Цун кхоллам – къаман кизга

Вай фуннагIа-моллагIа дувце а, йоазонхошта а суртанчашта а юкъе наха дукхагIа е кIезигагIа безараш хул. Из кхетаде хала а дац, хIана аьлча массавар цхьатарра хилац, цхьанне из болх говзагIа бу, вокхо эсалагIа. Цунга хьежжа хул царцара адамий безам а. Дуне кхеллача денз, эзараш-эзараш сурташ дехкаш бола нах хиннаб, бакъда шерра дIа- байза, тахан бувцараш итташ мара бац. Цо моттиго гойт, бакъвола художник хьавер из ше воацилга, цунцара наьха безам болга. Наьсар-Кертени Эккажкъонгий–Юртаи юкъера жIар дола (перекрёсток) моттиг хоадаяь, гIалийгахьа Iочулестача аьтта оагIорахьа бах Имагожев тайпан цIи лелаеш бола нах. Царна юкъе а чIоаггIа цIихеза ва ши саг. Хьалхарвар хиннав вай Сибре дигале а цIадаьхкачул тIехьагIа а къона тIехье кхееш, наьна мотт, литература хьехаш чакхваьнна, халкъа гIорваьнна хьехархо Алсбика Заьлмаха. Из воаца дукха ха я. ХIаьта шоллагIвар ва цун веший Iаддал-Салама воI Хож-Ахьмад. ТIеххьарчун цIи дика йовз аьнна хет сона къонача а ха яхача а гIалгIашта, хIана аьлча из ва къаман дикагIболча суртанчех цаI. Укх деношка 60 шу дуз гIалгIай халкъа суртанча вича денз, цудухьа лоацца цун вахара а кхоллама а никъ дагабохийта, цо кхеллача суртех цхьадараш хьоахаде лов сона тахан.

Имагожев Хож-Ахьмад ваь хиннав 1960-ча шера 24-ча сентябре Наьсар-Керте. Шоай юртарча №2 йолча (хIанз №11) школе деша ваьгIав из. Iалама хоза моттиг я деша ухача хана даим цунна гуш хиннар: никх санна хьувш машенаш лела боккха никъ, атагIе, шакIа санна цIена Наьсар яха хий. Школера дешар чакхдаьлча, сурташ дахкарца кулг шаьрденна а из гIулакх чIоаггIа дезаденна вола а зIамига саг, шийна кхолламо (судьба) денна дакъа дизза хьаэцар духьа, Буро тIарча художественни училище деша вода. 1979-ча шера Къилбаседа ХIирий республике дийша воал из. Цу ханага кхоачаш, ше кхелла белгала сурташ хиннадале а, уж нахалдахар духьа, гойтамашка, хьажарашка дакъа лаца сихлуц Хож-Ахьмад. Кхы а диъ шу даьлча мара дакъа лацац цо цу тайпарча хьокхамашка. Из хилар 1983-ча шера. Цул тIехьагIа, цо кхелла балхаш го йиш яр Мальсагов Шимоахий Тухана цIерагIча ГIалгIай республикан мохк тохкача Наьсарерча музее, Илдарха-ГIалий тIарча суртанчий музее, кхыйолча моттигашка. Къаьстта шера цун къахьегам, говзал йовзийташ хилар Илдарха-ГIалий тIа 1995-ча шера хинна «ГIалгIай исбахьаллен гойтам». Мехкахошта бовзийта шийтта болх оттабаьбар Имагожевс. Царна юкъе дар «Кавказ», «Шумерий кхалсаг», «Калой», «Булашта чарахьал дар», «Лоамашка чарахьал леладар», «КIудал кара йола йиIиг», царех тара кхыдараш. ХIанз къаьстта дика гуш дар мел кIоарга чулоацам болаш а къаман вахар ширача замангара денз хьагойташ а ба цун къахьегам. Вешта аьлча, цун сурташ тара дар къаман вахар гаьннара гойтача кизгах. Дувцаш долча сурташ тIа цо къахьийгадар 1982–1995-ча шерашка. Шийтта шера ше баь болх бар Хож-Ахьмада музее гойта оттабаьр. Дуккхача наьха цох хьалха хинна уйла эргаяьлар царга хьежача. Тайп-тайпарча жанрашка цхьатарра дика къахьега ховш вола, ший къаман истори, мифологи, цун таханара зама йовзаш вола саг вар сурташка гIолла наха гуш хиннар. Цудухьа, цу хана денз, гIалгIай дикагIболча суртанчий мугIаре дIаоттавир из ший кулгаша кхеллача тамашийнача хозало, из моттиг дIа ца хецаш хьавенав вай мехкахо таханарча денга кхаччалца.
