ГIалгIай шира дувцараш

ХЬАЬША-НАЬКЪАНАХ

Цхьорой тайпа лоам дахача хана царцига вена хиннав цар йиший воI хулаш вола цхьа саг. Ший ноанахошкара дийхад цо истара цIоко чулаццала лаьтта. Цох доккха хIама ца хеташ, Цхьороша пурам деннад. ТIаккха цар йиший воI бIарччача бийсах ваьгIав кIодаца истара цIока хедаеш, бIаьхха оаса беш. Цох йоккха гурмат яь, ший ноанахошта тIавахав из. Хьаяь хьай истара цIока, цар аьлча, укхо из гурмат дIакховдаяьй. Кхы де хIама доацаш, цу йIаьххача оасаца диста доккха лаьтта деннад, бакъда, лаьттах яла езаш йола йоал а хьожаяьй. Шу шерга мел доал йоал луш хиннай, цу хана гIала а хьалъетта хиннай. Шоаш чIоагIбенначул тIехьагIа шоашта хьожаяь хинна йоал тIера яьккха дагадехад царна. Фу дича тIерайоаккхаргьяр-те из, аьнна, уйла йича, довнаца духьала оттар мара кхы никъ корабаьбац царна. Герзах кийч а бенна, Цхьорошка саг вахтав цар, кхы дIахо йодача хана йоал лургьяц шоаш, аьнна. Цхьорошта хайр, тIом хьойяь, дукха цIий Iодахийтар мара, пайда хургбоацалга. Цу хана денна йоал кхы еннаяц.
Цу хьахиннача кердача тайпан кхыъ-кхе цIи хиннаяр, тIаккха керда цIи хилар цун, Хьаьша-наькъан, аьнна. Из керда цIи тиллар фу бахьан хиннад? Цох дувцар ер да.
МоцагIа уж болча хьоашалгIа вена цхьа саг хиннав. ЧIоагIа дика тIаийцав из. Хьаьшаца шуна хайна хиннав фусамда ше. Царна гIулакхе лаьттав фусамдаь воI. ЧхьагIар дукха менна болаш, цхьан хIаман тIагIолла къовсам а баьнна, шалташка кхайда, фусамдас техха вийнав шоай хьаьша. Цхьан гIулакха йистара ваьнна хинначара хьачуваьннача зIамигача сага дайнад из ийрча гIулакх. Наха хьалха шоай цIен сий геттар дожадеш дола хIама хинналга гуш, воIо ший да вийна Iовилар. Дувцачох, из бахьан долаш Хьаьша-наькъан, аьнна, цIи дIаяхар цар.

МАТЕ-НАЬКЪАН ХЬАБАЛАРАХ

ТIоаршхой Место яхача сага йиша хиннай хамхошка маьре. Кхелета Мати яхаш цхьа кIаьнк мара кхы бер доацаш, мар венна йисай из. Цу кIаьнка даь веший къонгаша укхун даь мел хинна лаьттеи цонаши укхунгара дIа а яьха, шоайла йийкъай. Ший йиша йолча хьавенача Месточоа из хайча, ший йишеи цун воIи шийца дIабигаб. Цу хана Байне вахаш хиннав Место. ХIанз XIapп уллача яьсса моттиг хиннай, Мати цига ваха хайнав.
Йоккха топ хиннай цар. ГIала тIа хьатIа а яьккхе, цигара йиттай цар из. Из топ тIехьагIа Iаьдало дIаяьккхай. Мате-наькъан Аьспе яхаш цхьа саг хиннав сесаг Казбегера гурже а йолаш (хIанза маIа тIехье йисаяц цун). Цкъа ший даь-цIа яхача, из йоккха топ цига латташ бIарга а яйна, цIаеча дIадийцад цо из маьрцIашка.
ТIехьагIа Мате-наькъан цIаста яй хиннаб, йоах, кхаьра уст чу а бодаш, кхы цхьанне а иззморг ба а боацаш. BopxI воша, шоаш бувбовлача хана, кхы из мишта бекъаргба ца а ховш, бохабаьб из яй, ворхI дакъа деш.

