Цун сурташа вахар довзийт

(З. Эсмурзиева 70 шу дизарга)
Шин къаман керттера шахьар Шолжа-ГIала йолча хана, вайзар сона эггара хьалха Эсмурзиев Ахьмада Заьлмаха. Со цу заман чухь (80-гIа шераш) Нохч-ГIалгIай книжни издательстве балха вар. Из фу моттиг я аьлча, цо шийна гаргаоз массе тайпара кхоллама нах: йоазонхой, публицисташ, суртанчаш. Хетадала тарлу, сурташ дехка нах сенна беза книжкаш хьадеча метте, аьнна. Цунна дола жоп лаха дукха гаьна ваха а везац, моллагIа книжка хьа а ийца (бе дац классически литературанца дувзаденнадале а е вай заманца дувзаденнадале а), вай хьоже, цун чулоацам дикагIа бовзийташ хул цу тIара сурташ, цар новкъостал ду сурт-сибаташ кхетаде, замай белгалонаш, наьха оамалаш йовза, автор ала гIийртар дашха. М. Лермонтова «Демон» яха поэма тIайолаш, диткъа книжка дар сога. Из беделлача, эггара хьалха цун беттагаргаш тIа тIаоттар са бIарг, цар тIа вагIар ший ши кулг вIаший бедоаллаш вола демон. Нагахьа санна из сурт довзаргара из книжка дIадолалуш хиннадецаре, сона кхоачам боллаш дика ховргдацар, эрсий поэта вувцаш вола поэма турпал мишта хиннав. Вешта аьлча, сурт диллачо духхьал ший говзал йовзийта ца Iеш, кIоаргагIа гучабоаккхар дерригача йоазон чулоацам. Цу тайпара масалаш дукха кхувла йиш я А. Пушкина фаьлгашка даьхкача сурташца, Н. Гогола кхолламера турпалаш бовзийташ даьхкача сурташца дувзаденна. Кхы вIалла деце а, сурташца кийчдаь е хоздаь книжка дайча, дега а дукхагIа салоIам хул. Тхоца балха яр суртанча Джансуева Ирина яхаш къона кхалсаг. Издательсвон меттаца аьлча, из яр художественни редактор. Кепа теха, арадаккха кийчдеш долча книжканна сурташ доахкаргдола художник лаха а, цунга из болх байта а декхарийла яр из, цхьайолча хана ше беш а нийслора цо из болх. Заьлмаха каст-каста цунца вIашагIкхета вайя гора сона кабинете е уйча. Цхьадола балхаш цунна тIадехкар Джансуевас, хетаргахьа, цунна дика ховра Эсмурзиевх тийша дитар цо тIехдика кхоачашдергдолга. Цкъа сога деша, кепа теха арадаккха кийчде, аьнна, директора а керттерча редактора а хьаделар «Известия» яхача газета Къилбаседа Кавказе гIолла волча корреспондента Казиханов Iаьлий «Шолхача киловзалца» («Двойным финтом») яха фельетоний книжка. Дийша, авторца дагаваьнначул тIехьагIа, цунна беттагаргий сурт дилла художник лаха везаш дар гIулакх. Сона бакъахьа хийттадар из болх Ахьмада Заьлмахас бича. Цо из дIатIаэцанзар аьлар сога издательстве, публицистикаца болх беча нахага диллийтача бакъахьа хеташ. Арсаханов яхача «Грозненский рабочий» яхача издательстверча суртанчас баь хилар юххера из болх. Из масал аз укхаза доаладара бахьан да: Заьлмаха шийна къаьстта дикагIа дулургдар мара дIатIаэцаш вацар. Йоазонхой балхашта дехкаш дола сурташ дуккха дикагIа вIаштIехьадоалар цун. Укхаза цхьаькха масал доаладергда аз. Арадаккха кийчдеш дар Хашагульгов Iаьлий берашта хетадаьча дувцарий книжка. Цхьа моллагIа книжка дацар из. Цу ханналца вай литературе хиннабацар цунга кхоачаргболаш бола болх. Цунга хьежжа, чулоацамга геттара товш, цо хьа ца оалаш дисар хьаоалаш хила дезар цунга дехкаш дола сурташ. Йоазонхо шийна гарга а хийтта, Эсмурзиев раьза хилар Хашагульгова книжка сурташца кийчде. Цун из дика карагIдаьлар аьнна а хет сона, хIана аьлча цу книжка «Фу ховли, фу довзали?» яха цIи йоаккхашехь, эггара хьалха духьалъоттараш да берий вахарца дувзаденна Заьлмахас цун беттагаргаш тIа даьхка сурташ. Къаьстта безамерча, книжкага товргдолча басарашца кхеллад уж художника. Цудухьа укхаза майрра ала мегаргда, книжкашта йола иллюстрацеш тIехдика вIаштIехьйоалачарех цаI ва вай мехкахо Эсмурзиев Заьлмаха.