Имагожев Хож-Ахьмад аз зийнав вахара тайп-тайпарча моттигашка. Из къахьегаш, къона суртанчаш кхебеш вар Наьсарен исбахьаллен школе. Укхаза цунгара Iомадала ухар сурташ дехкара говзал йола итташ бераш, хIаьта царна сурташ дехкача наьха дуне довзийташ, вахара селхане а тахане а кхетае гIо деш, вар хьехамча. Цун бераша даь балхаш а дикка уйла яйташ, теркам тIаозаш дар. Цул совгIа, Хож-Ахьмадаца цхьана болх беш а хиннав со лоаццача хана, бакъда цу юкъа сона дуккха цун дика, керда оамалаш гучаяьлар. ХIанз а 30 шу даьннадац, ГIалгIай мехка хьалхара телевидени хьаяь. Тахан санна дагадоагIа из хьаеча хана мел халача хьале яр вай еррига районаш. Кхыча республикашкара вахарах беха баьхка нах, дезалхой мичаб ца ховш, йоккха сагото яраш, хьабе болх боацаш лелараш. МассагIа яр цу хана тIалаьтта хало. ЛерттIа арадувлаш дацар газеташ, царех цхьадараш хIанз а еха латтача республикан столице Шолжа-ГIалий тIа дар. Телевидене хьае атта дацар цу хьалашка. Эшараш дукха дар: из болх ховш бола нах-журналисташ, оператораш, режиссёраш, звукорежиссёраш, водителаш, чуIеш йола моттигаш, кхыдараш. Укхаза чIоаггIа накъабаьлар Нохч-ГIалгIай, Къилбаседа ХIирий республикашка телевидене болх баь, цу гIулакхаца ювзаенна белггала поалхам Iоаяь бола вай къаман викалаш. Царех вар кIоарггера ший болх ховш вола звукорежиссёр Костоев ХьажIумар, журналист Майсигов Руслан, оператор Жаниев Заьлмаха, диктораш Кодзоев Аслан, Осканова Фатима. Дикка гIо дора телевидене балха тIа гIорваьннача художника Имагожев Хож-Ахьмада. ХIара передачан корта язбеш, эшаш дола сурт дуллаш, дIахьора цо ший балха ди. ХIаьта шедар сиха, хоза де дезаш хулар. Суртанча лоархIавора ший декхарех. Телевидене кулгалхо Чахкиев Башир а кхыбола болхлой а чIоагIа раьза бар Имагожевс беча балха, из бахьан хIама телха, передачашца гIалат нийсденна моттиг хилацар.
Цхьаькха цхьа моттиг а ювца безам ба са, цунца ювзаенна. 2002-ча шера дар из. Айса болх беча Сурхо тIарча ийс шера дешача школе литературно-исбахьален музей еш воаллар со. Цу чу дар вай театрашца, суртанчашца, йоазонхошца дувзаденна тайп-тайпара балхаш. Цхьан классе хьалъуллар, геттара чIоагIа бос байна, цу тIа гойташ хиннар фуд къоастаде хала дола сурт. Шортта из Iо а даьккха, музейна лаьрхIа цу тIа керда сурт диллийта лаьрхIар аз. Цу уйланца вахар со Наьсар-Керте ваха Имагожев волча. Из тиша сурт дIа а хьекха:
-Музейна лаьрхIа Iа укх тIа керда сурт дулларе, доккха гIулакх хулар тхона, – аьлар аз.
-ЦIеношта лард йоллаш воалл со. Шоана хеттача тайпара из сиха дилла ха хургьяц сога, – жоп делар фусам-дас.
-Сиха дац из, мичча хана Iа дулле а, кхоачам ба, – фуннагIа даь а цун кулго кхелла болх тхоай музее хилийта гIертар со.
-Мегаьд, цхьан бетта хьакхета, – аьлар Хож-Ахьмада.
Йиллача хана со тIавахача, сурт хьаарадера цо. Хьалха хинначох вIалла тара доацаш, кердача басарий хьаж йоагIаш, къаьга, хоза сурт дар хIанз сона гуш хиннар.
-ЦIи мишта тулларгья укхох? – хаьттар аз.