МАРЗАГIА-НАЬКЪАНАХ

Доккха тайпа да Хамхой. Цунна юкъе чудоагIаш да тайпаш Къоастой, МарзагIа-наькъан, Каци-наькъан, Саккхал-наькъан, Мартаз-наькъан, Эже-наькъан, Исмайла-наькъан (СурхотIара бараш), Дударк-наькъан, Темурк-наькъан, Iажи-наькъан, Атига-наькъан, Бекбузар-наькъан.
КIулой МарзагIа чIоагIа цIихеза къонах хиннав. Черсий, гIаьбартой, боалкарой аьлашта вовзаш а хьоашал леладеш а хиннав. ХIаьта кхо бIаь шу хьалха, ший йиший воI хулаш вола Орасха КIарцхал тIехьа а ваьккха, лоамара Iоъараваьнна хиннав.
МарзагIий воI Сурхо 1770 шера Чапанов ГIарсеца цхьана эрсий паччахьага гIалгIай хьай ткъам кIала эца, аьнна, вахарех хиннав. МарзагIий воша КIулой Салам ГIалми чIожах Наьсаренгахьа хьалха арабаьнначарех хиннав.
Мецхала я Салама-каша, МарзагIа-каша, Салама-хьех, Салама-хьаст, МарзагIа ков оалаш цIераш йоаккхаш йола моттигаш.

ВЕШКАР-НАЬКЪАН

Лоам ший гIалий чу вахаш хиннав цхьа къонах. Ши сесаг хиннай цун. ЙоккхагIчо ваь кхо воI хиннав, зIамагIчо ваь цаI хиннав. Цхьа ха яьлча, да дIаваьннав. ЙоккхагIча сесага къонгаш кхийнаб, зIамагIчун вар кхы а бер хиннад. Кхаь воIои цар нанаси тийшача балхах вIашагIаделла хиннад из зIамагIа вола, даьна ваь вола воша, вийна дIаваккха, цунга даь боахамах дакъа ца кхачийтар духьа.
БIаргаш дайна хиннай цар даь-нана. Ага чу улла кIаьнк цунга а вита, хи тIа яха хиннай из зIамагIа йола сесаг. Цар гIала берда йисте латташ хиннай кIалгIолла доккха хий Iо а доагIаш. ГIалий чу ийккхача цу кхаь вошас, ший ага а тIехьа из бер гIалий корах лосттадаь дIадахийта хиннад. Ага ше мадодда хила дахад, хIаьта кIаьнк, цу агах дакъасташ, бердах ягIача гаьна ткъовронах дIатоссавенна хиннав.
Нана чуеча, ага доацаш хиннад. «КIаьнк мичав?» – аьнна, хаьттад укхо. «Вай! Нани яла хьа, укхаза хила веза из», – яхаш гонахьа кулгаш хьекха яьннай йоккха саг. Араийккха, кIаьнк лехаш, нанна вайнав из гаьнах дIатоссавенна уллаш.
Цу кIаьнках хьадоладеннад тха Вешкар-наькъан тайпа. Оздоех лоархIаш да из. ХIаьта уж кхо воша байдда цигара дIабаха хиннаб, наха шоаш воча бахар кхераш.
Хьалкхийча, Вешкарас аьккхашкара хьаяьккха хиннай Лаьш-кара гIалаш. Цигач ваха Iо а хайнав.

