ГIалгIай шира дувцараш

ДУДАР

Черсий ордингаша, Тирк-чIоже гIолла а Гир-чIоже гIолла а, Маьт-лоам юхеда тIа а бувлаш, доккхий зенаш леладеш хиннад тхьовра вай мехка. Цар нах бовхаш лечкъабаьб, наьха рузкъаш дIакхихьад. Черсаша гIаьр йича, юха чубахка гоалуш шу доаккхаш хиннад, «боахам хоттабаллалца», аьле. Къаьстта цар низ баьб, Маьт-лоаманца оагIув болаш даьхача гIалгIай тайпашта. Тирк-чIож черсий кара дахача, йолаеннай уж гIаьраш вай лоам чуаха. Цу хана вай доазув черсий оагIонца хиннад. Бакъда, уж гIаьраш хилалехьа вIаший бартанца, шойла дIа-хьа гаргалонаш йолаш, дахаш ха яьккхай вай шин къамо.
Цкъа, доацача бахьана, цаховш деннача бера тIагIолла, «цар дийнад из» а аьнна, боккхача бIунца даим Тирк-чIож кара а долаш, цига доал даьча Дудар-наькъанна (Мухлошта) тIа а баьхка, дерригача тайпан фу хоададаьд черсаша. Царех цхьа берах йола кхалсаг мара саг дийна висавац. Из хиннай, цу бIуна хьалхаваьнна венача черсий Мулдара-аьлан йоI, укх Дудар-наькъан керттерача аьланга маьре а йолаш. Цу кхалсаго воI ваьв, кIаьнках, ший тайпан даь цIи тиллай – Дудар, аьнна. КIаьнк ваьлга шийна хьахезача, цyнна тIа ца кховдаш Iийнав Мулдар-аьла, «нана а воI а Iаьсашка бахка накъабаргба», аьнна.
Цхьа ха яьлча, едда Тиркал дехьа а яьнна, цу кIаьнка даь-ноанахой, Чур-наькъан болча кIаьнк а ийца дIаяхай нана. ТIехьагIа, воккха ме-е хул, кIаьнк наьнага яха ваьннав: «Нана, са дай малаш-б, хIабувца сона!» Нанас кхераш дукха ха яьккхай, бакъдар дIагуча ца доаккхаш. Юххера, аланза ца йоалаш, виIий даьшца хиннар дIадийцад цо. Бакъда, цхьа къайле шийгахьа соцаяьй – кIаьнка дайх йиса ганз. Бакъдар дайза кIаьнк массаза гIайгIане хиннав.
Цхьа ха яьлча, нанна тIа а вена дийхад воIо: «Мотт Iомабе войт, аьле, хьай даь-коа, малув цахойташ, дIале со». «Мегаьд, хьо кхыча цIер тIехьа дIалургва вай», – аьнна, черсашка «мотт Iомабе» дIавеннав нанас кIаьнк.
Мулдар-аьлан коа волаш цхьа ха яьлча, вена цIаэттав кIаьнк.
«Нана, укхул дукхагIа барий цар са боабаь да а даь-вежарий а?» – аьнна, коанаш хьалйизза ше доадаьча черсий берий дото гIалкхаш хьахьекхай наьнага Дудара.
Цу замангахьа шой дезал Iуй дезалех хьакъоастабеш, аьлаша, цар лергех гIалкхаш йоахкаеш хиннай. Дудара, «ловза долх вай», аьле, царех ший ханнара бер юстара а даьккхе, катехе лергара гIалкха а яьккхе, шан Iypгax бер чу а тоIадийя, лар йоацаш дувш хиннад.