ШоллагIдола тха вIашагIкхетар, нийсагIа аьлча, цун кхоллам шерагIа бовзар, хилар 1995 шера Илдарха-ГIалий тIарча сурташ дехкача наьха балхаш довзийташ йолча музее. Цу хана цига хинна хьажар дар, дикагIболча вай суртанчаша дакъа а лоацаш. Масала, цига го йиш яр гIорваьннача художника, аз-м къаьнагIволча яха дош а тIатохаргдар укхаза, Полонкоев Мурада, Имагожев Ахьмада, Базоркина Азай, Эсмурзиев Заьлмахий, кхычар кхолламаш. Ахьмада Заьлмаха цу хана гIалгIай суртанчий цхьанкхетара кулгалхо вар. Цудухьа из хьажар вIаштIехьадоаккхаш а, кхыдола вIашагIкхетараш кийчдеш а, суртанчаша беча балха эшаш дола гIо-новкъостал деш а, дукха къахьегар Заьлмахас. Дувцача хьажаре дукхагIа со нийсвалара бахьан дар, «Наьсарен оаз» яхача газето командировке вахийтарца дувзаденна. Цигара моттиг мишта яр довзийташ, йоазув де дезаш вар со. Ноябрь бетта ийслагIча дийнахьа арадаьннача районни газета тIа дар «ЦIаккха ца хада никъ» яха йоазув. Илдарха-ГIалий тIарча музее сайна дайнар наьсархошта дIадувца хьежавар со цун мугIарашца. Фу бахьан дар, мишта нийсденнадар аз сай йоазох иштта цIи тиллар? Хьажаре гойташ хиннача дуккхача сурташта юкъе дар къаьстта сона дукха дезаденна Заьлмахий цхьа сурт, цун цIи яр, «ЦIаккха ца хада никъ» яхаш. Цудухьа цох сай йоазон корта бе лаьрхIар аз. Массане суртех сайна хетар язде хьежар со, хIаьта цу юкъе Эсмурзиевх аз даь йоазув укх тайпара дар: «Багаваха вувца хьакъ дарех ва йоккха поалхам йолча къонача ноахалах вола Эсмурзиев Заьлмаха. Дуне ше мо чоалхне ба цун кхоллам. Дукха хIама чулоац цо. Бе-бе догам деш еттача гIалан гIовнаца нийсбича товргбар из. Цхьадолча сурташка романтизма лай, вокхарца реализма зурманча волаш гу Эсмурзиев. Цкъаза уж шаккха никъ чоалбаьлча санна хетийташ а ха йоагIа.
«ЦIаккха ца хада никъ». Кхы ца хилча а, цу цхьан суртах вовза тоам бар Заьлмаха. Бийсан боад. Цунна юкъе бIаргагуц къаман никъ хьабаьнна бух. Из гаьнара боагIилга-м хов. Ширалца ювзаеннача, кир кхихьача инкалаша дувц цох. Зама вайгахьа хьа ме ласт, шаьрагIа къоасталу наькъа оасилг. Хьалбоалаш латтача маьлхага бода из. Малх – даим вай къам кхача гIийрта сердал, мукъал, паргIато. Цунгахьа ерзаяь я цIайсага юхь а. Вайнаьха селхане, тахане, кхоане я пхьагIат миссел мара доацача цу сурто чулостаяьр. Ший боарамга диллача Дала теха доккха деце а, бакъда маIана кIоаргалга, тIерча кепага диллача басарашца язъяь халкъа вахара назам я из».
