча юкъа бетта тара а бийрзе. ТIаккха, лакх-лакхагIа яр хьалхагIа а йоалаш, гучаювл ира лоамий зIогалаш. Лoxeгla, къаьст-къаьста чхараш гучаяла йолалу. Къаьгга хьагуш йоацача царех, дунен къайленаш йовза хайша, уйлашкахьа баха багIа дух-лохамхой тарлу.

Цхьа ха ялча гучайоал, берригача Маьт-лоама бочагla, хьамсарагIа, сийленга диллача кхы сийлахьа ше йоаца хозне — шира элгац. Цхьан хана, са гаьннара даьй текъа иха: шоай бала дIакодабе а, гIозал екъа а, мохк вIашагIакхеташ хинна моттиг!

Малх морхийлара мукъабаьннаб. Из ба хIанз соца хьежаш элгацага. Из хьежа-м дуккха ха я. Цунна-м шаьра дагадоагIа, из хьалдаь ди а. Тахан со а хьеж. Алхха цхьа элгац дайна Iац сона. Сона-м кхы дуккха а гу: бIаьшерий боадонгара таханарча денга кхаьчача, сийрдача вахара зем беш, Iолохе хьежача Маьт-цIеле дукха сурташ духьала доаладаьд сона хIанз.

Гой, ераш да царех цхьадараш...

ДикагIча дакъилгага сатувсаш, хало, моцал, у дара деналах, къонахчалах, эзделах ца вохаш, тIера биркъа, бакъда чура куравола, сигала юхь ерзаяь, Далла текъаш латта лоамий дезалхо — лоамаро...

Чура хьаийккха ткъамал даллал, е из хила йиш еце, деха дIадаххал, дог тохадолийташ бола чIондарга мукъам...

Довна-пхьегIа тIа а, шуне вагIаш моастагIчунца а эздел кхоаба лоаман кIант...

Хьайла, дIа шаьрагIча моттиге гу цIаста яьш. Цанна кIала михьаръювлаш йоага цIи. Кастта хьадаргда байначанна синнела хетадаь, дийначар кера кхоачо ергйола, мерза хьаьна шунаш...

ДIа-а аьттехьа, лакхе, текъам йисте баьнначул тIехьагIа, вIашагIкхийтта къаьста тоаба гу. Из белгала я кхычанна юкъе, сийлахьча сатеме ше хилара. Пхьенаш дута моттиг я из...

ХIаьта, укхазахьа хьажача кхы сурт да. Ловзара го отташ латт. Халхара кийчлуш да йоIи зIамсаги. Сигаларча малхах а, баьца тхирах а, е айлама фех а лорабе, хьулабе дагабола сийрда безам кхоллалуш латт дегай, бIаргий, уйлай...

Из шедар хIанз духьалдера сона, элгацах бIарг-кхийттача. Иззал низ ба-кх Маьт-лоамага! Дика да-кх, лоамаш леш доацаш. Замаш хувцаялара, эргалонаш духьала увттара, уж шоаш хиннараш да даимма а.

ХIаьта, нах а хул царех тара, нагахьа дунен чу йоаккхача лоаццача хана, дикаех етта гIалаш цар юте, вайна хьалхашкара дIабаха бале а, тахан вайна гуш беце а, уж а бовц. Баха бус уж, юхебусарий, тIехь-тIахургбарий дегашка, уйлашка, цар сакхетам чу, цар догдоахилге.

Аьрзи а хьайр, дIа-а ше яьгIачара. Со-м из чхаран бухь ба мотташ вар, из дIа-са хьалцца. Селлара сабаре яьгIай-кх из. Са а ваха веза ха кхаьчай. Самукъадаьлар са тахан Iалаьмате.

Кхы массаза ва вIаштIехьахургда-хьогI? Эггара хьалха се укхаза нийсвеннача денна хьамара, шера хоададаь цхьа ди да са, укхаза доаккхаш — ахкан-юкъ екъалуча бетта пхийтталагIа ди.

Даькъала хилда из! Даькъала хилба хьо а, Маьт-лоам! Хьа элгац хилда даькъала! Хоза латт из. Кхы а латталда бIаьшерий замаш йоахаш, ше хоздаьча Маьт-лоама сий кхы а дIадебадеш!

1985-гIа шу, 15-гIа июнь

Автор:
Хамхоев Ваха
13.12.2017 12:24
61

Комментарии

Нет комментариев. Ваш будет первым!
Загрузка...