Из дIахеза кхераенна нана, ший кIаьнкаца едда, Аьккхий-мехка дIаяхай. Ше дIайодаш шийца дошо ганз дIайихьай цо. Аьккхашкахьа цхьан юкъа баьхаб уж, бакъда цигача а тешаме ца хеташ, Гелдаген, яхача метте дIабахаб уж. Черсий аьлий вонах удаш геттара гаьнаяьннай ший воIаца нана.
Гелдагене бахаш дикка ха яьккхай нанаси воIои. Дудар хьинаре, денал долаш хьалкхийнав цу мехка. Цига бахача наха тIагIолла во юхатохаргахьа хьалхара меттиг лелаяьй цо. Цудухьа ер везавеннав наха. Дудар деналца а боахамца а лакхвеннав. Боахам тоабалара цхьа бахьан, акхаргара ганз хиннай. Гелдагена вахача хана, БердкIалара Мошка яха саг йоалаяьй цо.
ЧIоагIвелча, Дудара уйла яьй, юха ший мехка вала. Тиркаца урагIваха воларах хIама хургдоацалга ше кхетадича, шоаш байдда хьабаьхкача лоам гIолла, чIоагIаленаш а еш, мехка цIавахар тоадаьд цо. Шийца тарлургболча эздех тоаба улув а яьккха, Гелдагенара ший болча боахамца Аьккхий-мехка хьалвенав Дудар. Цо цига мел ха яьккхай хац, оалар тхьовра, тайна ваьхалга бакъдора. Цига баьхача Аькхе-наькъанца йиш-вошал дола Шахмарз яха воI а вита, ГIалгIай-мехка Кий гIолла Iочувенав Дудар. ТIехьагIа «аьккхий-аьла» аьле, цIи йоаккхаш къонах хиннав Шахмарзийха.
Дудар ГIалгIай-мехка юхавоагIаш, цун низ чIоагIа хиннаб – уллув ворхI воI, гонахьа эздеш, тIехьа маьхах оттабаь бIу. ЧIоагIа хиннав. ГIалгIай лоам чуваьлча, ше мел кхаьчача гIала еш, меттиг караерзаеш дIавахав Дудар. Из ше дукхагIа ваьха моттигаш ТIаьрш, Саьлги (МIагIоте), Бисар, XIapпapa «Дудар-гIала», Чим я. Дудара оал-оалача метте гIала тохаш, мохк лоацаш, чIоагIъеш караерзаеш хиннаб цун къонгаш: Мохале, ТIерле, МекалтIе (Шоан-чIож), ТIаргим («Дудар-гIала»), Кхерахьа юххе («Дудар-гIала»), Мелар, Духьаргишт, Тирк-чIожа – Чим, Ларсе, Балте. Вай боккхийчар оалар: «ГIалгIай лоам чуиха гIаьраш юхатохар – Маьт-лоам кIала Дудара яхкийтача гIалай чIоагIаленаш бахьан долаш хиннад», – аьле.
Цкъарчоа ГIалгIай-мехка гIоагIвеннав из. XIapпa тийшача белха Дудара шиъ виIий-воI вийна хиннав, хIаьта уж бераш доадаьча наьха фу хоададаьд цо.
