ХIАМА ЛОЧКЪОР – ДОККХА ЗУЛАМ

Массахана хиннад, долаш да хIама лочкъор яхар санна дола зулам. Со зIамига кIаьнк волаш, Наьсаре цаI мара базар яцар. Из яр Аьлтий-Юртаи Наьсарени юкъе. ХIанз цох Малсагнаькъан базар оал. Хийла хеза ва со цу базара гувна тIара боккхача наха, чIоагIача оазаца цIогIа тохаш, деш хинна хоамаш. Хьанаьхка е манаьхка доахан дигад, жа дигад, уж хьан дигад хьааьннача сага кхаанна ахча лургда, хоам баьча сага цIи нахал а йоаккхаргьяц, оалар цар. Цхьадараш цу къоалех гучадаьнна а хила тарлора, цхьадараш къайладаха а хила мегар. Цхьаькха цхьа моттиг дагайоагIа сона. ХIанз цIермашена станци йолча, цхьан шера, шоай говраш а дезалаш а тIехьа, сайца цигаьнаш лаьттар дикка ха йоаккхаш, Iотеха чаьтараш а долаш, бувшар-гIовттар а долаш. Дукха ха яккханзар цар цига, хIана аьлча цхьан бус лочкъаяь йигаяр цар говраш. Цох йоккха вас хинна, уж цигара дIабахар. Цунах ца йича сенах ергья тамаш. Дерригача дуненна ховш да, цигаьнаш шоаш даим говраш дукха езаш а уж лечкъаеш а хиннилга. Царгара а говраш йига къуй ма чIоагIа хила беза, гIалгIаша къаьра къуй оал цу тайпарча нахах. Вешта аьлча, наьха хIаманна тIакховдар чIоагIа во лаьрхIа да, доккха къа лоархIаш а да массаболча динга диллача. Бусалба дино яхачох, лочкъадаь хIама къемата дийнахьа юхадала дезаш ва из дихьа саг, цо вайха саг къинтIера ца воале, балан кIалъотта а веза цун. Цул совгIа, КъорIан чухьа аьннад йоах, хIама лочкъадаьча сага кулг даккха аьнна. Цу моттигех а ха йиш я, мел доккха зулам да къоал дар.

ЦIаьхха, вIалла дагадоацаш хьахулаш а нийслуш а хIама дац къоал дар. ЗIамига бер долча хана денз, кIезиг-кIезига Iомаеш, хьаIомаяь сага оамал я из. ЗIамига волча хана кагий къоалаш ду цо, воккха мел хул къоалаш а доккхагIа хул. Цу хьакъехьа даь дуккха йоазош а да вай литературанна юкъе. Масала, Мальсагов Оарцхоси Дошалкъаси язъяьча «Кердача наькъа тIа» яхача пьеса тIа вувцаш вола 25 шу даьнна Саьлмарза наьха хIаманна тIакхувдаш, кулгá цIена воацаш ва. Боков Ахьмада «Тиша цIа» яхача повеста тIара Солсбик, тIом латтача деношка, колхоза жа лочкъадаь вода. Чахкиев СаIида «Иштта мара» яхача романа турпал Тухан къоал деш ва, из зулам де Iомаву цо йоазон керттера турпал Берд. Ведзижев Ахьмада «Кхоллам» яхача пьеса турпал Мунап а колхоза хIама шийна чудахьара тIера ва. Плиев Махьмад-СаIида «Хиво вахьар» яхача дувцар тIара Къахьии Махьии наьха доахан лечкъаде Iемаб. Кхы а ба уж, цу тайпара турпалаш. Бакъда деча къоала юхьигаш дIайолалу, аз лакхе ма аллара, бера хана. Бераш бIараш даха, Iажаш, гIамагIаш, боалаш баха коа-карта чудувлаш хул. Царна цох къоал хетац, деррига бераш а хул из оамал йолаш, аьнна хет царна. Масала, тха школе деша ягIача цхьан йиIига дийцачох, лоалахо (даь-веший кIаьнк) даим цар беша тIа мел яьнна керда хоха буц юаш хул, из дIайийначарна хIама ца дуташ. Гаргарча наьха ма йий, яхаш, дIаюа хургья-кх цо из. Хоатта ца хоатташ, яа йиш яц гаргарча наьха хIама а. Царна цох вас хуле, из дин оагIорахьара а дунен оагIорахьара а нийса хургдац, къа хургда цунна. Цхьан молла аьнначох, кхыметтел наьха беш йохаяь, Iатто чуена шура яар а хьарама хIама да, хIана аьлча беш йолча даьшта цох бохам бала тарлундаь. Цхьадолча берашта хет, аьхки Iаьдала кхай тIа е наьха беша дIайийна массехк моша хьажкIа яккхар зулам дац аьнна. Цу тайпара моттиг нийслу Хашагульгов Iаьлий «Фу ховли, фу довзали?» яхача пьеса тIа. Ший новкъостий ловзаш боахкача юкъа, Моло яха кIаьнк, юрта а ваха, моша хьажкIаш яхьаш воагIа. Берашта юкъе укх тайпара къамаьл хул:
«-Эъ, хьо мичара воагIа?

