ГIалгIай ханоргацара хала моттигаш

ГIалгIай ханоргацара хала моттигаш
Массехк ханорг да тахан вай къамо леладеш. Царех цаI белгал а даьккха, чIоагIдаьдац таханарча дийнахьа. Царца да Тутаев Албаста яздаьр, Б. Далгата дIаяздаьр, цу шинне ларда тIа И. Дахкильговс оттадаьр, И. Кодзоевс ший «ГIалгIай» яхача книжканна юкъедихьар, валале цхьа-ши шу хьалха къаьнача журналиста С. Майсиговс а оттадаьдар ший ханорг. ХIанзчул тIехьагIа кхы а гIертаргба кердадараш оттаде, уж вахаре чакхдаха. Бакъда цхьаннахьа саца дезаш да из гIулакх, Цагена яь хинна пешк санна, массе оагIорахьа дIа-юха ца кхестадеш. Из чIоагIде деза вай мехка доал деча Iаьдало. ХIанзчул тIехьагIа массане иштта яздолда, аьнна, амар денна, йоазонца из лела мел деча моттигашка дIа-юха дахьийта, цхьан тайпара язделга тIадожаде деза. ТIаккха мара гIулакх хургдац цох. Укх йоазонца со дувца воаллар-м кIеззига кхы тайпа хIама да. ДукхагIдолча ханоргашта юкъе долаш да ноджганцхой яха дош, цхьачар ножагIанцIей аьле а язду из. Цу деша маIан хIанз а лерттIа даьшхадац. ХIаьта профессора И. Дахкильговс яздаьд: «Ноджган цIай» оалаш хиннад ширача заман чухьа гIалгIаша Кердача шера цIайх. «ЦIай» яхача деша маIан ховш да – из «хIама дездар», «супа» яхилга да. «Ноджган» яхача деша маIан ховш дац. Вай Iилманхошта уйла е хIама да укхаза».
Ноджганцхой бутт шера хьалхара бутт (январь) санна гу вайна Б. Далгата, И. Дахкильгова ханорга тIа, Тутаев Албаста из цIи тIеххьарча беттах (декабрь) тиллай. Сога хаьттача, дукха хала а дац из дош кхетаде. Надж (дуб) + ган (дерево) + цIай (праздник). Эрсий меттала дIаоалаш хилча, «праздник дубового дерева» яхилга да из. Кхыча дешашца аьлча, надж яхача гаьнах пайда эцаш хиннаб вай ширача даьша, из керда шу дездеш. Корсам увттае а из кердача шерца ювзае а дуккха тIехьагIа болабеннаб дунен тIара нах, къаьстта эрсий. Цул хьалхагIа цар кхыча гаьнех лоархIаш хиннай супа гаьнаш, цIайшца а уж ювзаеш хиннай. 1700-ча шера керда шу январь бетта 1-ча дийнахьа дездергдолаш оттадаьд ший амарца Пётр I яхача паччахьа. ЦIихеза, нах дукхагIа лела моттигаш, коанаIараш дийхка, корсама, заьзга гаьнашца е цар ткъоврошца хозъе аьнна тIадожадаь хиннад цо. ХIаьта къеча наьха наIарга е гаьнаш оттае е ткъоврош охка аьнна а хиннад. Цу баьццарча гаьнашца вахара бос бувзабеш хиннаб цар. Бакъда уж гаьнаш еза лархIара овлаш-м кхы а гаьнагIа дIадолхаш да. Ширача заман чухьа баьхача желташа лоархIаш хиннад, цхьадола синош баьццарча гаьнашта юкъе Iеш, хьулалуш да. Цудухьа, царна тоам беш, уж гаьнаш Iалашъе, хозъе еза аьнна хеташ хиннаб уж. Цигара хьадоагIаш да эрсаша корсам увттаяра Iаьдал а. Эггара хьалха (В. А. Мироновс яздаьча «Шера шийтта бутт» яхача книжко дувцачох) Россе корсам оттаяь хиннай 1852 шера Петербургерча Екатерингофски вокзале.
Цхьадолча мехкашка дахача халкъаша кхыча тайпара а юкъекхухь цIайна баьццарча гаьний ткъовронаш. Масала, Болгарера къона бахархой керда шу хьахулаш фега арабаьле лел, бейоахкаш баьццара гаьнаш йолаш. Шоашта новкъа нийсвеннача сага букъах етт цар уж, хIаьта вожаш эгIаз а болхац царна. ЛоархIаш да, уж гаьнаш кхийттар бIарчча шера ираз долаш хургва. Хьагуча беса, гаьнаш айхха ювзаенна я дувцача цIайца, цудухьа тамаш елга дац вай ханорга юкъе цу тайпара цIи йола бутт нийсбаларах. Вай къаман сий долаш, еза лоархIаш гаьнаш хинначох тара я надж е поп. Багахбувцама юкъе каст-каста нийслу «надж санна зIамига саг», «поп санна къонах» яха дешаш. Ала йиш я, нажа ган цIай лоархIаш хиннад вай даьша кердача шерах, иштта ца хилча цар тулларгьяцар цу тайпара цIи шера эггара хьалхарча беттах. ХIаьта Тутаевс тIеххьарча беттах из тиллар бахьан хила тарлу,
-2-
кердача шера цIай дезде шира гIалгIай тIеххьарча бетта болалуш хиннадаь. Къаьна шу чакхдала 5 ди дисача хана, сакъерда болалуш хиннаб уж, вайна йовзаш йола фар лелаеш. Из фар мишта лелаеш хиннай дика хьагойтад поэта Хашагульгов Iаьлас ше язъяьча фар лелаеча мехкараша оалача байташца. Цул совгIа, цу тайпара байташ я халкъа багахбувцама юкъе а. Фар яхача деша маIан беркат яхилга да:
Ва нана – йоппой!
Фар йоагIа- йоппой!
LКхо са да са –йоппой!
Хьона дала – йоппой!
Сайна дита -йоппой!

                                                                  Долаш хила -йоппой!
КIо баха – йоппой!
Тишадар дIадаккха!
ЦIенадар хьаолла!
Фар йоагIа! Фар йоагIа!

Фар лелаераш мехарий хиннаб, хьалхадаьнна лелаш фар йоагIилга хоам бу бераш а долаш. Керда шу дездеш, IаIа леладеш хиннад, совгIаташ Iоохкаш. Хетаргахьа, цIагIа Iооттадеш а хиннад из. ХIара шера юха а юха а из де дезаргдоацаш, чIоагIагIча дахчах деш хинна хила тарлу IаIа. Вешта аьлча, IаIа ду га а надж хинна хила тарлу, хIана аьлча вай хьунашка из каст-каста нийслундаь. Корсамаш ширача заман чухьа вай хьунашка хиларах шекваьнна ва со, вешта, дийхк-м хиннай вай лоамашка а тIехьа, цу корсамах тара а йолаш. ХIаьта а гIалгIашта езагIа надж хинначох тара да гIулакх. Юххера а, вай ала бокъо я, ширача заман чухь баьхача вай даьша керда шу дездеш, цу цIайна юкъе керттера га надж хиннай. Цигара хьайоагIаш я шера хьалхарча беттах тилла наджганцхой бутт яха цIи а.
Арчаков С.