ХЬУЛИ IОЙИЛЛАРАХ

Хаз Аьгакхала хиннав. Аьгакхала чу цхьа хьаст мара бац. Из хьаст «Хаза хьаст», аьнна, оалаш ба. Цу хьастатIехьашка ягIа Хаза гIала. Хаза Огой (аьгикхалхо) хиннав. Из Хаз эггара хьалха цига ваха хайнав. Цун бокъо я – из хьаст Хаза хьаст хилар. Цу хьаста тIа боккха кхера багIа, цу кхера тIа бIoaгIa багIа, цу бIoгIa чу саг дIачуоттал моттиг я. Цун тIехьашка ягIа Хаза гIала. ЗIамига волаш фу хаьда висав Хаза. Цох къахеташ, Iочу и вига, Овшас хьалкхеваьв из. Хьалкхийча, Овша кхоалагIа йола йоI (ший ханнар яр) йига дIановкъазар ваьннав Хаз. Iалаьмате эздий доацаш хIама да из, Овшас ший да волаш санна ше хьалкхевича. Тоам бе, аьлча, «бергбац аз» – аьннад Овшас, – аз гIулакх даь, аз хьалкхеваь саг вар из. Эзделца доацаш гIулакх даьд цо. Са бIаргагучара дIавала веза из а цунца дIаяхар а». ХIанз Хьули улла лаьтта Овша хиннад. Цу хана хьа а вена, Хаза хIанз Хьули йолча йисте Iохайнав. Цига гIала а хьалъяь, боахам а гулбаь, ер цига вахача хана, Аьгане яхача юрта цхьа ше дог доахача жеро йолча вахав из. Цига дIа-юха ухача наха юкъе хабар хийцад. Лаьтта Овша ма хиннадий. Хазага аьннад: «Овшас йоах, ер лаьтта ший да». ТIаккха Овшага аьннад: «Хазас йоах, аз Аьгакхалара сай моттигаш дIа а енна, укх лаьттаца хийцай. Ер моттигаш са я».
Хаза цаI мара хиннавац, хIаьта Овша тIехьа дукха нах хиннаб. Овшас аьннад Хазага: «Йоал я хье вахача лаьттан тIера». «ХIана лу аз хьона йоал, – аьннад Хаза, – хьо мо оаго ма вий со. Со сай гIала, хьаст, цон а – сай мел хинна хIама хьона дIа а денна, хьавена укхаз ваха Iохайча, укхаз ваха Ioxa бокъо еций са, кхы хьона йоал тела еза са? Iа сона а хьаяь йоал аз хьона йитача гIалаех. ТIаккха йоал вIашкаюжаргья вай».
ТIаккха наха баьча меттаех Овша шийца ткъо саг а ийца, вахав Хаза волча. Хаза цIагIа хиннавац, Аьганте ваха. ГIалах цIи а теха, цун боахам, цун дезал а ийца хьаволавеннав Овша. Хаза жега ваьллар вахав Хазага хоам бе. Аьганте Iокхачалехьа, хьаст болча вIашагIкхийттаб жаIуи Хазеи. ЖаIуно аьннад, хьо укхаз зуда тIехьабаьнна пхьу мо лелашшехьа, гIала а йоагаяьй хьа, дезал а бигаб хьа, доккха хIама дир хьона, аьнна.
МIагIамате яхача моттиге Хаза хьатIакхаьчача, цига тIанийсавеннав из Овша. Аьннад цунга: «Сона бехке саг а ва хьо. Хьаба са боахам а са дезал а». Вокхо шийцара нах IотIахаьхкаб цун: «Хьалаца из», аьнна.
ТIаьмаште IотIаваьннача кIала йоал, лаьтта Iочу а аьхка, саг миссел карт. «Сона йола аьшка карт хийла хьо», аьнна, цу чу ийккхав Хаза. Вожаш шаьрача баь тIа гIолла хьатIа ма боагIий. ХIаьта укхо цу карта чура Iадсаькх детташ, шийтта вийнав. Цул тIехьагIa укхан зIы хаьдай. ТIаккха сесага хайнад укхан зIы хаьдалга. Сесаг кхайкай укханга: «Хьай чокхен киса боалла кхо цу мажарг баъалца вала ма тигалахь ».