-«Шолжа йисте» ала мегаргда хьона, – цо а аьнна, цIи тиллар оаха суртах .
Баьццара бай бар цу тIа гуш хиннар, Шолжа йисте яжаш йоаллар говр. Дезаделар сона а из мел дайначоа а Хож-Ахьмада музейна даь совгIат.
Имагожева кхоллам айхха бувзабенна ба вай къаман багабувцамца, къаьстта а мифашца. Цунна тешал деш да Сеска Солсеи шаткъеи гойта сурт. Цхьан хана, из сурт дувцаш къаьстта йоазув даьдар аз. Цунцара цхьайола моттигаш юха дагайоха лов сона тахан: «Хетаргахьа, гIалгIашта юкъе саг хургвац, Сеска Солса малав аьнна хаьттача, цунна жоп дала ца могаш. Халкъа багахбувцама турпал ва из, аргда массане яхар санна. Нийса да. Цох дувцаш дукха оаламаш да наьрт-орстхоех йолча эпоса юкъе. Из наьрт-орстхой баьчча хиннав яхаш хьехаву. Массанахьа цхьантайпара вувцац из. Цхьадолча оаламаш тIа из денал долаш ва («Наьрт-орстхой фу хадар»), шоллагIчар тIа из тийшаболх боаллаш ва («Колой КIанти Сеска Солсеи»), кхоалагIчар тIа къиза вувц («Сеска Солсеи вампали»), кхы а корайоагIаргья вайна цун оамалаш.
Цунна гонахьа дувцаш дукха хабараш да. Цхьаболча Iилманхоша из хинна саг вац йоах, вокхар из бокъонца хинна, ваьха саг ва йоах. Цу хьакъехьа ши моттиг я, Дахкилгнаькъан ИбрахIима хьехаеш. Цхьанне йоах, нохчашкахьарча Ножай-Юрта шира чурт корадаьд, цу тIа яздаь хиннад «укхаза дIабехка боахк наьрт-орстхой». Цхьаькха моттиг а я ювцаш, из ший 63 (цхьайолча хана 60) орстхочунца Герменчук яхача метте, гIап хьалаьца, цу чу чIоагIвенна ваьгIав, яхаш. Наха гIапа тIадода хий соца а даь, дIавахав йоах из, цига кхы Iе аьттув боацаш.
Сеска Солса малхаваларах а шин тайпара дувц. Цхьаннахьа аьннад, из Села яхача Даьлан йоIа баьттIа уллача кхеранна юкъера хьалъийцав. Вокхазахьа дувц, цун да БоргIа Чопа хиннав, цунна ваь хиннав Сеска Солса. Из гIалгIа хиннав оалаш моттиг яц оаламаш тIа. Черсий аьла хиннав аьннад цох «Колой КIанти Сеска Солсеи» яхача оалам тIа. ХIаьта «Сеска Солсеи КIинда Шоаи» яхача оалам тIа, ший йоI гIалгIачунга маьре яхийта, Iохайнав йоах цох. Дувцаш-м дукха хезад цох массанена а, бакъда из мишта хиннав ховш, цун куц-сибат дайна саг лаха хала дар, сел дукха ха йоацаш. Тахан-м Сеска Солса го таро я вай. ГIорваьннача суртанчас Имгожнаькъан Хож-Ахьмада диллад цун сурт. «Сеска Солсан шаткъацара къамаьл» яхаш да из.
Ший шоралга, лакхалга диллача, из 150×120 см. боарам болаш да; кIадахи басарахи пайда ийцаб цу тIа болх баьча наьсархочо. Сурт яздаь ха эзар ийс бIаь дезткъа ялхлагIа (1986) шу да. Хьалхарча оагIорахьа вайна гу нийсвенна къонах, кхеран тIа Iохайна вагIаш. БIухочун дувхар а дувхаш, герзах визза ва из, наькх тIа Iоулла фета ший тайпара сурт даь да. Юкъ я тIехкарца къайла, хоза тоаяь шалта улл цох. Когаш тIа, гон лакхе йоалаш, мора бос болаш иккаш ювх. Къаман кий я керта тIа туллаш, маьшаца яга а ега, мора бос болаш. Аьрда гон тIа аьрда кулгаца хьалаьца, аьшках яь керта тIа туллаю кий-тадж я. Аьтта кулг цхьан оагIора дIадахийта да, цу кулга хьокха пIелг ба аькхилга тIаберзабаь. Юхь тIа Iаьржа модж, мекх да гуш. Цун бIарг цу аькхилга тIа ба. Аьттехьа, цунна юххе, боккха кхера улл, цу кхерий тIа латт шаткъа, тIехьашкарча шин кога тIа ураэтта. Цун бIарг цу къонахчун тIа ба. ДIахо Iододаш лоаман хий да, талгIеш етташ. ТIехьашкахьа баьццара лоамаш латт, царна тIехьашка бIаргагу лоа улла лоамий зIогалаш.
