БIашерений боадонгара илли…

Базоркин Муртуза Идрис ваь 110 шу дизад укх шера. Ховш ма хиллара из ваьв цун ший даь-даьвоша Базоркин Мочкхас Iойиллача Мочкхий-юрта 1910-ча шера июнь бетта 15-ча дийнахьа. Дукханена Муртуза Идрис вовз цо яздаь «Из тьмы веков» (БIаьшерений боадонгара) яха роман бахьан долаш.
Массехк шу хьалха, Янданаькъан Джамалдина цIерагIа йолча къаман библиотека болхлоша дувцача романа тIара илли дуннен дукхача къамий меттала даьккхадар. ХIаьта укх деношка Идриса 110 шу далара хьамара из илли, хIара къаман меттал дIа а оалийташ 4 минота совгIа йола видеоролик а яь интернете гIолла дIахийцад къаман библиотека болхлоша. Геттара хоза товш а, дунен керттерча къамий мотт ховш болча наьха цу илле дакъа довза аьттув болаш а дика баь болх ба из.
Дерригача дунен тIа дIа-хьа даьржа, дукхача наха дийша да из роман. Бакъдар аьлча из доацаш кхы а дукха дика йоазош да Идриса. «ТIахьехам» яха цун кхоллама болх геттара дешархой дег чу бижа а, царна дукхача хIамангахьа хьехам хинна а ба. Къаьстта кхувшбоагIачар дешаре царна дика хургдар йоазо.
Роман юххьанца эрсий меттал арадаьннад. Йоазонхочо цу меттала яздаьд из ше яздеше. Романа ший ахбIаь шу совгIа ха яьннаяле а, хIанз а гIалгIай меттал арадаьннадац из, Чахканаькъан Ювсапа школа дешархошта лаьрхIа таржам даь дакъа ца лаьрхIача. ГIалгIай Iаьдала юкъарченаша, е дешараи, Iилмани министерствос цу гIулакха тIехьа уйла а я из роман гIалгIай меттала доаккхаре геттара бакъахьа хургдар.
1924-ча шера Идрис деша вахав Буро тIарча ГIалгIай хьехархой техникума кийчон отделени. Цига дешаш волаш литератураца хьоашал хеттад цо. «ЦIе зIиргаш» яхача, кулг йоазонца кепадеттача таптара тIа байташ яьзъе волавеннав из.
Базоркин Идриса хьехархоех хиннав профессор-лингвист вола наха лоархIаш хинна Немировский яха Iилманхо. Цох ший дешархо хилар догдоахаш ше волг дIакIодадаьд цо Идрисага. ХIаьта цо яхар къоачащдеш хилча литературацара гаргалол хоада а яь, моттхар Iомадара тIаверзавезаш хиннав из. Амма, ший вахар цIенхашта литератураца хотта дагахьа хиннача йоазон зIиргаш хийцача кIаьнка цун дехар кхоачашдаьдац.
1930-ча шера, хьехархой техникум чакхъяьккха ше ваьлча, Буро тIарча Къилбаседа-Кавказа хьехархой института юкъара-литературан отделене деша эттав из. Цу шерашка, дувцараши, пьесаши, байташи, статьяши язъю Идриса. Кхы а совъяьннай цун исбахьален кхолламцара говзал.
1932-ча шера, Шаденаькъан Мухарбикаца цхьана юрташкарча школа хьалхарча класса хургдолаш гIалгIай меттала учебник отта а дий кепатехе арахец цо. Кепатохача книжкан сурташ дахкар а Идрис ва. 1932-1934 шерашка, ше дешаш воллаше ГIалгIай лоамера юрташкарча дешарлешка хьехархо волаш болх баьб цо. ХIаьта 1934-ча шера, Буро тIа, ГIалгIай халкъа «Сердало», яхача кепайоазо арахецарче Идриса байтехи, дувцарехи латта «Назманч» яха гуллам арабоал. Цу шера, хIетта вIашагIъеллача СССРа йоазонхой цхьоагIонца дIаэц Идрис.
Базоркин Идриса романах, цун кхыча кхоллама балхех лаьца дукха статьяш, балхаш да. Цар тIа геттара дика хьагучаювл йоазонхочун уйлаш. «ХIанзара гIалгIай литература» яхача ГIалгIайчен Iилман-тохкама институто арахийцача хьалхарча тома тIа да Базоркин Идриса вахарах а кхолламах а дола дош. Дийшачоа боккха пайда а баргба цох.
Матенаькъан Илез