Дувцара 100 шу дизад

Гойгов Сипсой Iаддал-Хьамида кхоллам дика бовзаш а Iилманхоша тоъал дика техка а ба. Цох яздаьд историкаша, литературоведаша, критикаша, политологаша, йоазонхоша, мотт ховча наха, хьехархоша. Кхоачам ба цу тIа болх баьча укх наьха цIераш яьхача: Б. Виноградов, В. Корзун, В. Былов, И. Арcаханов, Х. Туркаев, А. Мальсагов, Я. Патиев, А. Ведзижев, иштта кхы дIахо а. Республике цIихеза болча цу наьха таро хиннай йоазонхочун кхоллам тахка, цо даь балхаш эрсий меттала хиларах. Ховш ма хиллара, Гойгов язде волавенна хиннав вай къаман каьхата мотт вIалла хьа а хилале. Духхьала литературни йоазош хинна ца Iеш, къаман истори довзийташ йола моттигаш шоашта чулоацаш да царех дуккхадараш. Цу тайпара я ала мегаргда цун «Серго» яха повесть, цо дика гойтай 1919 шера хиннача Граждански тIема хьалхагIе а тIехьагIе а. «Сомавалар» яха повесть ший вахар дувцаш цо язъяьяле а, заман сурт, мехкара хьал дика довзийташ я. Ширача заман Iадаташ довзийташ да «Лоаман йоIа дайна гIа» яха дувцар. Бакъда тахан са саца безам ба йоазонхочун «Нана-Есар» яхача легенда тIа. Укх шера нийсса бIаь шу дизад Буро тIа арадувлаш хиннача «ЦIе ГIалгIайче» яхача газета тIа цунна эггара хьалха кепа техача денз. Из дувцар книжка тIа доаккхача хана, кIалха яздаь хиннад 1926(?). Цунна юххе, шоана гуча тайпара, хаттар латт. Хетаргахьа, из хила деза дувцар книжка тIа е кхыча кепайоазон тIа арадаьнна шу. ХIаьта Я. Патиевс оттадаьча «ГIалгIай 100 йоазонхо» яхача книжка тIа, из 1920 шера арадаьннад, аьнна, белгалдаьккхад.

