«ГIалгIайче цIера юкъе»

Из цIи йола книжка М. Каца язде доладаь хиннад нийса 95 шу хьалха. Цунна юкъедаха хьалхара дувцар 1926 шера яздаь хиннад, «ГIовттар» яха очерк  – 1929 шера. Вай деношка юха кепа а теха из арадоаккхаш,  цунна дешхьалхе язъяьй эрсий йоазонхочо  Аксёнов Евгене, Фаргиев Хьамзата. Цар белгалдоаккх: « Хьалхара дувцар кепа теха хиннад Буро тIа 1926 шера, цхьа эзар арахецаш, шоллагIчунна – 1929 шера  Дона-тIарча-Ростове, дерригаш 50 мара доацаш. «ГIовттар» яха очерк араяккхара эша ахча хьожадаьр хиннай Къилбаседа Кавказа Лоаман Iилма-тохкама институт.

М. Каца дувцаро а очерко а гойт вай исторе цхьа дакъа – Къилбаседа Кавказе Советий Iаьдал оттадеча хьалхарча шерий турпала зама. Автора дувцар бокъонца цу тIемашка дакъа лоацаш хиннача наха хьадийца хIама да, цунга гIолла гу вайна гIалгIай къаман деналах, дукха цIий Iодохийташ, кIайчар бандашта духьала шоай кортамукъале бахьан долаш, цар лоаттабаьча къовсамах…»

Книжка арадоаккхаш дикка новкъостал даь хиннад Москверча Октябрьски революцен Керттерча паччахьалкхен архива Iилман библиотекан болхлочо Семёнова Лидия Дмитриевнас.  Цо енна хиннай, кепа тоха пурам а денна, «ГIовттар» яха очерк. ХIаьта «ГIалгIайче цIера юкъе» яха къаьнара книжка лорадеш леладаьча Илиев Саварбика Башира а гIо-новкъостал даьд, из книжка  кепа тоха даларца.

1926-ча шера из арадоаккхача хана, цунна дешхьалхе язъяьр хиннав ГIалгIай авиахима оргбюро председатель Л. Нариманов. Цхьа дакъилг деш вай цунцара: «…Кепа тохаш долча «ГIалгIайче цIера юкъе» яхача книжка тIа ГIалгIай мехка граждански тIом латтача хана Деникина, Соколова, Беликова  кIайча бандашта духьала къовсам лоаттабар литературни хьисапе дIаяздаь да.

Советски нахах дукхагIчарна хIанз а хац, шоай паргIато бахьан долаш, лоаман къамаша лоаттабаьча къовсамах лаьца.

Шийца нийсде хIама доаца, лоамарой зIамигача къамий цхьаккха тайпара кхоачам боаца партизански отрядаш чIоагIача а къизача а деникински полкашца латар хIанз а революционни литературан гIонца хьагойтадац…»

Лаьттача тIемаех дола бакъдар Каца дийцараш хиннаб цу шерашка деналца, тIема говзалца белгалбаьнна хинна Ханиев Махьмад, Албогачиев Ювсап, Чабиев Эгало. ХIаьта «Фельдмаршальски яккхар» яха дакъа белггала Албогачиев Ювсапа дийцад аьнна яздаьд автора. Дукха я укх тIа вайна ца йовза моттигаш а. Масала, Буро тIарча Симонова цIагIа подвала чу хий чухийца боабеш латта гIалгIай мукъабаха болхарашта хьалха хиннав ХьажIал-молла, Галашкарча Ижи-хьажий корта баьккха хиннаб моастагIаша. Цул тIехьагIа, из гIажа юхьебегIа, гIалгIашта яппараш еш хиннай цар.  СоагIапче лораеш лаьттача Тоаркхо-хьажах а эггара хьалха яздаьр, сона хеташ, Кац хиннав.

Укх деношка 30 шу дуз, дувца книжка кепа теха тIеххьара арадаьнна. Фаргиев Хьамзата хьалхле а лелаеш, из арадаьккха хиннад 1991 шера апрель бетта.

IАРЧАКХНАЬКЪАН Сали