IалгIай шира дувцараш

УЦАГА МАЛСАГИ ПАЧЧАХЬА ШИ ЙОIИ

Цхьан дийнахьа, дика кийч а венна, ший дин тIа а хайна, цхьан гIулакха наькъагIа ваха араваьннав Уцага Малсаг. Духьала воагIача говрабаьрех, приставах (пирстопах) кхийттав из. Уж шиъ вIаши уллув нийсабеннача хана, Уцага Малсаг тIавагIа ди Iаьхаб. ТIаккха пирстопа ший хаьн улла тур беттала хьал а эккхийта, шийна доккха эхь дича санна хеташ, тур теха бата бухь хоадабаьб Уцага Малсага дин.
– Мотт ца хов хьайба ма дий ер, хIана техар Iа са дина тур? – аьнна, тIачайхав Уцага Малсаг.
ЭгIазвахача пирстопа тIоара техад укханна. Полицейски хьакима гонахьара ха а Iаьдал а чIоагIа хиларах тарра, циггача ший нийсхо ца йоаккхалуш висав Малсаг.
ГIалгIаша чIоагIа эхь лоархIаш да тIоара тохар. Долче, шийна теха тIоара а хоадабаь ший дин бата бухь а ца бита чIоагIо яьй Уцага Малсага.
Ше арадаьккха гIулакх юкъагIа а дита, юха цIавийрзав из. ТIаккха шийна даь эхь дIадийцад цо ший наьнага. Эхь-эшам болаш дунен тIа ца ваха, ше вала кийча хилар а дIахайтад цо нанна.
– Духхьал сайна бохам баккхар лархIац аз цунах, кхоана гIалгIашта даьр дисад ала тарлу полицейски хьакимаша, – аьннад цо.
– Тахан из воккха хьаким ва, цунгахьа да паччахьа деррига Iаьдал, вай низ бац цунца къувса, са кIаьнк, сихвенна хьайна даь эхь юхадекха хьо велча, нийсхо а ца йоаккхаш, мича вахав ца ховш, леха пхьа боацаш, вов тарлу хьо, – аьннад нанас. – Сихало са диад, сабаро лоам баьккхаб, яхаш да халкъа кица. Долче, тахан хьога хила деза доккха сабар, хьаькъал. Винза вар ваь а, ваьр кхийна а цхьа ха йоагIаргья хьона, Iа хьай нийсхо йоаккхаргйолаш.
Нанас дувцачунга чIоагIа уйла тIаяхийта ла а дийгIа, Уцага Малсага аьннад:
– Нани, Iа яхаш дар-м бакъда, хIаьта а хи божача хана ца даьнна тата, тIехьагIа даьннадац, оалаш да халкъа кица. Дов дIагаьна мел доал шира доал, гIулакх дайлу, цу тIа гIолла наха дувца къамаьлаш а дукха хул. Наьха багенаш соцае са низ бац. Цкъа дежа сий юхаметтаоттаде хала да. Iа мааллара, хьаькъалца а сабарца а сай нийсхо яккха лаьрхIад аз, са нана. Сай нийсхо яьккха со ваьлча наха дувца тайп-тайпара къамаьлаш а совцаргда, са сий а ше хиннача бесса меттаоттаргда.
– Долче, фу де лаьрхIад Iа, мишта юха декха воал хьо хьайна даь эхь, са кIаьнк?
– Iа мааллара, керза се вовргвоацаш, сай нийсхо яккхара бола никъ корабаьб сона, нани. Укх цхьан-шин кIирагIа, дина яь чов ерзалца йолча хана, из дика кхоабаш сабардергда аз. ТIаккха Петербурге а ваха, паччахьана тIаваха лаьрхIад аз. Цига гIолла хьалаха дага ва сайна даь эхь цIадахьаргдола никъ. Аз хьога дех, са нани, цу гIулакха сона духьала ца ялар, со наькъагIа водача хана аз хьош бола кхача талхаргбоацаш, хьаьнеи мерзеи хилийтар. Шортта ха я хьона, шин талса чуболлал из сона кийчбе беза Iа.
