Цхьан книжкан кхоачамбоацарех лаьца

Ха дIайода, адамаш хувцалу, вахар тоалу, цунга хьежжа доккхагIа, хозагIа хулаш доагIа арадувлаш дола дошлоргаш, Iилман балхаш, говзаме йоазонаш. ДукхагIча даькъе уж во деце а, эшаш дале а, кхы дикагIа, цхьаккха кхоачамбоацар доацаш уж хилча бакъахьа хетар. Iилма-тохкама института  болхлоша яздаь хилча хIаьта а хила йиш яцар царца цхьаккха кхоачамбоацар. Тахан са дувца безам ба А. М. Евлоевас баьча «ГIалгIай драматурги: къаман из хьахилар, эргаялар, жанра белгалонаш» яхача балхах. Цу тайпара, еррига вай драматурги ювцаш, цун автораш бовзийташ дола книжка хилар, дика хIама да. Бакъда хаттар отт: цхьаккха саг вицвеннавий-те из яздаьча Евлоева Азайна, цхьаннена вас хургйола хIама дий-хьогI цу книжкаца дувзаденна? Хала хете а, цу тайпара моттиг нийслу укхаза. Селлара цIенхаштара болх бIаь шера цкъа мара язбеш хилац, тIаккха сих ца луш, шедар лерттIа дайза а дайза, беррига драматургаш чу а лоацаш язде дезар из. Амма автор (къона хиларах хургда из) цу декхарах дика лоархIаяьяц. Цхьан хIамах тамаш ю аз, цун Iилман редактор профессор Дахкильгов ИбрахIим хиннав, рецензенташ филологически Iилмай доктор Танкиева Лида, филологически Iилмай кандидат Мартазанова Хьанифа хиннай. Берригаш къаман литература дика довзаш, цунца къахьегаш хьабоагIа нах ба. Цар ца зер ма тамаш я книжкан кхоачамбоацараш.

БIарчча хьаийцача,  къонача Iилманхочо гойтад вайна, мишта хьахулаш а дегIайоагIаш а хиннай гIалгIай драматурги. Из жанр эггара хьалха вай къаман литературанна юкъейоалаяьр хиннав гIалгIай йоазон мотт, грамматика, дошлорг, газет кхелла вола Мальсагов Зоврбик. Цо язъяь пьесаш даим Iомаеш хиннай, хIанз а Iомаю школашка 9 классе дешаш болча кIаьнкаша а йиIигаша а. «ЙоI йодаяр» а «Пхьа» а советий Iаьдала хьалхарча шерашка чIоагIа эшаш хиннай, хIана аьлча цар гIеттадаьраш, къамарга этта тIехк санна, къаман вахаре новкъа хIамаш хиннад. ЙоI шийна везача зIамигача сагага маьре дIалуц, из хьал долаш вац, яхаш. ШоллагIчун тIа, дас (ший бехк боацаш) вийнача сага пхьа лех, саг йоагIача дийнахьа цун воI юхавувш. Хьалха санна ира ца латте а, тахан а вайна юкъе долаш да цу Iадаташца дувзаденна зулам. Кхыча дешашца аьлча, эггара хьалхара къаман пьесаш ширъяьннай ала йиш йолаш дац вай, къонача тIехьенна бакъахьара кхетам луш я уж хIанз а. Иштта ала мегаргда Мальсагов Оарцхос язъяьча «Салихьат», Мальсагов Дошалкъаца цо язъяьча «Кердача наькъа тIа», Базоркин Идриса «Тамара» яхача пьесаех. Къаьстта дукха къахьийгад цу йоазанхочо «Коталон байракх», «Операци», «Сатоссаш» яха а кхыдола а йоазош деш. Цун цIераца дувзаденна да драматурги дегIаахар а наха шерра дIайовзар а. Бакъда кхы а хиннаб вай из никъ дIахохьош хьабаьхка нах. Масала, царех ва аьнна эггара хьалха цIи яккха езарех ва халкъа йоазонхо хинна Чахкиев СаIид. Ширача замангара денз хьаволавенна, таханарча денга кхаччалца йола зама чулоацаш да цун драматически лехамаш. Вайна массанена дика бовз цу жанре цо баь болх: драматически поэма «БIаргий хих биза кад», драмаш «Къонгаш бовча хана», «Са кIаьнк», «Террор», «Асхьаб Бендер», «ТIеххьарча жIака тIа», «Жанхота валар», кагий пьесаш. Къаман сий долаш бола нах хьахьекха ца Iеш (Айдамар, цун къонгаш; Зязиков Идрис), цун сийдоацаш бола нах а бовзийт вайна драматурга. Уж а хиннаб, болаш ба, хургболаш ба моллагIча къаманца. Йоазонхочо гIо ду царца къовсам лоаттабе, цар гIулакхашта сунт тоха.