Иштта вовзийтав вайна Сеска Солса суртанчас. Из сурт цкъа дайначунна, кхы цIаккха вицлургвац аьнна хеталу багахбувцама турпал. Къаьстта а сакъердаме хургда из ворхIлагIча классе дешаш долча гIалгIай берашта, хIана аьлча цу классе Iомаду цох дола оаламаш».
Иштта къаман истореца бала болаш, цун сийрдагIйола оагIонаш хьагойта гIерташ, къахьийгад Имагожевс, хетаргахьа, дIахо а болх бергба цо цу лостамагIа. Вайна ховш ма хиллара, гIалгIай къам, фу ца хадийташ, лорадаьраш гIалаш я. Дукха моастагIий, гIаьрхой хиннаб вайх лай де гIерташ, доаде гIерташ, тIемаш деш. Амма моакхаза лоам хинна лаьттай гIалаш, шоашта чухьара нах лорабеш. Из моттиг вайна дагайохийташ да «ГIалаш йоттар» яха Хож-Ахьмада сурт.
Цунга хьожаш хилча, бокъонца духьалъотт вай даьй дIадаха вахар. Мишта хиннаб цу ханара къонахий: низ болаш, къахьегама тIера, балха говзал а куц-сибаташ а долаш. ТIо шерчашца тIа мишта кхухьаш хиннаб, из тоабеш, Iобилла кийчбеш мел чIоагIа къахьегаш хиннад, цIарацIураца лакхе хьалтIа мишта боахаш хиннаб гу вайна. Къаьстта а теркам тIаозаш ба тIоговзанчий балха гIирс: жIовнаш, варбасташ, мушаш, дIамаш, загалаш. Иштта довз вайна гIалгIай къонахий барзкъа: кочамаш, хачеш, кийнаш, коггIирс. Го йиш я цхьадола цу ханара герзаш, пхьегIаш: кхабилг, чами (хIанги). Уж шеддар вIаший хоттам болаш а заман сурт диззагIа кхоллийташ а да.
Цун дерригача суртех дийца варгвац. Бакъда белгалъяха йиш я цар темаш. Цун балхаш хетадаь да Даьхенна («Кавказ»), нанна («Нана»), гIалгIай барзкъанна («Курхьарс тулла кхалсаг»), чарахьала («Булашта чарахьал дар»), тIемашта («ТIемхо-гаргарей»), лоаман наха («Воккха саги лаьчеи», «Колой КIант»), и. кх. дI.
Цун кхоллам тохкаш болча наха а лакхара мах баьб цо даьча балхий. Масала, Хазбиева Хьавас 1995-ча шера хинна гойтам бувцаш, яздаьд: «Эггара хьалха гIалгIай сурташка мифашца ювзаенна уйлаш гу вайна Имагожев Хож-Ахьмада кхолламе. Цаховш нийсденна хIама дац, цо наьрт-орстхой вахар довзийташ хилар. Цун кхолламе халкъа вахарца бувзабенна лостам, сурт-сибаташ хилар, хьалххе а цо белгалбаь никъ ба. Цул совгIа, белгалдаккха деза цхьаькха цхьа хIама а, этнографеца айхха ювзаенна хул цо йоашхаш йола исторически тема. Цун сурташ бакъдола вахар хьагойташ дола тамагIа шоашца долаш да аьлча а, харц хургдац. Сона хеташ, гIалгIайче дIадоладенна, Имагожевс дакъа лоацаш дола, археологически тохкамаш дикка гIо деш хургда исторе къайленаш йовза а, цу лостамагIа хIанзалца ца хинна сурташ кхолла а».
Юххера, сай йоазув чакхдоалаш, къаман гIорваьнна суртанча даькъалвувца а дIахо дIайодача хана цун балха тIа аьттув балар а лов. Айса яхачоа тIехьа хургба аьнна хет сона цун кхоллам мел бовза нах а.

Арчаков С.