  • ХьажкIаш я-кх уж цо яхьараш…
  • ХьажкIаш я. Мишта хет шоана? Шо уккхаза, сийрдача цIера юхе «Фу ховли, фу довзали», яхаш даггIашехь; со, юрта ваха, хьажкIаш яхьаш воагIа.
  • Мичара яхь Iа уж?
  • Хоасботар бешара. (Аз-м тхоай бешара ма яхьий ераш, мамайга а хаьтта).
  • Ай, из Хоасбота дIахой, фу дергда Iа? Кхоана цунна дIаховрг ма дий из.
  • Из тIехьагIа дувцаргда вай. ХьажкIаш ятта оаш шоашта…»
    Молос шоай хьажкIаш енаяле а, бераш Iехаду, уж Хоасботар бешара яьхай аьле. Ялх берах цхьанне алац, лочкъаяь хьажкIа юаргьяц аз. ХIана алац? Наьха бешара хьажкIа яккхарах, дукха доккха къоал хетац царна. Бераш-м иштта хиннад массаза – иштта я Хашагульговс бувцарий уйла. Вешта аьлча, хьаьналеи хьарамеи хIама къоастадилла хиннабац уж хIанз а. Бакъда из хIама мерзлой, царех цхьабараш, боалаш-боалаш, харцача новкъа бала а тарлу. ДегIах хьарча тарлу къоал дар яха зулам, уж боккха хилча а дIа ца доалаш дус из. Къоал деш вола саг харцлувш а къаьра дувнаш дуаш а хургва. Цул ийрчагIа фу хургда? Горчханов Бадрудина «Гуржий боалаш» яхача дувцар тIара Ибайги Исайги яха ши кIаьнк, воккхача сага шоаш хьалийцача, харцле болалу, нанас бIалг бола шекар да аьнна дахкийтадар тхо, йоах цар. БIалг бола шекар-м беша багIача гуржий боала тIа хьалтIадувлаш мича хул.
    Цхьайолча хана берий къоал могадеш хул боккхагIчар. Цкъаза цар шоаш бераш хIама лочкъаде Iомадеш а нийслу. Укхаза дагадох сона Осмиев Хьамзата яздаь «ХIана йийттар сона?» яха дувцар. ПхелагIча классе Iомадеш да из. Цу тIа вувца кIаьнк Хьуси цу классе дешаш ва. !аьдала помидораш чуэцача новкъостал де йодача даь-сесага, дешарах мукъа волча кIирандийнахьа оал цунга, велосипедаца помидораш чукхахьа кхай тIа хьалвеллахь. КIаьнк шекваьннав, уж Iаьдала помидораш я е шоай я ца ховш. Уж помидораш вай я, цIаккха кхетаргболаш бац-кх из хьа корта аьле, йода даь-сесаг. Кхозза помидораш яхь цо, велосипедаца хьая ма могга. ШоллагIча дийнахьа бераша боккхагIчарна новкъостал мишта ду дувцаш сочинени язъю, Хьусе дувц помидораш цIакхухьаш ше нанена новкъостал мишта дир. Хьехархочо хьал а йийхе, из кIаьнк къоал де хIана Iомаву Iа, аьнна, бехк боаккх даь-сесагах. Из бахьан долаш пIазваллалца етт Хьусена. КIаьнкá хац, фу бахьан долаш шийна йийттай: помидораш кхахьа новкъостал дарах е сочиненех дика оценка яккхарах.
    Осмиевс ювцар санна йола моттигаш нийсъяла тарлу моллагIча бера вахаре а, нагахьа санна цунна юхера боккхагIбараш хьаьнала нах беце. Бер, дIахо дIайодача хана, зуламерча новкъа дала а тарлу. Цудухьа чIоаггIа лоархIаме да, зIамига долаш бер наьха хIаманна тIакхувдаргдоацаш, харц лувргдоацаш кхедар. Иштта кхедаьча берах дика, ший гIулакхашка диллача цIена саг хургва. Осмиев Хьамзата дувцар пхелагIча классашка тоахкача хана, аз каст-каста оттадеча хаттарех да:
  • Шун вахаре хиннайий цу тайпара къоал деш моттигаш? Ювцал вайна.