Мишта кхолладенна да цу тIа дувца хIама, бокъонца хинна да из е хьадагалаьца дувцаш да? Цу хаттарашта цхьадолча даькъе жоп луш да литературни критик хиннача Мальсагов Абос даь йоазув. «Турпалча заман викал» яхача цун очерка юкъера укх тайпара мугIараш кораду вайна: «…Геттара дукха уйла тIаозаш хиннай кIаьнка дас а, нанас а, юртарча боккхийча наха а дувцача хабараша, цар доахача вайнаьха турпала а лирически а иллеша, дувцача тамашийнача фаьлгаша, наьрт-орстхоех долча дувцараша. Цу хана Iемар из говзача деша мах а чам а бовза. Циггача байза а байзар, беза а белар цунна вайнаьха багахбувцам. Белггала цу хана дег чу дувшарах, тIехьагIа дика литературни тоадаь, дIаяздир цо царех дикагIдараш, къаьстта «Нана-Есар» яха легендеи «Тутмакх» яха иллии».
Йоазонхочо легенда да аьнна белгалдаьккхад из дувцар. Ховш ма хиллара, легендаш шин тайпара хул: бокъонца хинна хIама дувцаши хила йиш йоацараш хьехадеши. МалагIчарех да, Гойговс тоадаь, дIаяздаь хиннар? ВIалла шеко йолаш хIама дац, ширача заман чухьа кхалнах есаралла кхувлаш хиннилга а царех цхьабарех шоашта истий беш хинна хилар а. Цу тайпара моттиг гу вайна нохчий «ВорхI веший йишех» долча илле тIа. ВорххIе воша ве а вийя, гуржий аьлаша низагIа юг цу илле тIа ювца нохчий йоI. Кодзоев Iийсас яздаьча «Хьув ястар» яхача романа тIа а дикка моттиг дIалоацаш да кхалнаьха-есарий дош. Сона низткъа зIамига волаш хезачох, тха ширача даьша а йоалаяь хиннай лоалаха дахача къамех йола кхалсаг есаралла (белггала малагIча къамах хиннай оалалургдац сона), цох хьадоладенна фу да, йоах, тхадар. ГIанахьа санна дагадоагIа сона, боккхагIчар из дувцаш хинна. Вешта аьлча, бокъонца хиннача хIаманна хетадаь легенда да ала мегаргда Гойговс кхеллачох, вай исторе оагIонаш а из багахбувцамцара хилар а теркалдича. Вайна тахан хац дуккхача тайпай бух мичара хьаболабеннаб, малаш хиннаб гIалгIай тIехьенаш малхаяьха кхалнах, мичара хьабаьнна, фу къамах нах хиннаб уж. Из дош техкача, вай-воаш ца тешшал дукха тамашийна хIамаш гучадала мегар вайна. Дахкильгов Шукрес яздаь «ГIалгIай тайпаш» яха книжка дешаш а, цецваллал хIамаш довз. ГIалгIай дуккха тайпаш арахьара тIаихача нахах хьахинна да. Царца кхалнах хиннилга кхетаде хала дац, царех хьабаьнна нах а дIаийнаб тахан вай къамах. ГIалгIашта юкъе дIабаьржаб цхьан хана черсий, гIумкий, селий, хIирий, пхий, абазой, гIажарий, кхыдолча къамий викалаш хиннараш. Цар тайпан цIераш аз йоахаргьяц, цхьачарна дезаш а хилац из хIама хьалхьеделга, шоаш гIалгIай ба оал цар тахан. Из деррига аз дувц, Гойговс яздаь легенда вахара гарга хилар дIахайтар духьа, цудухьа цох ала йиш я бокъонца хинна хIама дувцаш дола легенда да, аьнна.
Цу дувцара таржам даь хила тарлу кхыболча вай йоазонхоша а. Массехк шу хьалха из гIалгIай меттала доаккхаш къахьийгар аз а. Цу тIа болх беча хана, лоамашка баьхача вай дай вахар чакхдаьлар сона хьалхашка гIолла. Духьалъэттар бирсача заман сурт: гIалай латтар, гIаьраш лелар, тебаш тIавенача лоамарочо йодаяь юга дала оарц доацаш йиса кхалсаг. Легенда тIа ювцар хIирий йоI я, Нана яхаш цIи а йолаш, есаралла йоалаяьча цох сесаг ю гIалгIачо, бакъда ший мехкацарча безамо, цох болча дагалоацамо, кIинга чу делла хьазилг санна, кIалъют из, юххера цу саготоно е а юв.
Из дувцар деррига а дац ши оагIув хиллал мара, бакъда ший чулоацамга диллача, цо вайна йовзийт гIалгIай вахаре хинна бIарчча зама. Цунга гIолла хов вайна, гIалгIаша а гIаьраш лелаяьлга, керттера турпал арахьара, нах бовхаш, напагIа тIакхухьаш хиннилга, довз есаралла йоалаяь кхалсаг кхаж беначоа дIалуш хиннилга, аьннар тIа боацаш, шоай кхелах бовда дага болча кхалнаьха вахар мишта эргадоалаш хиннад. Бакъда безам ца хьоахабеш а Iийнавац йоазонхо. Нана цамогаш хинна, кIалйиса бIаргаяйча, «даьра чов йича санна» тIавахар из цунна. Из кхалсаг дег чура чIоагIа езаш хиннав гIалгIа, цудухьа, из цу ден тIа оттарах, йоккха гIайгIа кхоач цунга. ЗIамигача дувцара жанре кхелла, дикка говза композици а хоза сюжет а йолаш йоазув да «Нана-Есар» яхар. Хетаргахьа, язде болалуча дуккхача йоазонхоша пайда ийцаб цох, цунгара Iомабеннаб зIамагIйола жанраш караерзае. ТIехьа тIайоагIача хана а, дуккхачарна беча балха тIа хьокхам хургба аьнна хет сона цох. Легенда яздаь 100 шу дузаш, из юха а дагадоха а деша а лов.

