Хьехархо, поэт, ший къаман воI

Са ханарча а сол боккхагIа хиннача а наха дика дагавоагIа Льянов Арскхе Мухьмад. Укх шера нийсса 100 шу дуз из вича денз. Нийса хургдацар, из дага ца лоацаш, вай Iийча. Мухьмад духхьала вувцаш хеза ца Iеш, сона вовзаш а цунца дуккхаза вIашагIкхетар, къамаьл хинна а вар. Эггара хьалха из сона вайра 90-гIа шераш долалуш. Шолжа-ГIалий тIара Iаьдал кегаденнача хана, хьал а вена, цхьан юкъа Наьсар-Кертерча №1 йолча юкъерча школе балха эттавар со, наьна мотти литературеи хьехаргдолаш. Цу хана цига болх беш бар къаьна хьехархой Аушев Исраил, Льянов Мухьмад. Хьалхарвар гIалгIай мотт, литература хьехаш вар, шоллагIчо истори хьехар. Цу хана сона дага а дацар, Мухьмад аз дийшача школе болх баьча Льянов Яхььяй нанас ваь воша ва, аьнна. Даь цIи тайп-тайпара йоаккхар цар. Са хинна хьехархочох Яхья Арснакиевич оалар, хIаьта Наьсар-Керте сона вайзар Магомед Арскиевич вар. Хетаргахьа, харцахьа дIаязбаь хила тарлу уж, цу тайпара моттигаш дукха ма хиннайий наьха вахаре. Цхьана вIашагIкхийтта, къамаьл де ха школе хьехархой собрани йолаш мара хилацар тхога. ХIаьта цига дукхагIа дийцараш балхаца, дешарца, школан вахарца дувзаденна дешаш дар. Арскхе Мухьмада къамаьл деш, кхетаде хала дацар из вахар, нах дика байза, хьехархочун къахьегам мишта хила беза ховш саг волга. Цудухьа цунга ладувгIа ловра, хIана аьлча цо гIо дора тайп-тайпара чоалхне дешаш атта къестаде а дашха а. Къаьстта а сона дезалуш дар цун оамалцара цхьа хIама, тамаш йилла сабаре саг вар из. Школе берашца йIаьххача хана болх баь саг наггахьа а хуле тамаш я из мо кIаьда, ший гIулакхашца сухал йоацаш. Къамаьл деча хана, велавале мара йистхургвацар. Мел чоалхне хIама дувцарах, хьаькъалца, кхетамца бувзам болаш хулар цун хIара уйла, дувцача деша хьакъехьа цунна хеташ дар.
Цу школе дукха къахьеганзар аз. Мухьмад ше а дукха ца говш пенсе вахар. Районерча «Ленина никъ» (цу хана из цIи лелайора Наьсарерча газето) яхача газета редакце дIавахар со, корреспондента болх нийсбенна. Арскхе Мухьмад укхаза а воагIаш вар, хIана аьлча байташ а иштта метта хьакъехьа дола шийна хетараш а дувцаш, йоазош дора цо. Вай къаман дукха хиннаб шоай балхаца вIалла бувзабенна беце а, наьна мотт, цун йоазув дика довзаш бола нах: юристаш, историкаш, гIишлонхой, кхыбараш. Мел хоза яздеш хиннад кIоаргга маIан дола ший зIамига дувцараш юриста Арапиев Хьажбикара, гIишлонхо вола Кодзоев Тимур гIорваьнна поэт а прозаик а хинна дIавахав, историка говзал Iомаяьча Вышегуров Мухьмадах кхыметтел халкъа поэт а вир. Шоай овлаш довзаш хилар, къаман вахарца а меттаца а чам хилар да из. Из белгало шийх йоаллаш вар Льянов Мухьмад а. Цудухьа каст-каста воагIар из газета болхлой болча, духхьала меттах дийца ца Iеш, мехка латтача хьалах, вахаре нийслуча халонех