    Ювца безам бараш дукха хул:
  • Оаха наьха бешара Iажаш баьхабар.
  • БIараш даха чудаьннача хана, жIали тIехьадеддадар тхона.
  • Кен чу хьажкIаш дIаюв, оаха моша хьажкIаш кхихьай цигара.
    Кхыча дешашца аьлча, Сурхо тIара бераш а, кхыча юртара берел эргаш дац. Каст-каста нийслу ший боаца ручка хьа а ийце, из ручка дIабала ца тугаш, ший ба из яхаш, къар ца луш йола моттиг. Цкъаза наьха книжка ший да яхаш, цунна доал деш а хул цхьавола кIаьнк е йиIиг. Библиотеке оттаяьча номерга хьежача, цу миноте гучадоал из хьан книжка да. ДIахо тха къамаьл хул, цу зIамигача къоалах доккхадар хьахила тарлуш долга хьехадеш. Цунна дола масал, дукха гаьна ваха а ца везаш, доаладе йиш хул. Школе кхоъ корпус яр – кхо цIа. Юкъерча цIен наIарга видеокамера еллаяр, хIана аьлча цу цIагIа яр учительски, директора кабинет, музей, компьютераш. Цхьан дийнахьа Iуйрийна тхо хьадаьхкача, ара яьлла камера, устагIан муIа йоаккхаш санна, хьовззаяь хьаяьккхаяр. Хьанна новкъа хиннай школе йоалла камера? Цох вIаьхий хила-м йихьа хургйий-те из, аьнна, хийтар сона. Чухьнахьа латтача мониторашка хьежача, овкъара беса пазата куртка ювхаш, цох йоалла кий керта тIа тиллар бахьан долаш, юхь бIарга а ца гуш, хетаргахьа, кхувш воагIа ондарг вар из. Гучаваланзар, юхь лочкъаяь хилар бахьан долаш. Эггара хьалха цо даь къоал из доацилга ха йиш яр, сел говза цо из дарах. Кхычахьара а кхихьа хила тарлу цо камераш а царел доккхагIдараш а. Видеокамерех хьулбала Iема ба вайна цхьабола къуй. Вошас дувцаш хезад сона царех. Из гIишлош еча моттигашка балха вар. Iуйрийна балха хьабаьхкача, цхьаццайола хIамаш лочкъаяь, дIайихьа хулаш хиннай. Чубаха монитора чу хьежача, кIур отташ хиннаб камера хьалха, из дIабаьлча цига илла толь е кхыйола гIишлон материал йоацаш хиннай. Иштта ба-кх хIанзара къуй.
    Бераша кхетаду, къоал де Iема нах цхьанна хIамах къахкаргбоацилга: е Даьлах а е нахах а. Из дика гойташ да ер масал. Школе соца деша ваьгIа, са цIерхо вар Джамбулатов Сали. Наьсарерча №1 йолча школанна юххе бахар цар дезал. Воккха хилча, саг а йоалаяь, шийна цхьацца хIама де, къахьега, дезал Iалашбе Якуте вахавар из. Цигара ше цIавеначул тIехьагIа, машен а ийца, цунца рузбан дийнахьа маьждиге вахав наьсархо. Ламаз даь а ваьнна хьаараваьлча, машен ше Iооттаяьчара кораяьяц цунна. Лочкъаяь дIайига хиннай. ХIанз дIауйла ел оашош, малагIча дезале, мишта кхийна саг хила веза из йигар? Нахах цакхерар ше да, бакъда Даьлах а кхераш хиннавац из хIама хьадаь саг. Дикка ха яьккхар из машен кора ца еш, дIахо цох фу хилар хац сона.
    Цул тIехьагIа бераша дувцача хIамаех цецваьле вус со-се. Цар яхачох, цхьайолча хана юртарча маьждигера маьчеш лечкъаеш а ханаш хул. Шоай тишаяраш латта а йите, наьха цIенаяраш тIа а йийхе, дIаболх йоах. Кхыча тайпара аьлча, маьждиге водаш цIена хIама тIаювха а кхераме долаш зама я-кх ер вай дахар. Да ма хьакха цунна, ма чIоагIа кIалвиса саг хила веза из хIама хьадергдар. КIалвиса хилар а дий-хьогI из-м, сийдоацаш хилар да-кх. Болаш ма бий цхьаккха хIамах къахкаргбоаца нах. Массехк шу хьалха, маьждиг тоаде ахча гулдеча хана, Сурхо тIарча цхьан сага 100 доллар денна хиннад. ТIехьагIа ахча лархIа эттача, из мукъагIа компьютерца цIагIа хьадаь, бераша ловзадеш дола ахча хиннад. Из деннача сага маьждигера маьчеш а хьоргья, цун наIаргара машен а югаргья.
