ГIалгIай метта итт денна накъадолхаш

ГIалгIай каьхата мотт маца хьахиннаб хаьттача, массане оал: «1923 шера 1 мае». Бехк бац из иштта оаларий, зIамига долча хана денз, иштта из таьрахь хьалхадоахаш, Iомадаьд вай. Из сел нийса а дац аьнна хет сона. Маца хьахиннад «Сердало» газет, маца арадаьннад хьалхара гIалгIай йоазув яхача хаттарашта дала мегаргда цу тайпара жоп. Бакъда къаман йоазув хьа маца хиннад дувце, таьрахь кхыдар хила деза. Мальсагов Кураза Зоврбика латински алапий кIийлен тIа гIалгIай алфавит хьадара проект оттаяь хиннай 1921-ча шера. Вешта аьлча, вай йоазув хьахинна 100 шу дуз укх шера. Амма ара-м даьннадац из кхы а ши шу даьлча мара: 1923-ча шера эггара хьалхара цун дош кепа теха хиннад лакхе хьоахадаьча къаман газета тIа.

Йоазув хьахиларо дуккха хIама эргадаьккхад гIалгIай вахаре. Дешарга бода никъ билла гIо даьд, хьахиннад исбахьален литература, арадаьннад дешара книжкаш, хьахиннад кепайоазув, наьха сакхетамаш лакхлуча дакъа лаьцад. Бицбалале, багахбувцам дIаязбе оарцагIбаьннаб хьалхара йоазонхой, царех хиннад Хь. Муталиевс, Хь. Осмиевс, Б. Зязиковс, Д. Мальсаговс, кхычар арадаьха халкъа кхоллама хьалхара книжкаш. Къаман журналисташ хьахулача новкъа а боккха пайда баьннаб хьалхарча алфавитах. Из йоазув Iомадаь хиннаб Беков Тембот, Озиев Салман, Озиев Ахьмад, Мальсагов Оарцхо, Мальсагова Фатима, Шадиев Азамат, Аушев Махьмад, кхыбараш. Цунца яздаь хиннад гIоръяьннача Беков Тембота «Сердало», Озиев Ахьмада «ЙиIиг» яхача стихотвореней мугIараш; Мальсагов Зоврбика «ЙоI йодаяр», «Пхьа», Мальсагов Оарцхой «Салихьат» яхача пьесай ловзараш, хьалхара гIалгIай грамматика, дошлорг, школашта лаьрхIа дола «Абат», кхыдола йоазош. Дуккхача эрсий а доазол арахьарча а классикий таржамаш а даь хиннад из алфавит леладаьча шерашка. Масала, Зоврбика ше даь хиннад М. Ю. Лермонтова «Морхаш», «Кхо пальма», «Босе» яхача стихотворенешта уж гIалгIай меттала хургйла таржамаш, хIаьта Бековс хьалхарча алфавитах пайда ийцаб Ги де Мопассана «Йоккха саг Соваж», «ГIоргIа дегаш» яха дувцараш наьна меттала доахаш.
Вайна ховш ма хиллара, гIалгIай дешара, литературанна, журналистиканна лард йоллача доккха дакъа юкъедихьад Кураза Зоврбика оттадаьча латиницай гIонца кхеллача йоазоно. ХIаьта а 1938-ча шера Iилманхоша лаьрхIад леладеш кхы а аттагIа хургдола йоазув кхолла, из хиннад ерригача Россе бувцача эрсий метта графикан кIийлен тIа оттадаь. Цу хана денз, хьадоагIаш да тахан вай леладеш дола 46 алапах латташ дола алапат. МалагIа оатто я цо енар. Нагахьа санна эрсий мотт ховш саг вале, цун Iомаде дезараш 13 алап мара дац, гIалгIай мотт караберзабеча хана. Юхедиса 33 эрсий алапаш да. Цул аттагIа Iомалургболаш мотт цхьаькха ба аьнна хетац сона. Мел дукха кердадараш юкъекхувларах, мел дукха мотт эргабувларах, цхьа хIама даим дахаш, диц ца луш хургда: вай йоазон лард еллар 1921-гIа шу хилар. Цул тIехьагIа мел даьр, цу ларда тIа хьалдаь а хIанз хьалдеш латта а цIа да. «Маца даь даргда из?» – хатта тарлу цхьанне. Цунна жоп луш ала деза: «ЦIаккха, хIана аьлча, дода хий мо даим хувцалуш, цхьан метте ца латташ, хIама я мотт яхар. Из даим дегIаух, эргабувл, хувцалу».