Боков Ахьмада вай драматурги дегIайоалаеш хьийга къа а довзаш да. Цун кхолламе хиннай «Бачеи цун истийи», «Тхо цIадоагIаргда, нани» яха пьесаш. ШоллагIъяр кхоллаш, цун ларде йиллар я йоазонхочун «Тиша цIа» яха повесть. Из а дика йовз вай кагирхошта, хIана аьлча еррига повесть 8 классе Iомаендаь. Автора шийна хьалхашка оттадаь керттера декхар хиннад, тIема къизал ше ма ярра хьагойтар. Дезала да бандиташа вув, советий Iаьдал доаккхаш, кхоккхе воI: Бекхан, Гирихан, Iалихан – Сийлахь-боккхача тIем тIа бов. Юхейисача къаьнача Iайшех а къехетам биц тIемо, повесть чакхйоалаш мина ийккхе ла из а. Из шедар дийцад Мухтара Азас. Бакъда Боковс драматурге баь эггара керттера  болх хьоахабаьбац. Вайна дагадоагIа, 80-ча шерашка цун роман «Беке къонгаш» инсценировка а яь, «ЦIий кхайк» аьнна цIи а тилла, сцена тIа оттаяр (режиссёр М. Беков). ГIалгIай театральни вахаре лоархIам болаш моттиг яр из. Цу пьесанна лаьрхIа илли язде аьнна тIадилладар сона. Яздир, дийкар, наха дезаделар. Боков Ахьмада драматурги тохкаш 70-ча шераш тIа хIана сецай кхеталуш дац тахан яхаш, 1980-2000-гIа шераш довзаш йола къона Iилманхо. Таханарча вай деношка кхаччалца хьатахка безар аьнна хет сона халкъа йоазонхочун кхоллам, нагахьа санна драматурги дегIаахара наькъаш дизза гойта декхар шийна хьалхашка оттадаьдале. Оттадаьдеце-м хац сона.

Керттерча кхоачамбоацар тIа дIатIакхаьчад вай хIанз. ВIалла хьоаха ца веш витав Азас ший книжка тIа вай дикагIвола йоазонхо Ведзижев Ахьмад. Поэт, прозаик хинна ца Iеш, из хиннав тамашийна, зама а нах а дика зе ховш вола драматург. Селхан е  тахан хьахинна драматурги яц цунъяр. Со тахан 60 шерал тIехваьннав, со зIамига волаш Нохч-ГIалгIай телевидене гIолла гойташ яр «Дала яйта хьаьша» яха цун дувцара кIийлен тIа оттаяь телеспектакль. Вешта аьлча, инсценировка яьяр цу дувцара. Из а яр-кха сов  зIамига йоацаш пьеса. Ала деза, цунна юкъе лайзараш вай эггара дикагIбола артисташ Хадзиев Махьмад-Гири, Цицкиев Мухьмад, Яндиева Лида бар аьнна. Йицъенна мишта ют из санна йола моттиг?! Иштта телеспектакль оттаяьяр Ведзижева «Кхоллам» яхача пьесах а. Укхаза лайзараш бар вайна массанена дукха беза артисташ Наурбиев Руслан, Беков ИбрахIим. Цул совгIа тIеххьаръяр Iомаеш я школе 8-ча классе деша долча бераша. Цу пьеса чулоацам а къаьнарчеи къоначеи шин вахара юкъера къовсам бувцаш ба. Верригаш вац цунна юкъе пхи турпалхо мара, цаI (нускал Лейла) вIалла йистхулаш а яц. Йоккхача сага Кайпас кхеваьв воI. Къаеннай из, кIаьдъеннай, ялале,  Мурада саг а йоалаяь, виIий бераш ловзаде, хьеста безам ба цун. Бакъда йоалаеш йола саг ше лаха гIерт из воIа, шийна хоза хета гIулакхаш дегIах доахкар еза цунна, Мурадагеи цун новкъостага Туханагеи йоах цо: «Соначул дикагIа йоI йовза-м валлац шо шиъ? Шоана фу хов, йоIа бат йизза пудараш-басараш хьекхача, Iеха ма лой шо-м. Басар хьакхар пайда бац, маха баккха ца хайча, коч-хачи тега ца хайча». Мурад, ше яхар деш, лийлача воал аьнна хеташ я йоккха саг. Новкъа кхийттача юртахочунга Мунапага, цун йоI йоалае дагахьа, Мурадага вIалла хIама ца хоатташ, зоахалол дIакъодаду цо. Хинна даьннарг санна да из. Бакъда  Мурадеи Туханеи Тоита йоалаю аьле, зIамигача сага дукха еза Лейла йоалаю. Хьайоалаяьчул тIехьагIа, кхы цунна де хIама доацаш, ший нус хьаьсте, хоастайийя соц Кайпа. Кхоллам (судьба) иштта хиннаб цу деша. Цудухьа тиллай цу пьесах иштта цIи а. Мишта ют цу тайпара пьеса къаман драматурги ювцача книжка тIа хьоаха ца еш? Хетаргахьа, из нийсденнад, боккхагIболча литературни критикаша а И. Дахкильговс, А. Мальсаговс цун (Ведзижева) драматурги кIезига ювцарах. Масала, Мальсагов Абос  ший статьях «ЦIихеза йоазонхо, драматург, публицист» аьнна цIи тиллаяле а (№19 йола «Сердало», 2004 шера 19 февраль), пьесаш язъяьй аьнна шин дешаца хьоахадаь, кхыметтел цар цIераш ца йоахаш Iийнав. Книжка тIа цун кхоллам тохкаш а, дукхагIа хьехадераш  дувцараш, повесташ, роман я. Сона хеташ, царгара масал а ийца, Iийнай Евлоева Аза. Из-м хIама а дац, Абабукара Ахьмада эггара йоккхагIйолча «Деха зоахалол» яхача пьеса а цIи ца йоаккхаш Iийнай автор ший Iилман балха тIа. Ахьмадаца  дов долаш хиннабий-те вай критикаш? Из мел дола хIама цар хьадича, кхыйола уйла керта чу хьачу-м ягIац.