дувцар. Мел дукха, бе-бе къамаьл дойя а, цун чаккхе цаI хулар: кепа тоха ший керда стихотворенеш йите дIаводар из. Наьна меттала байташ язйилла дика гIалгIай мотт цунна хар мичара хьадоагIаш дар? Из гучадаккха хала дац. Цун да Арскхе-молла мехка вовзаш а хьаькъал долаш а саг хиннав, цун дешага наха ла а дувгIаш. Бакъда кердача советий Iаьдала дукха везаш хиннавац из, кхыбола а хьаькъал дола нах санна. Цудухьа цунна репрессеш йолча шерашка, дезалгара ваьккха, топаш техай. Мухьмада нана ший къонгаша дийшача дика хеташ, шийна мога гIо-новкъостал царна де гIерташ чакхъяьннай, цар дешаргдола оагIув лехаш. Хьу IотIахаьрца, когаш лозадаь вола Яхьья гивехкаш, кхийлав цо школе, цул тIехьагIа Буро тIара хьехархой техникум а яккхийтай цунга. Аз лакхе хьоаха ма дарра, Арскхе Яхьья, вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа болх беш хилар Наьсарерча №1 йолча юкъерча школе, наьна мотт литература хьехаш.
Ишттача дезале кхувш вена Мухьмад а деша хам ховш, къаман мотт безаш, ховш вар. Цул совгIа, цу меттала исбахьален йоазош де Iомавеннавар из. Уж деша йиш яр вайцига арадувлача газеташ тIара, журналаш тIара, къаьстта книжкаш а арадаьхадар цо, тайп-тайпарча шерашка ше даь йоазош юкъе долаш.
Укхаза цун вахарах, болх баьча моттигех дийцача бакъахьа хургда аьнна хет сона. 2006 шера 5-ча октябре арадаьннача «ГIалгIайчен дешар» яхача газета тIа (дешара а Iилман а министерствон газет да из) «Хьехархо! Хьа цIера хьалха…» аьнна корта а болаш, кепа теха мехка дикагIбола хьехархой бувцаш йоазув дар. Цу тIа хиннача итт хьехархочоа эггара хьалха латтар Арскхе Мухьмад. Фу яздаьдар цох лаьца министерствон болхлоша? Деш вай: «Юкъарча вахаре дакъа лоацаш волча, къаьнагIчарех цаI волча хьехархочун Льянов Арскхе Мухьмада цIи шерра йовзаш я вай республике. Из ваь хиннав 1921 шера Пригородни района чуйоагIаш хиннача Редант яхача юрта. Моттигерча школе ялх класс яьккхачул тIехьагIа, Арскхе Мухьмад деша отт Буро тIарча хьехархой техникуме, цу хана цун дирекор хиннав тIехдика хьехархо санна вовзаш вола О. Ахриев. «Наьна мотт сона безабалийтар вар из геттара дика ховш хинна Беков Тембот, хIаьта эрсийбар – цул кIезигагIа вовзаш воаца П. П. Покровский, – дагалувц М. Льяновс.- Техникум яьккхачул тIехьагIа се дIахьожаваьча ЖIайрахьарча школе бера аз, тIехдика дешара тешал деш хинна диплом дена ца Iеш, сона хеташ, кхы а балха чIоаггIа эшаргбола Iомадьча, довзача хIамай мухь а».
…Дукха низ, хьинар дIаденнад хьехархочо, дуккхача шерашка дешара даькъе къахьегаш. Кхело бе-беча школашка, коллективашка кхийлав из. Бакъда цIаккха ца хувцаш дар цун вахаре цхьа хIама: дерригача ший вахарца лелабаь берашцара безам.
Кхувш йоагIача тIехьенна нийса кхетам луча доккха дакъа лацарах, М. А. Льяновна дукха совгIаташ тийннад».