ТIаккха Хаза киса чу хьежача, киса тайп-тайпара кхо зIы йолаш хиннай. Шийна езаш йола зIы дIа а елла, ялх кхы а вийнав. Веррига а барайтта вийнав цо. Овшаца ши саг мара висавац. ХIанза хIама хургдац укхох, аьнна, Овша ший нахаца цIавахав, Хазий дезал а боахам и бита. Хаза декъий хьагулдаьча моттигах цу лоам мел болча наха (хьулхоша а, тIумхоша а, коазоша а, лоалахоша а, хоаноша а – массанешта ха а ховш) хIанза а тIехьа «Декъий тийса хьаст» оал.
ТIаккха нах юкъе бахаб, тоам бе беза Iа, аьнна. «Бергбац аз, – аьннад Овшас, – аз вувргва из». «Iа из вийча а цаI мара мича вув Iа, – аьннад, – вурийтта пхьа ма бусий хьа. Iа цун дезалхой боабича а пхьа нийс мича лу. Цу тIа хьай йиIий дезал а боабу Iа». Хаза, ше венна дIавалалца, каи боджи, маькха меркеи теларгйолаш кхел яь, кхелахой дIакъаьстаб.
Цул тIехьагIа Хазас, ше хьалха ваьхача ца а Iеш, керда гIала кхычахьа яьй. Шийна гlo хургдолаш, цо Кхерахьа ваьха Или хьа-воалаваьв шийца ваха. Или ше ЦIеча-Ахкара вена хиннав Кхерахьа, дов а хинна. Или, кхийна къонгаш а болаш, из Кхерахье а ца тоъаш, чIоагIа халача хиннав.
ХIанз Iарамхи-курорт йолча Зовра-гIала хиннай. Кхийна къонгаш а болаш хиннав Зовра, цу гIала чу готта а йолаш, кхы а хиво кха доха а даь хиннад. Из Зовра а хьаволаваьв Хазас, вошала дакъа а деш. Пхешкахьара Борз воалаваьв. Цига Харса а венав, Гаркха а венав. Иштта хьавIашагIатехад хьулахой тейпа. Или-гIала Хаза-гIалах дIатIахетта ягIа.
Хьули йолча йоаккха хьу хиннай, йоах, эрз а болаш. Сона дагадоагIаш а йоккхача хений гударгаш ягIар Хьуле. Цу хьунагIа дIачу даьнна хIама хьулло, корадагIац яхаш. Кхераме моттиг хиннай. Цудухьа «Хьули» аьнна, юрта цIи дIаяхай.
Овша-наькъан телаш йола йоал xlapa шера цхьаццане луш хиннай. Цхьан шера Хазас, тIаккха Илис, тIаккха Борзас, иштта дIахо а. ТIаккха ворхIлагIча шера мара Хазага хьакхоачаш хиннаяц йоал яла езаш йола apгIa.
ЙистагIе яхаш я хьулахой моттиг, йоккха моттиг я из, хенаш а долаш, мангалаш а хьокхаш. Харсага хиннай apгIa йоал дIаяла. ТIаккха дIаяла хьабаьхкачарга акхар аьннад: « ДIа йистагIа Чурсам яхаш лоамах Iободаш оса ба». Цига дIабахаб Овша-наькъан йоал хьаэца, аьнна. ТIаккха Харсаса «хьавола, дIалаца», аьнна, ка дIакховда а баь, вокхо ка хьалоаццашехь, дIатетта, ахка вахийтав Овша-наькъан вар. Цунца Харса ше а вахав ахка. Овша-наькъан вар цIа а ваха, аьннад, иштта ший новкъост вийнав, аьнна. ТIаккха Овша-наькъан юха тIабаьхкаб лата.
ЧIоагIле Амхьад-наькъан гIала чу хиннай. Уж вIашагIлатача хана, хьулахой кхалнаха тIолга чу а ехкаш, йокъ бIаргашта етташ хиннай хьабаьхкарашта, хIама гургдоацаш. ТIом ца булалуш, вожаш юхабахаб, кхы аьттув ца а боалаш. Из дов хинначул тIехьагIа, Харсе тIехье, шо бахьане ер хало кхаьчай тхога, аьнна, гIала а хьаяьккха эккхаяьй цигара. Харсе-наькъан Лаьжге баха Iохайшаб. Ахьмад-наькъанна дIаеннай Харсе гIала, царна дукхагIа зе хиннадаь. Горкхо, хьо зIамагIа ва, apгIa хьога а хиннаяц, аьнна, хьулхой лаьтташта йисте дIа а вига, кхера ги а белла, дIахийцав, Iа из бихьача кхаччалца лаьтта лургда хьона, аьнна. Шийна ма могга кхера хьа а бена, горкахочо шийна лаьтта дIадаьккхад.