Йоазон ханара саг

(Барахоев Идриса 100 шу дизарга)

ГIалгIай йоазон проект вIашагIъеллача 1921 шера, из вай къаман берашта дIахьеха вайташ санна, цу шера дунен чу венав наьна метта къаьнагIболча хьехархоех цаI хинна Барахоев Махьмада Идрис. Сона хьалхашка улл 2006-ча шера 5 октябре арадаьннача «ГIалгIайчен дешар» яхача газета кхоалагIа номер. Цу тIа иштта яздаьд Идриса балхах а вахарах а лаьца: «1940-ча шера чакхъяьккхай Буро тIара хьехархой училище.

Цу шера болх бе дIаволавеннав Дошлакъий-Юртарча йиза йоацача юкъерча школе. 1949 шера август беттагара 1959 шера май беттага кхаччалца Каз. ССР Молотовски а Акмолински а районашкарча школашка хьехархо волаш къахьийгад. 1959 шера дIаволавенна, 1966 шерга кхаччалца Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института филологически факультете дешаш хиннав. 1959 шара И. Барахоевс къахьийгад бе-беча школашка. Махьмада Идриса хьехархочун юкъара стаж шовзткъа шу я. Дика къахьегарах, цунна тийннай майдилгаш а сийлен грамоташ а».
Идриса хьехаш, гIалгIай мотт Iомабаь ба тайп-тайпарча ноахалех бола бIаьш гIалгIай, цар къахьийгад халкъа боахама дуккхача доакъошка. Шоай балха нийса, хоза мотт бувца а ховш хиннаб уж нах, хIана аьлча цар гIулакха ураэтта лаьттав наьна метта деша говзал йоккха йола саг. Духхьал хьехархочун говзал шийх яьлла ца Iеш, Iилманхочун а журналиста а говзал йолаш саг хиннав къаьна хьехархо. Цо «Сердало» газета тIа язъяь меттах, эхьах-эзделах, хьехархочох йола статьяш ешаш хилча, боккха салоIам хул. Цул совгIа, ший йоазошта кепа йийттай цо «Дош» яхача цхьан юкъа арадувлаш хиннача журнала тIа. Цу хьакъехьа сай цох йолча очерка тIа аз яздаьдар: «Къаьстта дувца безам ба са Барахоев Идриса цхьан йоазонах лаьца. 2008-ча шера 1 ноябре арадаьннача «Сердало» газета тIа кепа теха яр «Наьна меттала хозал кхетаяр» яха цун статья. Идрис эрсий мотт дика ховш хиннилга гучадоал вайна укхаза. Из йоазув цо хетадаьд 2004 шера «Сердало» яхача издательствос арахийцача А. С. Куркиевс оттадаьча «ГIалгIай-эрсий дошлорга». Куркиевс баь болх во ба, эшаш бац яхац къаьнача хьехархочо. Дошлорга автора а редакционни коллеге а боккха, пайдане болх баьб, яхаш, белгалдоаккх цо. Цунца цхьана шийна да аьнна хета кхоачамбоацараш хьехаду. Аз цу йоазонах боккха пайда ийцар. Цхьадола дешаш ца эшаш юкъедоаладаьд аьнна хет Идриса, царех да: километр, кино, кисель, итап, кхыдараш. Бокъо йоацаш дицдаь дитад дукхача наха ховш доаца, метта юкъе эшаш дола дешаш: куташ – мелкие кражи, пхьатох – остроконечный молоточек для пускания крови, Iийтта бIаьсти – тощая весна, увз – диафрагма, кийрк – сруб колодца, танакхаш – сбруя, циска нитташ – нежгучая крапива, пелтоха – ударить плашмя, товра – наждак, коара – шерсть, навешанная на руку для предения ручным веретеном, жерж – опилки, иштта кхы дIахо а.
Из йоазув деча хана Идриса 87 даьнна хиннад. Цул тIехьагIа, кхы а ялх шера ваьхав Барахоев. Бакъдунен тIа дIаводача хана, цун даьнна хиннад 93 шу. Бусалба ди лоархIаш, сага цо тIадаьхка паразаш кхоачашдеш, хиннав вай мехкахо. 1999-ча шера, Макка ваха, хьажол даь а хиннав. ХIаьта цун валар нийсденнад 2013 шера мархаш доастача дийнахьа».