«ГIалгIайчен исбахьаллен гойтам» аьнна цIи тиллача цу хьажаре довза йиш яр сурташ, графика, скульптура, иштта кхыйола дахчах, кIадах, аьшках хьаяь хIамаш. Цунна юкъе дакъа лоацаш вар верригаш 32 суртанча. Цу хьажарал шийл кIезигагIа мах а лоархIам а болаш яцар аьнна хет сона, цунга кийчлуш, арахийца хинна каталог. Из кийчъяьр, вIашагIъеллар Эсмурзиев вар. Сона хеташ, дукха къахьега дезаш болх хиннаб из. ДIаоалаш санна атта дац цу тайпара хIама хьаде. Каталог дIайолалуш, кепа теха яр гIалгIай суртанчий кхолламаш тохкаш, Iомадеш, царех йоазош деш йолча Хазбиева Хьавай йоккха кхоъ оагIув дIалоацаш йола статья. ДIахо довзийтар художникий тайп-тайпарча жанрашка кхелла дола балхаш. Юххера, гIалгIай къамах мел болча суртанчий юхь-сибаташ довзийта сурташ, цар даь балхаш малагIаш да дувца лоацца йоазош да. Къаьст-къаьста дIанийсбаьб, дIаоттабаьб сурташ дехкараш, скульптураш кхоллараш, графика даькъе къахьегараш, дахчах, аьшках, кIадах хIамаш хьаераш. ВIалла хьона дагабоацаш бола нах а цар балхаш а го йиш я укхаза.
Из каталог араяьлча хана денз, даим сай истола тIа аз леладеча керттерча йоазонех цаI да из диткъа книжка. ХIаьта селлара дукха хIама чулоацаш, довзийташ из хиларах, баркал ала деза Ахьмада Заьлмахийна. Вай къам хьахилча денз, хьалха а тIехьа а, цу тайпара баь болх хиннабац, касташха кхы хуле тамаш а я.
Эсмурзиева кхолламах лаьца дувцаш, аз лакхе хьоахаяьча Хазбиева Хьавас лакхара мах баьб цо хьийгача къин: «Философски уйлаш дег чу йоссийт «Хоамчаш», «ЦIаккха ца хада никъ», «БIарг» яхача Эсмурзиев Заьлмахий композицеша. Уж хIамаш вай заман гуча тайпара хьахьокхаш йола иллюстрацеш я уж. Дуне ма хулла доккхагIа чулацарца, кхычарех тара боацача, алхха ший тайпарча наькъага кхача гIертарца, белгала ба цу художника кхоллам».
Ше художникий цхьанкхетара керте латтача хана, цо деш цхьаькха цхьа дика хIама дар. ГIалгIай суртанчаш гулбийя, кIира даккха лоамашка ухар из, вай даьй селхане гойташ дола, вай къаман дIадаха вахар довзийташ дола сурташ ший новкъосташка кхоллийтар духьа. Цигара уж цIабаьхкача, гIалашца, малхара кашамашца, ширача юрташца, лоамашца дувзаденна керда-керда сурташ малхадоалар. Вешта аьлча, духхьал дика художник хинна ца Iеш, нах шийна гонахьа кхотабе ховш, царца та ховш, саг вар Заьлмаха. Цхьаккха сага цо вас ергья аьлча тешаргвоацаш, сел кIаьдеи безамеи хулар Заьлмаха, миччахьа ше вале а.
2000-гIа шераш долалуш дар из. Айса болх беча Сурхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школе литературно-художественни музей еш воаллар со. Дукха сурташ, театральни афишаш, цар шоай кулг тIадолаш йоазонхой литература вIашагIкхийттадар са, бакъда цу юкъе дацар Эсмурзиевс дилла цхьаккха сурт. Из царца хилийта чIоагIа ловш вола со, тетта цунна наIарга вахар. Заьлмаха «ТIаргим» оалача метте, Наьсрерча Iама юххе яьча коттеджашка вахар, цу хана цуни из ше санна суртанча йолча Милетханеи ши бер дар – ши воI. Айса бена никъ дIабийцар аз.
-ХIанз хьона дIадала кийчча сурт дац сога, – аьлар художника, – бакъда, хьо раьза вале, цхьан-шин кIира цу тайпара сурт дилла-м хьожаргва со.