Цхьаболча наха цхьа гIала йогIа ца мегача метте, тоаба тIехьа а йолаш гIалаш увтташ а текъама элгацIаш дувтташ а хиннав Дудара цхьа воI – Ерд. Ердас, вай мехкал совгIа, нохчий, хIирий, гуржий мехка дукха гIалаш яьй. Йодача кирага мах дIа а беле, шийна Iунала Iомабаь лай кхувлийташ хиннаб Ердас. Лай кхийлача меттигах «Шинар-юкъ», оалаш хиннад гIалгIаша.
ТIавоагIа Дудар малув гучадаьннад черсашта. Черсий аьлаша хоам байтаб: «Нагахьа хьо тхона тIавоагIе, Iайха боабаьрий пхьена, Тиркацара ах-мохк тхона Iа буте, вож ах-мохк оаха машарца мукъабоалийт хьона», – аьнна.
Дудара къамаьл юхакхетийтад: «Аз цу хана цIаденараш, оаша бехк боацаш боабаьча сай дай пхьенаш да, со сай мехка вала цIавоагIаш саг ва. Машар безе, са мехкара дIадовла!»
Дудара къамаьл дIакхийттача, цунна тIехьара низ шоашта гучабаьлча, черсий Тирк-чIож мукъа а дита, дов доацаш дIабахаб.
Циггара денз черсий эшаш, гIалгIай котбоалаш дIадахад. Тирка-чIож юха мукъадаьлча, берригача ГIалгIай-мехкара а бехаб черсий. Тхьовра гIалгIашта лелаяь гIаьраш черсашта юхалелае баьннаб гIалгIай.
Дудар Тирк-чIоже, ший гIалийна юххе дIавеллав. Цхьа бIаь совгIа шу хьалха цун каша довзаш хиннад, оалар, из чIоагIа боккха боарз болаш, ялх дол дIаьха каш хиннад. Бакъда, хIанз из воалла моттиг белгала яц.
Цох яьхад из тхьовра «Дудара Дудар хиннав». ХIана аьлча, черсаша дов далехьа Тирк-чIож кара а долаш баьхача Дудар-наькъан-Мохлой тайпах из хиннадаь. Дудара а цун къонгий а меттигашка цIаккха кхывола саг ваьхавац.
Дудара а цун тIехьено а – Мохлоша – вошал леладаь тайпаш Ваделг-наькъан, Кушт-наькъан, Меларой, Хути-наькъан да. Цу нахаца, вай СибарегIа дахалехьа вай гаргалонаш ца еш хинна дагадоагIа сона. Цкъа Ваделг-наькъанца яьча гаргалонах вай тайпан нах наьха мо раьза а бацар.
Цул совгIа тхьовра «барт-вошал», яхаш, вошалаш леладеш хиннад. Уж леладаьд Дудара, шийна улув баьнна хьабаьхкача аьккхех даьннача тайпашца. Уж вошалаш аьрдагIа а халача а замангахьа вIаший тIаувттара леладеш хиннад. Уж а геттара боча лоархIаш хиннад гIалгIаша.
Дударагара IобоагIа са дай ераш ба: Дудар (Дудр) – Ита (Ита) – Беклар (Беклар) – Буза (Буза) – Марх (Марх) – Къоаринг (Къоаринг) – Пхьагилг (Пхьагилг) – Бакъилг (Бакъльг) – Бузуркъ (Бузуркъ) – Бизи (Бизи) (бокъонца йола цIи Бузурт я цун) (из бочала яьккха цIи я, цун даь-воша а Бузурт (Бузарт) яхаш хиннадаь) – Жельберд (Джельберд) – Iис (Iис) – са да Махьмад (Махьмад) – со Мурад-Хьаж.