«Деха зоахалол» яха драма а, вай заманхой бувцаш, дезала юкъе нийслуш йола къовсаме моттигаш йовзийташ я. Школе 9-ча классе Iомаю из. Дезала да Берд къаракъаца хьоашал доагIаш ва. Шийна къаракъа меладеча хьал долча нахага маьре яхийта гIерт из ший йоI, вож саг йоалаяь хилар, йоIа везаш цахилар вIалла теркал ца деш. Берда дагадоаллар Лейлай (из цIи Ахьмада дукха езаш хинначох тара да, ший пьесашкарча бакъахьарча мехкарашта еннай цо из шозза) ираз, цига цун хургдола вахар дац. Урдонна лургдола ахча да цунна дезар. Из хьаийцача, йIаьххача хана къаракъ молаш лела таро хургья. Мара духьалйоал йиIий нана Заби, даь-воша Хасмахьмад, Лейла ше. Да ше дIаяла гIертача сагага маьре ца яха, шийна теха яла кийча я из. Зоахалола венача Къоасама жоп лу Берда, 2500 сом (из пьеса язъеча хана кхы дукхагIа луш дацар урдув) хьаэц, бакъда Къоасама тIехьавенача кIаьнка ийрча хоам бахь. Саг ехаш вола зIамига саг Iаьдало лаьца дIавигав, хьарама Iоадаь рузкъа, цIагIа мел йола хIама язъеш латт. ТIаккха а урдонна хьаденна ахча юхадала раьза вац Берд, ше Iехавича, бегваьккхача санна хеташ, из цабоашама дита гIерт из.  Хасмахьмада дIадолийт наьха ахча. ХIаьта Лейла араяьккхе маьре дIайохийт нанаси даь-вошаси, шийна дукха везача зIамигача сагага. Къаракъ-м кIезиг-кIезига дIадоалаш латтар вай вахарера, бакъда маланза беха нах хIанз а болаш ба. ЙоIа ца езача моттиге шоай дезалхо дIалуш, цунга хIама ца хоатташ, хаьттача а цо яхар теркал ца деш, моттигаш нийслу. Заман белгало санна хIанз а лелаш да цу тайпара хIама. Из пьеса а,  хьоаха ца еш, йитай дувцаш долча книжка тIа.