-Геттара раьза ва, фу сурт хургда из? – хаьттар аз.
-Яндиев Жамалдий портрет диллача мегаргдий шоана? – хаьттар фусам-дас.
-Дика мегаргда, тха музей литературно-художественни я, – аьлар аз, цу деша чIоагIа гIадваха.
-Мегаьд хIаьта. Цхьан-шин кIира хьакхета, – цо а аьнна, дIавхар со. Йиллача хана со юха тIавахача, дукха доккха доаца халкъа поэта сурт дахьаш, хьаараваьлар фусам-да. Хьакховдадир сога тха музейна ше кийчдаь совгIат. Духхаьл къоалами каьхати мара хIама ийшадацар цунна из тамашийна сурт дилла. Оалаш ма хиллара, са Iочудолла мара ца дезаш, бокъонца вахаре ше хиннача тайпара Хамарзий Жамалда вар сога хьахьежаш хиннар. Тахан а школерча музее чубаьхкача наьха теркам тIаозаш, дезалуш да, йоккхача говзалца дилла из сурт. ХIаьта аз доаккхал ду из санна волча говзанча кулго кхелла болх тхоай музее хиларах, кхувш йоагIача тIехьенна Заьлмаха а цун кхоллам а бовзийта йиш хиларах. Цу тайпара уйла духхьал са хинна а Iац цох. Т. Мальсагова цIерагIча мохк тохкача республикан музея директорга М. Саговга цхьа хаттар дир аз:
-Фу хет хьона Эсмурзиев Заьлмахах суртанчах санна?
-Эсмурзиев Заьлмаха сона вайзар 1994 шера, – аьлар цо. – Сона ховра Шолжа-ГIалий тIа вхача хана, цо цигарча музеяшта экспозицеш кийчъе гIо-новкъостал деш хиннилга. Цудухьа тхоашта а уж кийчъяр дийхар аз цунгара. Цу хана хайра сона из хала а, чоалхне а, дукха къахьега дезаш а болх хилар. ХIара экспозицен ший концепци, тема хила еза; царга хьежжа из говза вIашагIтоха, кийчъе ховш хила веза цу тIа къахьегаш вола саг. Вешта аьлча, ший гIулакх кIоарггачара довзаш вола профессионал из волга гучадаьлар сона. ХIаьта суртанча санна из, духхьал вай республике вайза ца Iеш, гаьнна цул арахьа а вовзаш а везаш а ва. 1999-ча шерага кхаччалца, тха музее дар цун кулго даьхка сурташ. Музей-мемориал хьаяьчул тIехьагIа, цхьа сурт мара ца дусаш, дерригаш цига хьалдихьад, карарча хана цига гойташ да. ХIаьта тха музее дисар алхха Аушев Руслана сурт мара дац. Лоацца аьлча, Заьлмаха, суртанча хинна ца Iеш, говза экспозиционист, дизайнер ва.
Цу тайпара уйла цох йолаш ба цун новкъостий художникаш а. Масала, ГIалгIай халкъа суртанча йолча Даурбекова Iашата яхачох:
-Из низ болаш суртанча ва, кхыча дешашца аьлча, моллагIа сурт хоза а кIоарга маIан долаш кхолла а аьттув боал цун.
