Баьде-сийна дале а унзара дац из цIеракIаьга (редакце дена хаттар)

Тамашийна ба Даьла кхоллам. ХIара кхоллар ший тайпара да, цIаккха адам тамаш яь а даргдоацаш. Iаламцара гIулакх тахка Iилманхой болабелча ди тIехьа йоккахагIа а еш тамаш ю цар из гIулакх тахка дайза ца бовлаш.

Массехка кIира хьалха, ший кара аьшках а дахчах а хIамаш хьаеш волча пхьаро, суртанча, байтанча волча Яндарерча Цхьорой Дауда Аюба хьунагIа ваха ше нийсвеннача сурташ а даьха цIеракIаьга оттадаьдар инстаграмма ший оагIон тIа. Из фуд ца ховш, цох тамаш еш бар дукха нах. Цхьаболча наха сога а хеттар фу чоапильгаш я уж, мичара яхкай уж яхаш. Цхьаболчарна хета хьалха хиланза тIехьагIа гучаяйна чоапильгаш уж йолаш санна. Массехка шу хьалха вай мехка сигала гIолла дIадоча фекемо цхьа чоапильгаш чукхайсай, яхаш дувцаш хабараш а дар цIеракIаьга ца довзача наха арадаьха. Йоаржаеш хиннача видео тIа нахага кхайкам бора царех лорале, унзара я уж яхаш. Амма,из цхьаккха дош доацар дар, дале а шоашта ца довзаш долча хIамах кхераш унзарабувлаш хул цхьабола нах.
Укх шера а болаш ба царех зе далар кхераш, цIеракIаьга фуд ца ховш бола нах. Царга а кхыча из ца довзача нахага а ях аз сона а, иштта кхычарна а йовзаш йола, «ЦIеракIаьга» яха, кагарий а йолаш, геттара тувсалуш, лила беса йола чоапильгаш я уж. Январь бетта тIеххьарча деношка хьагучайовл уж. Геттара дукха уж хул февраль бутт юкъе кхаьчача хана. Цкъаза, Iа остдаьнна лоа доацаш хилча январь бетта хьалхарча деношка а нийслу уж. ХIаьта, Iа дукха гайна, ха шийла латташ хилча март бетта мара ара ца доалаш а нийслу. Нагахьа санна, январь бетта цIеракIаьга гучадоале бIаьсти хьалха йоал, февраль бетта гучадоале, ханнахьа я, хIаьта март бетта мара из цIеракIаьга хьагуча ца доале бIаьстий тIехьаюс оал гIалгIай боккхийча наха. Царех дувцаш дукха хIамаш да, цул совгIа гIалгIай йоазонхоша шоай романаш тIа а, байташ тIа а хьоаду из цIеракIаьга.
Массехка шу хьалха из деррига долчча тайпара хардухьа, из тохкаш волаш са къамаьл хиннадарр Г1алг1айче г1олла йолча ФГБУ Россельхозцентра кульгалхочунца Мурадова Маремаца. Цу хана цо тхога хоам баьбар цу чоапильгех наха дала цхьаккха зе дац аьнна. Цудухьа кхы ер дош хьоа ца деш дита а венавар со, амма тхога редакце каьхат денад цох шоашта ховр ала тхона аьнна, цудухьа кердоаккх оаха ер гIулакх.
2016 шера Мурадова Маремагара интервью а ийца оаха даьча къамаьле цо тхога цIеракIаьгах баь хоам ба дIахо: «Экажкъонгий-юрта ишта уж чоапальгаш я аьнна, нах кадачул тIехьагIа, даха, тхо хьежадар цига, уж фу я ха. Тхоца цига тхоай центрерча говзанчал совгIа, МЧСа болхлой а Юртабоахама Министр а бар. Микроскопаца а, вешта кхыча говзалца а из гIулакх техкачул тIехьагIа, тхона гучадаьлар из цIеракIаьга дольга. Эрсий меттала «снежная блоха», «снежная муха» оал цох. Цо е адама а е хьайбашта а де зе дац. Вай мехка хинна а ца Iеш, кхыча мехкашка а йолаш я уж чоапильгаш. Глицерин яха хIама йоал цар дегIах, цудухьа гIорайича кхыйола чоапильгаш санна леш яц уж. Лоаи, шаи дашача хана цох хьадоалача хих йоахка органически хIамаш юаш я уж, кхача из болаш я уж. Дехар дар са нахага, нагахьа санна, шоашта цу тайпара хIама бIаргдайча, фуд ца ховча хIаманна тIехьа кхайкамаш ца а деш, тхога е кхычахьа хоам бе, аьнна, тIаккха вай из тахкача берригача мехка пайда баргба цох».
Уж чоапильгаш цIаракIаьга хиларах цхьаккха шеко яц. Эрсий меттала аьлча, «снежный блох» е «леднечник» оал цох. Царгара наха а е хьайбашта а зе доалаш хIама дац. ЦIеракIаьга лаьттан кIалхара арайовлаш чоапильгаш я, сигалара а йосс уж. Мух хьахьекхача цо хьа а яхь гурматах. Боккъонца гурматах, оасах хул уж. Геттара кадай а йолаш, йIайха чоапальгаш я уж. ЧIоагIа лоа дошадеш хIама я цIеракIаьга. Из дIахьокхаделча даш лоа а ша а. Селхан, тахан гучаяьнна яц уж, е дуне Iодиллачахой йолаш чоапильгаш я. Цхьаболча Iалама тохкамхоша яхачох, 500 миркха (500 000 000) шу да уж укх дунен тIа яхаш йола.
Вай мехкарча боккхийча наха дика йовзаш я уж чоапильгаш. ГIалгIай йоазонхочо Сурхо тIарча Матенаькъан Iабаса йоах: «Ткъаь цхьоалагIча дийнахьа цIеракIаьга сигала дода, цу дийнахьа Iурре денз цхьа ший тайпара хул, чила хана сенна йоацаш, Iана хьаж а хувцаяле хул Iалам. ВорхI дии-бийсеи сигала а даьккхе, лаьтта досс цIеракIаьга. ЦIеракIаьга фу я аьлча, сагалий миссел а йолаш садоахка хIамилгаш я. Уж IотIаювш лай тIа, гаьнаш тIа – массанахьа. ТIаккха лоа Iаьрж а луш даша долалу, гаьнаша а лаьттано а шоай болх дIаболабу. ДIахо ворхI дии-бийсеи кхы даьлча, цIеракIаьга хича дода, тIаккха баьчара ша а баше, хий долалу».
Нагахьа санна хьунагIа хьонк баккха саг вахавале, цунна бIаргадайна хила деза из цIеракIаьга. Лоа е гIаьнаш хьа ма хьаккханге а цу кIалха йоахкаш хул уж чоапильгаш, цул совгIа, гаьнаш тIа а ша баьча хи чу а хул уж гульяле.
ЦIеракIаьгах оалаш да вай “цIеракIаьга сигала дода”, е «цIеракIаьга лаьтта досса», е «цIеракIаьга хила дода» аьле. Цудухьа са дехар хургдар вай мехкахошка а кхычарга а боккъонца воашта ховш дола хIама мара ма язде, аьнна. Цхьаккха зе дац цар вайна де. Даьла кхолламах цаI да из, ший гIулакх кхоачашдеш лаьтта десса.

Матенаькъан Илез