Цхьаболча цхьа пьеса язъяьча наьха а цIераш яьхай укх книжка тIа. Масала, Угурчиев Азмат-Гире («Лоамашта дицлургдац», 1998). Из во да ала гIертац со, дика да, сага хьийга къа белгалдаккха деза кIезига мара деце а. Со ала гIертар кхыдар да. Иштта цхьацца пьесаш язъяьча кхыча авторий а цIераш яьхаяларе дика хургдар. Масала, Хамхоев Вахас язъяьй «Малав бехке?», «Зулейха карагIдийннараш» яха пьесаш, аз язъяьй «Иштта хул» яха пьеса, Азай книжка арадоалача хана драматург санна дикка вовзаш вар Горчханов Бадрудин, кхыбараш. Уж хьоахабе безар цхьа-ши дош аьнна а. Таханарча къонача драматургашта юкъе ювцаш я Сусуркиева Аьсета цIи а, цун пьесаш ловзаяьй И. Базоркина цIерагIча гIалгIай  паччахьалкхен драматически театра сцена тIа. Драматурге къахьийгад Теркакиева Аьсета а. Къаьстта а хьоахаве лов сона Хашагульгов Iаьла. ГIалгIай йоазонхошта юкъе цхьа саг вац, берашта чIоаггIа езаенна пьеса язъяь, из цаI мара. Школе 6-ча классе Iомадеча книжка тIа кепа теха я цун «Фу ховли, фу довзали?» яха кхаь суртах латта пьеса. Дикка йоккха пьеса я ювцар, бераша шин урока тIа еш из. Из ецарий Азай книжка тIа хьоахае мегаргйолаш? Дукха ха йоацаш газета оагIонаш тIа  цох лаьца аз яздаьдар: «… Дешара  программанна юкъе а дикка моттиг дIалоацаш я драматурги. Эггара хьалха драматурги царна йовзийташ я берашта чIоагIа езаенна Хашагульгов Iаьлий «Фу ховли, фу довзали?» яха пьеса. ЛаьрххIа царна хетаяь я из. Цу тIа вувц  ворхI кIаьнки цхьа йиIиги. Эггара зIамагIа я пьеса турпал йола ялх шу даьнна Маки. Из пьеса духхьашха кепа теха араяьнна 30 шу дизад (1990). Цу тIа фу дувц халехь, хьехархо ролаш дIаекъа волавелча, аркъалдахе делалу бераш. Турпалаш ба: IаIи, МаIи, Коло, Моло,  Къурби, Лурби, Маки, Паки. Из белам юхь тIара дIа ца боалаш, еш бераша еррига пьеса, хIана аьлча шоай оамалаш гу царна цун турпалий оамалашка гIолла.

Еррига пьеса ховли-довзалеш тIа оттаяь я. Цхьанне хоатт, вокхар жоп лу. Жоп нийсагIа деннар ва аргIанара ховли-довзали оалаш. Дешархошта къаьстта дукхагIа деза ховли-довзали да Колочо аьннар: «Гаьн тIа боргIал ягIа. Мича дожаргда цо даь фуъ?» Эггара хьалха из хозачар ца оалаш хIама дисац:

-Яьшка чу, – оал цхьанне.

-Лаьтта дожаргда, – оал шоллагIчо.

-БIена чу, – оал кхоалагIчо.

Нийса жоп дIахезача:

-Iалаьлай, ма Iовдала да вай! – оалаш а хул цхьаволчо, хIана аьлча боргIалаша фуаш деш хилац».

Юххера, Азайна дицденна цхьаькха йоазув хьоахаде лов сона. 1978 шера къаьсттача книжкаца араяьннаяр Кодзоев Тимура язъяь «Наьсари Ачами» яха драматически поэма. Сога хаьттача, дика язъяь а, еша безам боагIаш а поэма я из. Цу тIа бувцар ба гIалгIачоа Наьсараи черсий аьланна Ачамаи (Ачамаз) юкъе хинна къовсам. Из сюжет дика йовзаш я вайна халкъа багахбувцама юкъерча «Наьсар» яхача дувцарах. Бакъда Тимура шийна хеттача тайпара дIанийсдаьд поэма тIа дувцаш дола хIама, духхьала цхьа къовсам мара хIама ца дуташ. Цу драматически поэмах боккхача критикаша а яздича хIама дацар, хIана аьлча цу тайпара йоазош моллагIча къаман литературе  кIезига хул. Мотт бIаьхий болаш, сурт-сибаташ хоза кхелла, ший тайпара композици а, цунга хьежжа фабула а йолаш поэма я из. Азас из йийша хургьяц аьнна хетац сона, хIана аьлча из кепа теха а Iомаеш а я школан 8-ча класса лаьрхIача литературах долча книжка тIа. Нагахьа санна из техкаяларе, Iилманхочунна, дувца мегаргдолаш, дукха хIама корадергдар. Поэма диъ даькъах латташ я, дешархошта лоацъяь еннай из, сов йоккха йоландаь.

Цу тайпара уйлаш ессар са дег чу, Евлоев Мухтара Азай драматурги дегIаярах дола книжка дайзача. Хетаргахьа, дIахо а из жанр тохкаргья аьнна хет сона цо, нагахьа санна цо ца тохке, кхычар кхоачашде мег из декхар. Дувцаш дола хIама цар дизагIа гойтаргда аьнна хет сона.      

 IАРЧАКХНАЬКЪАН Сали