Альманахах керда цIи тилла шу

Со зIамига кIаьнк волча хана денз, берригача гIалгIай а нохчий а мехка дика довзаш дар «Лоаман Iуйре» яха, гIалгIай меттала арадувлаш хинна литературни альманах. Из эггара хьалха арадувла доладеннадар, со ваьча 1958 шера денз. Вешта аьлча, цхьан ханара дар тхо. Оалаш да «керда нув кердача хьисапе хьокх».

1984 шера цун керттерча редакторалла хьожаваь хиннача Вышегуров Султана Мухьмада лоархI цун цIи хувца. 1991 шера, нийсса 30 шу хьалха, кхы тайпа цIи йолаш арадувла доладелар из альманах. ХIанз цун мужалта тIа яздаьдар «Маьтлоам» яха дош. Ховш ма хиллара, из лоаман цIи я. Цунна юхе а кIалха а яда гIалгIай шира юрташ Фуртог, ЖIайрахь, Лаьжг, Эзми, Iарамхи, кхыяраш. ХIаьта а таханалцца ховш дац, Iилманхоша техкадац, къаьнара цIи дIа а яьккха, редактора цох иштта кердаяр тиллара бахьанаш. Цунца цхьана кердача тайпара болх бе ше лаьрхIа волга хьахайта гIийрта хила а тарлу альманаха кулгалхо, хIана аьлча дуккха эргалонаш хилар цу тIа, кепа еттача йоазошца а авторашца а ювзаенна. Арадувла доладелар хьалха Iаьдало соцадаь лаьтта Хашагульгов Iаьлий, Кодзоев Iийсай йоазош, юкъеера цхьацца керда рубрикаш, гучаяьлар яздеш болча наьха керда цIераш, хувцабелар альманаха мужалта бос а сурт а.
Лоаман сурт хоза хийтта тилла а хила тарлу из цIи, хIана аьлча из дуккхача гIалгIаша хестабаьб шоай дувцарашка, романашка, очеркашка, байташка. Бакъда цох эггара хозагIа яздича санна хет сона ший «Маьтлоам» яхача йоазон тIа Гамботов Бориса. Хьож вай цо фу дувц Маьтлоамах, цу юкъера цхьа дакъа деша а дешаш: «КхоалагIча классе аз дика дешар бахьан долаш, са воккхагIволча вошас Сале аьннадар сога: «ЦIаькха говрашта, доаханна мотт хьакха тухан кхерий ийца, се Маьтлоам водача хана, хьо сайца вугаргва… Са ираза, каста хьатIакхаьчар веший аргIа а. Iуррехь, ди шийла долаш, вира кожа тIа тух чудоахка галеш IотIадаьхка, тхоашта юача хIаманна кхачеи салтий флаьгаш чу хийи хьа а ийца, наькъа арадаьлар тхо. Маьтлоам тIа хьалбодача ах новкъа кхаьчача, боалл ЖожагIа-Хьаст, берда кIалхара гучадувлаш хий долаш. Цига тхоашта, Iохайша салеIа, шийла хий менна, дIахо Маьтлоамагахьа урагIболабир оаха тхоай никъ. Маьтлоама лакхе, хьалха нах текъа ихача Маьт-Села тхо хьалтIакхаьчача, делкъа ха хиннаяр. Цу юххе боаллар догIан хий хьаIовш хинна зIамига Iам. Вошас сога дийцачох, Маьтлоам тIа дажаш мел хиннача хьайбаша цу Iам чура хий мелар, хIана аьлча кхы хий долаш моттиг яцар Маьтлоама лакхе хьайбашта хьогал йоае… ГIийло хьекхача михо теркадора зизаш. ЦIенача, шийлача фега михьаръяьнна, удаш лелар говрий ремаш…»
«Маьтлоам» яха цIи ворхI шера мара лелаяц альманаха. 1997 шера цун кердача керттерча редактора Мальсагов Абос «Литературни ГIалгIайче» цIи йола журнал хьаду цох. ХIаьта а «Маьтлоам» яха цIи цун истореца йисай, «Лоаман Iуйре» яха цIи юсаш санна.

Арчаков С.