Иштта мах баьб цо хьабена хьехархочун никъ бовзаш болча министерствон болхлоша Льяновна карагIдаьннарий, цо даь дикадар дицдаьдац, цун къахьегам тIехьа тIакхийнарашта хьокхам хургболча тайпара дIабовзийтаб. ХIаьта цхьа хIама белгалдоаккхаргда вай укхаза. Духхьала Буро тIара хьехархой техникум яьккха ца Iеш, лакхе хьоаха ма дарра, Казахски паччахьалкхен университет яьккхай цо, цига цо караийцар историка никъ хиннаб.
Дикка цун вахар техка даьдар 2004 шера 27 январе «Сердало» газета тIа кепа теха хинна Угурчиев Азмет-Гире йоазув а. Цунна а истори хьехаш хиннав Льянов Эккажкъонгий-Юртарча №1 йолча юкъерча школе. Фу яздаьд Азмат-Гире ший хиннача хьехархочох лаьца? «1938 шерагара, вай СибрегIа Iодахьийтталца йолча юкъа, Льянов Мухьмада болх бу ЖIайрахьарча школе гIалгIай мотт, литература хьехаши завуч волаши. 1944 шера март бетта Кокчетаве кхоач Льянов Мухьмади цунца хинна «халкъа моастагIий» аьнна цIи тIакхелла гIалгIайи. Рузаевски района Золотоноша яхача юрта дIабуг уж шерча соалозашца. Цу шера бIарчча ахка дIахьу Мухьмада колхозе тайп-тайпара балхаш деш: кIа чуэцаш, лаьтта оахаш, йол хьокхаш. Гурахьа, цу юртара ваьле, Кокчетаве а вахе, автоотряда диспетчералла балха отт Мухьмад. Цул тIехьагIа тайп-тайпара дукха балхаш ду цо. Цхьабакъда массаза цун са латт ше цхьан хана беш хиннача хьехархочун балхага. Цу балха тIа ваха а цун юххера вIаштIехьадоал. Из балха дIаэц Кокчетаверча кхалнаьха №2 йолча юкъерча школе юххьанцарча классашка хьеха…» Цу тайпара чулоацам болаш да «Яхийла дукха хьо, са дошо ГIалгIайче» яхача книжках дувцаш, Угурчиевс даь йоазув.
Поэт санна из дика вовзийтав «ГIалгIай 100 йоазонхо» яхача ший книжка тIа журналиста, политолога Патиев Султана Йоакъапа. Амма, байтанча хиларах тарра, из эггара дикагIа вовзийт цо ше даьча йоазоша. Деша хам ховш, из хоза ала ховш ше хиннилга хьахайтад цо «Ма боккха низ ба деша» яхача стихотворене чулоацамга гIолла. Еш вай из:

«Ма боккха низ ба деша!
Цунна мог
Лозаде е кIаьдда хьаста
Сага дог,
Дуккхаза дебо наьха денал,
Майрал,
ЧIоагIде наха юкъера
Безам, вошал,
Къонахий гIадбига
Е уж белхабе,
Безараш вIашкаоза
Е уж къахьбе,
Адамашта юкъе
Машар-барт бе,
Е, эзар вувш,
Уж шоайла къоахкабе!»

Метта низах, цун дикача а воча а оагIонех лаьца дукха дийцад халкъа багахбувцамгара дIаболабенна, вай тIехьа тIакхийнача йоазонхошка кхаччалца болча наха. Цун дика оагIув гуш я «Хозача дешо лакха лоам бошабаьб» яхача кицаца, вояр гу «Топо цаI вийнав, метто ийс вийнав» яхачунца. Меттах лаьца яздаь поэташ, сов дукха болаш, бийца варгвац. Бакъда царна юкъе а ший керда дош ала вIашатIехьадаьннад Льянов Мухьмада. Низ болаш, тешавеш, бакъдолаш да цо меттах даь йоазув. Из байт къаьстта дика вIаштIехьаяьннай аьнна хет сона поэта. Цох тарра, кIоарга маIан дола дукха байташ язъяьй Мухьмада наха лоархIамех хетача вахарерча моттигех лаьца. Масала, царех да Даьхенна, нанна, безама, машара, Сибре дахьара, лоамашта, гIалашта хетадаь мугIараш. МоллагIча темах ше яздойя а, керттердар бакъдар да аьнна хет цунна, хозахета, саIехам бе, деша тоама хIама яздеш хиннавац къаьна хьехархо. ЙIаьхача, йоккхача байтех озалуш а хиннавац из, хIана аьлча цун кхолламе дукха нийслу йIаьха байташ. Къаьстта дукха бийзаб аьнна хет сона Льянов Мухьмада ший даьй баьха, ше ваь, кхийна лоаман мохк. Из го йиш я цо ВIовнашке ювцаш язъяьча байтаца, «Со ваь мохк», «Лоаме – са халкъа дошо аганче», «Эса» яхача а кхыча а стихотворенешка гIолла.