Нана – Есар

Легенда

Цига, лоаман зIаголаш сигаленга кхоачача, кIоаргача аьлешка тоатола тата хозача, лоамаро бер санна цхьалха волча, михо тохача хIара чингаца, гIаьний шершарца, бийсанарча аькхан цIувзамца, унзара ди къувкъарца а бирса Iим ярца а – шедолчунца е Даьла е шайтIа да аьнна хетар цунна – шира гIала латт, хьалхарча заман меттаза теш.
Цу гIалан чу вах къаьна Элмарза. Ха дIаяхача, дегIага а сига а ла хала йола цхьоал еча, салоIам корабаьб цунна дай баьхача цу фусаме. ХIанз-хIанз IотIахаьрца, тIох даь каш хила сахьат доацача цу гIалан чу, шерагара шерага вувлаш, хьавоагIа Элмарза.
Наггахьа лоамашка вена лела саг, малх хьежаш, фо кизга мо чакхсадоагIаш долча дийнахьа, лоаман новкъара дIахьежача гаьнна цхьаь ягIа гIала, цунна хьалхашка хайна Iеш вола воккха саг зийя, готтача таках цунна тIавода, моцалла сатоха ца меге.
Ше хала воалле а, сискала чIегилги берхIа кади хьаьшанна оттабе низ кхоач цун.
Дахар-денар хьаьшанга хаьттача, ладийгIача, доккха са даьккхе, къоанала эга кулг лостаду цо, тIаккха тувлвенна саг санна сагота хьож из лохе, лоаман кIалха, хьастанга бодача наькъа уллув Iохаьрца латтача гIалан гIовнага.
-Цу тIошта кIалха яда,- йоах къоаночо,- маьлха зIы мо хозача, къонача кхалсага тIехкаш; цунга ханаза Iоажал ярна бехке хиннав са да, цу хьакъехьа дувцаргда аз хьаьшанна.
«Дуккха зама хьалха, лоаман куц лоархIаш бола ТIема-Гуржий никъ диткъа такилг долча хана, хIирашкахьеи гуржашкахьеи феса ахарах долча иллешка денали эгIазали хестадаьча хана, ЖIайрахьаи Тиркани дехьа гIаьр еш, йодаяь хиннай хозалла ялайоалла хIирий йоI Нана. Оарцанна мегадац из юхаяккха. ГIалгIай лоамашка кхоачаяьй из. Кхадж тессача Элмарзий даьна Мочкъанна кхаьчай из. Мочкъанна езаеннай есаралла йоалаяь хIире, из шийна сечал де оттаяьй цо. Дог теIа яьхай Нана цу халбата, гIожача маьрело тоам кIезига беш хиннаб цунна. Денгара ди мел доал, эшалуш хиннай цун хозал. Ядарах йола уйла дагакхоабаш яьхай из миска. Юххера, аьттув баьле, баьдеча бус, орашта а аьлешта а юкъегIолла, мецача оакхарий Iехарах ца къахкаш, хIирашкахьа кхача дагахьа, йода из. Амма енача лоаман Iуйрено дагалаттар кIалдут… Феса баха цIабоагIача Мочкъий лоалахоша юхаерзаю из. Кхы гургбоацаш дIабаьлар хIирий мохк, хьамсара цIа, дега беза хийтта нешаш, мукъале.
ЭгIазвахача Мочкъас гIалий чу къайлар Нана. ЙIаьха ха яьккхар цо цу чу йоаллаш. Маьрага мел ду дехараш зехьа хулар. Шийна из боарам боацаш дукха еза, яхаш, дувнаш телар цо; бакъда, дIахеца, цIаяхийта аьлча, ладувгIацар.
Кхы цхьаккха сатувсам бисанзар цун кер чу.
Цкъа гIаьр яь цIавеча, Мочкъа чувахар нускал долча, цо цец-амагIа ваьккхар из. КIувса тIа, дакъан бос шийна тIаболаш, уллар Нана. Мочкъа, даьра чов йича санна, тIавахар цунна. Кхалсага бIаргашка цхьа дехар дар, хIаьта кулга оамало тIа ма вола йоахар. Мочкъа юстаро, вувлавелча санна латтар цунна юхе.
-Мочкъа,- аьлар Нанас,- са мел хинна дегагIоз дIаяьккха саг ва хьо. Даимленна даьх-наьнах яьккхар Iа со, са лоIамах доацаш сесаг йир, есар даь, кортамукъаленах хоадайир. Iайха сона ялсмале кийчъяьй мотташ, чуеллача укх гIалан боадонал cе леш, хьона къинтIераяьнна, дехар дергдар аз. Кхо шу хьалха укхаза кхаьчача, цхьа дегагIоз йисаяр са: малх лоамашта дIатIехьашкабаьнна, нах ламаза хьехаш, моллан оаз хезача, хьа истех дIакхийте хи тIа йодар со. Цо дагадохийтар хьалха хинна вахар, хьамсара ХIирий мохк. Со еддачул тIехьагIа, из дегагIоз а дIаяьккхар Iа согара; форд хиллал хий Iодахад са бIаргех укх набахта, мукъаленга догдоахаш. Цигга, лохе, хьа истий хий да ухача хьаста керте латт цхьа лоаман чхар. Цу тIа гIала-каш дий, корагахьа корта болаш, со дIайоллалахь, хьастара хий да уха кхалнах гургболаш. Юха а сона хозаш хургда цар зовне лер, шовдан декар. Цар мерздергда даимленна дола са тхьовсар…
Нана дIакхелхар. Кхоачашдир Мочкъас ший сесага-есара тIеххьара дехар. Иштта къайле йолаш да из хаьрца гIалан гIов,- чакхдаьккхар Элмарзас ший дувцар.-ГIанахьа мо дагадоагIа сона, ара баьдъелча сай да цу гIаланга-кашага иха, дикка бийса яххалца цига Iеш хинна. АллахIа мара ховргдац из цига фу деш хулар».
Лер дайра воккхача сага. Маьлхо, цкъаза набаро дIа а увзавеш, безаме йIохаю къоаночун голаш, хIаьта цун гIанакхелахьара уйлаш бIаьш шераш хьалха дай баьхача, цар вахара чарх кхийстача моттигашка сувц.
Шортта гIотт салеIа наькъахо, IокIалвоал къоаночо йийца гIала йолча, корах чухьож, боадон юкъера Нана яхача есара гом зувш. Хеталу: «Маца дIадаргда-хьогI лоаман кхалсага тIера боадои лоали?»
1926 шу (?).

Йоазув кепа тоха кийчдаьр ва С. Арчаков