Заьлмахас къахьийгад тайп-тайпарча жанрашка. Царех цаI я портрет кхоллар. Сона ховш-бовзаш ба цу лостамагIа цо баь кхо болх. Царех да Хашагульгов Iаьлий, Аушев Руслана, Яндиев Жамалдий сурташ. Царел совгIа, кхы а хургда цун кхолламе иштта даь балхаш. Кхыдараш деце а, цар а кхоачам боллаш дика гойтад вай мехкахо художник-портретист волга. Графикаца къахьегаш, даьхкад цо «Адама ламаз», «Нухь сеца моттиг» яхараш. Кхыдола сурташ а наьха кхелаш ювцаш, бIарг тIаотташ да художника. Ший къаман вахарца хиннача лоархIамерча моттигашта хийра воацаш, ваха гIерт из, цунна тешал деш ба «Геноцид» яха болх. Из хетабаь ба 1992-ча шера гIалгIашта тIаэттача Iазапа. Ше мел дилла сурт дика диллад наьсархочо. Вешта, цо дийшача дешаро а дIадех цунгара наха салоIам бергбола сурташ кхоллар. Укхаза массехк дош аргда вай цун вахарах-леларах лаьца. Эсмурзиев Заьлмаха ваь хиннав 1950-ча шера Наьсаре. Школа яьккхачул тIехьагIа, из деша эттав Ленинградерча В. И. Мухинай (хIанз цох В. И. Мухинай цIерагIа Санкт-Петербургера художественно-промышленни академи оал) цIерагIча лакхарча художественно-промышленни училище. Дизайнера говзал я цо керттерча даькъе Iомаяь хиннар. Из цо чакхйоаккх 1979-ча шера. 1980-ча шера денз, болх баьб Нохч-ГIалгIай художникий Союзе, вай мехкарча тайп-тайпарча моттигашка хулача, доазол арахьарча мехкашка хулача хьажарашка дакъа лаца волалу из. Заьлмаха гIалгIай халкъа художник, Россе суртанчий цхьоагIон доакъашхо (1983) ва. Вай республике суртанчий Союз хьайича денз, ялх шера (1992 – 1997) цунна керте латташ хьавера Эсмурзиев. Цо кхелла сурташ леладу вай мехкарча, доазол арахьарча тайп-тайпарча мезейшка, къаьстта болча наьха фусамашка. Цун балхаш гойташ хьажар хилар 2018-ча шера. Цу шера 13-ча сентябре Илдарха-ГIалий
тIарча музее гойта оттабаьбар цун 50 болх. «Кхоллама шераш» яхача цу хьажарга из вовзача наха сатувса дукха ха яр. Цига гулбеннача наха юкъе яр поэтесса Ахильгова Зарета. Художника а берригача вай мехкахошта а хетаяь стихотворени йийшар цига Заретас. Цул тIехьагIа цхьаькха «Суртанча» яха стихотворени хетаяьй цо къаьстта Ахьмада Заьлмахийна шийна:


«Цавовзачоа вовзийта йоалл со,
ГIалгIай къаман эздий воI.
Кулга начIал ювца йоалл со,
Кхы а кIаьда, цIена дог.
Хало, харцо дукха лайна,
Мерза дакъа фуд ца ховш;
Лазар, бала миштад хайна,
Ваьхав хьо, тIакхаьчар ловш.
Делкъа хана бийса йоагIаш,
Ахкан юкъе делхаш лоа,
Сатохаро бIагора воахаш,
Ханаш ихай, кхехкаш хьоа.
ХIаьта а, сабар хьайца долаш,
Лораеш хьай тайпан цIи,
Къаман башха суртанча волаш,
Даьккхад Iа ГIалгIайчен сий!
Даим екийла хьа дега оаз,
Ираз, беркат дебадеш!
БIаь шу доаккхалда цкъа мо шозза,
Хье везараш белабеш!»


Сона дагадоагIачох, Заьлмахий сурташка эггара тIехьара хьажар хилар 2002-ча шера. Лакхе белгалъяьккхача Илдарха-ГIалий тIарча музее хьокха оттабаьбар цо цхьан шера (2001 – 2002) баь болх. Уж дар 35 сурт. Духхьал цу цхьан таьрахьо а довзийт вайна, мел хьинар долаш, кIаьдвалар фуд ца ховш саг ва вай мехкахо. Цу сурташта юкъе да «Аьрзи», «Аьрзе йист» (лоамара юрт я укхаза гур), «Села яха Даьла», «Тушоли», «Аьгакхал», «Мовлат», «Мурдаш», «Ламаз», «Мархаш», «ОалгатIе», «Хьайра», «Ахка», кхыдараш.
Цул тIехьагIа 18 шу даьннад, дIахо дIайодача хана кхы а тамашийна сурташ довзийтаргда аьнна хет сона вайна гIорваьннача мехкахочо. Царна юкъе хила тарлу дунен йовзаш йолча курортаца Сочеца дувзаденнараш а, хIана аьлча Эсмурзиев Заьлмаха цига ваха дIаваха цхьа ха йоаккхаш вар.
Арчаков С.