ГIалгIай шира дувцараш

ВАХАРЦА КХАЛХАШ ХЬАВЕНА ДУДАР

Дуккхачар дувцачох Дудар аьккхашка Кий яхача юртара хьаваьннав. Шийца зIамига бIы а болаш ГIалгIай мехка вена хиннав из. КIала бахача нахаца дов-шов ца хилийтар духьа Цхьорена го а тесса, лоаман довкъашка гIолла, пхешцара доазув долча гIолла IочувоагIаш, Iарамхана керте Биср яхача юрта ваха а хайна, ТIумгIой саг а йоалаяь, Iохайнавар из.

Цу юрта хIанза а йолаш я моттиг «Дудара бай» оалаш. Цигача вахаш, лаьтта къайса, Дударас къовсам баьккха хиннаб ший лоалахошца. Бисрара ваьнна Салги цхьан юкъа ваьха а ваьха, Мекалте яхача юрта ваха дIавахар. Из юрт уллаш я Iарамха аьрдача берда тIа, Шоана гаьна йоацача. Дукха пхьенаш доахкар Дударах. ЧIир лехачар ца вуташ, гIала хьалъяь хилар цо Лаьжгани, ХIарпани, Духьаргаштеи юхе. TIexхьар Тиркал дехьа а ваьнна, Чимма ваха Iохайр. ГIалгIашцара ший гаргало хоадайинзар цо. Ший хан-ханахьа ГIалгIайче хьаухар из МаьтцIелена,, Тушолена, МIагIий-Ердана текъамаш деча хана.
Цо даьр деш хилар цун тIехье 19 бIаьшере. Дукха я лоам чу моттигаш Дударас укхази-укхази гIалаш яьй яхаш. Маьлхар-кашамаш деш хиннадац цо. Уж де наха бокъо лацар цунна. Дудара яь хиннача гIалашка тIехьагIа цхьаккха ваьхавац.

УЦАГА МАЛСАГ КОТВАЛАРАХ

ГIаьбартой цхьан аьлан хьалкхийна хиннай хоза хьаькъал долаш йола йоI. ГIаьбартой аьлех цхьаккха хиннавац из маьре яха яшаш. ТIаккха аьлас йоккхаче йир. Цу чен тIа хьабийхар цо черсехи, гIаьбартоехи, гIалгIаехи, нохчехи, гуржехи, кхычарехи цIихеза бола къонахий. Хаьший дика диа-менна, сакъийрда баьлча, доккхача цIагIа дIабувшабаьб уж. Цу чен тIа бийхачарна юкъе вай Уцага Малсаг а хиннав.

Каста берригаш тхьайса дIабахача, аьлеи цун йоIи бахаб хьажа бийша ухкача аьлашка. Аьлий тайп-тайпара дIаи хьаи ухкаш бар. Ше эзде аларца цхьа аьла белгалавар. Саьнга Iотесса уллаш кIувс бар, цу тIа тхьайса уллаш вар хоза къонах. Алар чIоагIа эзди дар цун: цхьа кулг шалта тIа улар цун, воккха кулга гола керта кIала йоаллар. Аьлан йоIа цу сахьате везавелар из.
ШоллагIча дийнахьа сакъердам болабелар. Цу дийнахьа аьлан йоI декхарийла яр шийна везавеннача къонахчоа сийлен малара кад бала. Аьлан йоIо, из кад ше дIахьошшехьа Уцага Малсага кховдабир. ЙоIага баркал а аьнна, цун даьи боккхийча наьхеи сий деш, зIамагIий багIача цIагIа чу а ваха, кад дIабаьккхар цо.
КхоалагIча дийнахьа гон тIа дой хехка баьлар. Укхаз а Уцага Малсаг массарел хьалха ваьлар, бакъда, аьланга, йиIий даьга, хьатIакхоачача хана, воккхача сагах эхь хийтта, говра дирстах сов чIоагIа катеха, минот яха говра фоарт ювр. Уцага Малсага лаьцача эзделах хьалхара моттиг цунга хьожайир. Цунна доагIаш дола совгIат хьада кIезига хьоабеннача юкъа, шийгара гIалат даьлча санна, ше укх мо езача метте вехарах баркал а аьнна, цIенгахьа лаьллар.
Из аьлан йоI езаяланзар цунна, сов из кура-сонта хиларах.

ДУДАРАХ ЛАЬЦА

Цхьорой шахьар тIара Мухле яхачара хьабаьнна вайгахьа хьабаьхка хиннаб Дудари цун къонгаши. ХIанз Дударга гIала йолча баха хайша хиннаб уж. ХIарапхошца дов а ийккха, Дудара къонгаш а боабеш, моттиг хинначул тIехьагIа, Дудар Тиркал дехьа ваха дIаваха хиннав. Циггача чIоагI а венна, Тиркал дехьара улла лаьтта ший доал а долаш, ваьхав из. Тирк-чIожах паччахьа никъ буллача хана Дудара къонгашкара ахчах ийцад никъ биллал дола лаьтта. ХIирашкара Дударовы вайчарех дIаболабеннаб.
Дудар-наькан, цхьабола Дзайта а Бузурта а наькъан вежарашха а болаш, Мухлера овла а болаш ба.