ДУДАРАХ ЛАЬЦА

Цхьорой шахьар тIара Мухле яхачара хьабаьнна вайгахьа хьабаьхка хиннаб Дудари цун къонгаши. ХIанз Дударга гIала йолча баха хайша хиннаб уж. ХIарапхошца дов а ийккха, Дудара къонгаш а боабеш, моттиг хинначул тIехьагIа, Дудар Тиркал дехьа ваха дIаваха хиннав. Циггача чIоагI а венна, Тиркал дехьара улла лаьтта ший доал а долаш, ваьхав из. Тирк-чIожах паччахьа никъ буллача хана Дудара къонгашкара ахчах ийцад никъ биллал дола лаьтта. ХIирашкара Дударовы вайчарех дIаболабеннаб.
Дудар-наькан, цхьабола Дзайта а Бузурта а наькъан вежарашха а болаш, Мухлера овла а болаш ба.

ВАХАРЦА КХАЛХАШ ХЬАВЕНА ДУДАР

Дуккхачар дувцачох Дудар аьккхашка Кий яхача юртара хьаваьннав. Шийца зIамига бIы а болаш ГIалгIай мехка вена хиннав из. КIала бахача нахаца дов-шов ца хилийтар духьа Цхьорена го а тесса, лоаман довкъашка гIолла, пхешцара доазув долча гIолла IочувоагIаш, Iарамхана керте Биср яхача юрта ваха а хайна, ТIумгIой саг а йоалаяь, Iохайнавар из. Цу юрта хIанза а йолаш я моттиг «Дудара бай» оалаш. Цигача вахаш, лаьтта къайса, Дударас къовсам баьккха хиннаб ший лоалахошца. Бисрара ваьнна Салги цхьан юкъа ваьха а ваьха, Мекалте яхача юрта ваха дIавахар. Из юрт уллаш я Iарамха аьрдача берда тIа, Шоана гаьна йоацача. Дукха пхьенаш доахкар Дударах. ЧIир лехачар ца вуташ, гIала хьалъяь хилар цо Лаьжгани, ХIарпани, Духьаргаштеи юхе. TIexхьар Тиркал дехьа а ваьнна, Чимма ваха Iохайр. ГIалгIашцара ший гаргало хоадайинзар цо. Ший хан-ханахьа ГIалгIайче хьаухар из МаьтцIелена, Тушолена, МIагIий-Ердана текъамаш деча хана. Цо даьр деш хилар цун тIехье 19 бIаьшере. Дукха я лоам чу моттигаш Дударас укхази-укхази гIалаш яьй яхаш. Маьлхар-кашамаш деш хиннадац цо. Уж де наха бокъо лацар цунна. Дудара яь хиннача гIалашка тIехьагIа цхьаккха ваьхавац.

УЦАГА МАЛСАГ КОТВАЛАРАХ

ГIаьбартой цхьан аьлан хьалкхийна хиннай хоза хьаькъал долаш йола йоI. ГIаьбартой аьлех цхьаккха хиннавац из маьре яха яшаш. ТIаккха аьлас йоккхаче йир. Цу чен тIа хьабийхар цо черсехи, гIаьбартоехи, гIалгIаехи, нохчехи, гуржехи, кхычарехи цIихеза бола къонахий. Хьаьший дика диа-менна, сакъийрда баьлча, доккхача цIагIа дIабувшабаьб уж. Цу чен тIа бийхачарна юкъе вай Уцага Малсаг а хиннав.
Каста берригаш тхьайса дIабахача, аьлеи цун йоIи бахаб хьажа бийша ухкача аьлашка. Аьлий тайп-тайпара дIаи хьаи ухкаш бар. Ше эзде аларца цхьа аьла белгалавар. Саьнга Iотесса уллаш кIувс бар, цу тIа тхьайса уллаш вар хоза къонах. Алар чIоагIа эзди дар цун: цхьа кулг шалта тIа улар цун, вокха кулга гола керта кIала йоаллар. Аьлан йоIа цусахьате везавелар из.
ШоллагIча дийнахьа сакъердам болабелар. Цу дийнахьа аьлан йоI декхарийла яр шийна везавеннача къонахчоа сийлен малара кад бала. Аьлан йоIо, из кад ше дIахьошшехьа Уцага Малсага кховдабир. ЙоIага баркал а аьнна, цун даьи боккхийча наьхеи сий деш, зIамагIий багIача цIагIа чу а ваха, кад дIабаьккхар цо.
КхоалагIча дийнахьа гон тIа дой хехка баьлар. Укхаз а Уцага Малсаг массарел хьалха ваьлар, бакъда, аьланга, йиIий даьга, хьатIакхоачача хана, воккхача сагах эхь хийтта, говра дирстах сов чIоагIа катеха, минот яха говра фоарт ювр. Уцага Малсага лаьцача эзделах хьалхара моттиг цунга хьожайир. Цунна доагIаш дола совгIат хьада кIезига хьоабеннача юкъа, шийгара гIалат даьлча санна, ше укх мо езача метте вехарах баркал а аьнна, цIенгахьа лаьллар.
Из аьлан йоI езаяланзар цунна, сов из кура-сонта хиларах.