Къаьстта сона хоза хийтар ший мехка цо хетадаь ер дешаш:

«ВIовнаш латт
Со ваьча мехка –
ВIовний Даьхе
Са мохк ба.
Iарам ух
Цигача ахка.
УвгIаш, теркаш,
Тирк дода…
Из мохк ба
Са халкъан ага,
Я хьамсара
ГIалгIайче.
Бешлоам оалал
Деш ба цига,
Хозъенна латт
Наьсаре».

Боча я поэта наьнаца, езача кхалсагаца ювзаенна темаш, укхаза а ший тайпара керда никъ лох цо цу шин кхалсагацара ший безам бувца, хьагойта. «Зизай коарчам» яха цун байт ешаш, из тема царна шиннена а тоам хургболча тайпара яшха вIаштIехьадаьннад поэта. ЗIамсаг хиннав йоI езаенна, цунна дала аьнна зизаш даьхад цо, ший дег чура цунцара уйла, безам гойта а из чIоагIбе а дагахьа. Цу йиIий уйла еш, чукхоач из. Цу хана цунна духьалйоагIа хьамсара нана. Ше даьха зизаш, нана боча мархIаелле, цунна дIалу цо. Вешта аьлча, цхьан «зизай коарчамца» шин кхалсага ше везалургвар ду цо. Укхаза цхьа уйла йосс са дег чу: ма дукха хIама эшац шийна гонахьарча наха дикахетар де. Льянов Мухьмада цхьанна сага цатоам бергболча тайпара оамал яцар, из даим а наха тоам хургбар ала а де а гIерташ вар. Цунна тешал деш да цун веший-виIий Яхььяй Бахьаудина сесага Радимхана аьнна дешаш: «Iалаьлай, ма кIаьда, эздий саг вар из. ЧIоагIа йистхулаш хозаргвацар». Цун байташта юкъе несийна хоза хетарех я аьнна хет сона «Тамарега» яхар, хIана аьлча эггара хьалха из къоастаяьяр цо. Цу тайпара уйла хиннай аьнна хет сона Льяновх цун кхоллам тохкаш къахьийгача А. Солсановай а. «Льянов Арцкхе Мухьмад» яха цо язъяь статья кепа теха хиннай «ХIанзара гIалгIай литература» яхача гуллама 4-ча книжка тIа.
Мухьмад бакъвола наьсархо вар, хIана аьлча ше яьккха дукхагIйола ха цо дIайихьаяр, Нана-Наьсарерча Насыр-Кортская яхача урам тIа вахаш. ЦаI да хала, сага вахар сел лоаца хилар, безаш бола, сий долаш бола нах вайцара цо дIакъестабеш хилар. Таханарча дийнахьа Арскхе Мухьмад а вайна юкъе воацаш ва. Из кхелхав 2008 шера, ший 87 шу даьннача хана. ХIаьта а из шийх хоза уйлаш йита, дика дагалоацамаш дита дIавахав, ший хиннача дешархой а къаман литература дезарий а дегашка. Наха ше везавалийтар да укх дунен чу сага дергдола эггара доккхагIдола дика хIама.

Арчаков С.