    Со чIоагIа дукха везавенна хиннав цу къушта. Студент волаш, Шолжа-ГIалий тIарча университетерча общежите вахар со. Минутка оалача моттиге яр из. Ийца чудена, Iодилла книжка дукха ха ялале доацаш хулар. Хьан хьоргда из, студенташа ца дихьача? «Симфония разума» яхаш, дошоца яздича санна алапаш а долаш, чIоагIа хоза, сома книжка дар афоризмаш тIайолаш. Шоатта ди хьатIакхаьчача, Наьсаре цIадахьа лаьрхIа вар со из. Бакъда из шоатта ди хьатIакхаьчача, книжка доацаш дар. Хьан дихьад хаьттача, цох пайда хиланзар, дайна дIадаьлар. Цу общежите вахар татрий къамах волаш, философе хьехархо. Цун цIагIара цу хана дукха мах болаш дола КъорIа дихьадар. Иштта къуй нийслора хургболча хьехархошта юкъе а. Бакъда бегашта лелаш цхьа кица-м дар царна юкъе: «Лочкъаде хьарама доацаш ши хIама да – хоза йоIи дика книжкеи». Бегаш-м бегаш ба, хIаьта а къоал дар во гIулакх да. Балха вахачул тIехьагIа аз леладеш, И. А. Оздоевс оттадаь «Эрсий-гIалгIай дошлорг» дар. Цхьан Iуйрийна из а кораданзар сона сай истола тIара. Цул совгIа, са цIагIа мел йола евроотоплени йихьаяр, Магасе хьадаьча цIеношка со хьалчувахале. Къуй а тайп-тайпара хул. ЦаIаш кисакхувдаш, шоллагIбараш цIагIа чубувлаш, кхоалагIбараш машенаш кхувлаш, биълагIбараш бешамаш йовхаш, ялхлагIбараш доахан е говраш кхувлаш, базар тIа латтача тикашка чубувлаш, иштта кхы дIахо а. Царех цхьаккха тайпа къу ма хилва вайна везача сага коа тIа. Цу тайпара саг волча коа цIаккха беркат а дика а чудоагIаргдац. Из вайна ховш да къоала а къушта а хетадаьча кицаех. Къаьстта шерра даьржа а довзаш а да «Къоал дечун коа йоархIаш яьннай» яха кица. Цун маIан да, хана йIоахал къоала ваха саг меттахьа теха ве тарлу, цун ков да воацаш диса, йоархIаш яьнна латтийса тарлу яхилга. «Къоала ухачо, къаьра дув буъ» яхаш да цхьаькха кица. Цун маIан дашха дезаш дац аьнна хет сона. Къоали харцлери йиша-воша санна гаргара хIамаш да. Хьагуча беса, зIамига волаш Iажаш лечкъабаьчо, воккха хилча машен, ахча, Iаьдала доалахье лочкъае тарлу. Къу воккхагIа мел хул цунца дегIадоагIа цо деш дола зуламаш а. Цудухьа массане а – дас-нанас, хьехархоша, юртахоша, лоалахоша, тайпан боккхагIчар – къахьега дезаш моттиг я, вайна юкъера цу тайпара нах гучабувргбоацаш, дIабаргболаш дола хьалаш Iалашдар. Бера наьха боал е зиза доаккхе, цох бехк баккха а из хIама цунна къахьлургдолаш дола масал доаладе а деза. ХIаьта а укх тIехьарча хана кIезигагIа хоз сона наьха доахан дигад, хьанаьхка цIагIа къуй чубаьнна хиннаб, ара Iооттаяьчара лочкъаяь машен йигай яхараш санна дола хабараш. Нах тоалуш латтилга хургда-кх из тIаккха. Сона цхьа хIама-м хов: йоазонхоша шоай йоазош кхоллаш а, хьехархоша берашта уж дIахьехаш а, къоал дарца даим къовсам лоаттабеш хилар. Оалаш ма хиллара, «бетташ-бетташ кхера а баттI», цIенденна дIадала мег вайна юкъера из ийрча гIулакх. Цунга сатувса чIоагIа лов.
    Арчаков С.