– Из-м вIалла а хала доацар да, – аьннад нанас. – Цхьабакъда, сона цунах лаьца хеташ дар кхы да. Iа хьош бар Iалаьмате гаьна а хала а никъ ба. Дукха хало озаш, мехка йистте уллача Петербурге хьо дIакхаьчача, берригача мехка доалдеш вагIача паччахьана тIаваха хьа вIаштIехь ца даьлча, Iа бихьа никъ а эза хало а зехьа йов хьа. Паччахьана тIаваха хьа вIаштIехьдаргда аьнна хеташ а яц со. Хаьтта мича доагIа цхьаннега а доагIаш дола во. Везахинна волча Далла ше лораволва хьо вонах. НаькъагIа водача хана Iокхийтта, цамогаш хинна е дагадоаца кхыдола во дена хьо висача, дала оарц доацаш, зехьа вайна саг ма вий хьо, са кIаьнк. ТIаккха, хургдар фуд а ца ховш, сендухьа ю Iа хьай дегIа иштта йоккха хало? Iа дика кхетаде деза, хьо юха духьал кхаччалца йолча хана, наьна дог хьоца хургхилар, наб-са доацаш, сатем боацаш со хьувзаргхилар.
– Iа яхаш дар аз дика кхетаду, хьо дукха яхарг, са нана. Багалъяьле хIанз сона духьал а ца йоалаш, аз бе лаьрхIа никъ байталахь сога. ТIоаргацачу воалле а, Iоажал ший ханнахьа хиланза яргьяц. Рузкъа дале, вай могаш-маьрша долаш вIашагI а кхетаргда. XIаьта паччахьана тIавахара бола никъ лаххал низ а хьаькъал а сай дIакхоачаргда мотт сона. Iенне а ца Iийначоа деггIане а ца дегIар хиннад, яхаш ма дий халкъа кица а.
ТIаккха цо яхачоа раьза а хинна, мукъабеннаб нанас воIа.
ХьатIаэттар Уцага Малсага наькъагIа ваха аравала везаш дола ди. Дин юхь лаьца, лийта чу ког боллийта говра тIахойт нанас ший воI. XIapa цIен, тайпан меттел, дерригача къаман яхь йоацаш воI ма кхувла, оал цо воIага. Iайха лерхIаш дар дизза кхоачашдаь, могаш-маьрша волаш цIаверза аьттув балба хьа, аьнна ловца а баьккха, коанаIарах араваллалца накъавоаккх нанас ший воI.
Нанас дувцаш ма хиллара, чIоагIа бIаьха а хала а хилар Уцага Малсага арабаьккха никъ. Дукха хало эзар, хьогал а моцал а лайра. Цхьабакъда, деналах ца вохаш, гIалгIачоа даьр дисадац яхача уйлаша низ телаш, Петербурге кхаьчар Уцага Малсаг.
ГIалийна юкъе паччахьа цIенна гаьна доаццачара ше чуIе цIа лаца вIаштIехьадаьлар цун цхьан йоккхача фусаме. Фусамнанас даьча хаттарашта хоадамболлаш жоп а луш, ше арабаьккхача наькъа дух тIа ялийтанзар из Уцага Малсага.
ФуннагIдаь а паччахьа дезал, кхыметтел цунна чулатта нах бовза дагахьа волча Малсага а, вIалла дегабуам бергбоаццача тайпара, гаьннара гадоахаш тIавоагIаш, тайп-тайпара хаттараш ду ший фусамнаьнага: паччахьа, цун дезал мишта Iа, са мишта лоI цар. ДукхагIа уж лесташ йола моттигаш малагIаш я, яхаш.
Паччахьа араваьнна, водаш-воагIаш гуш вац. Цхьабакъда, цун ши йоI xIapa доагIача дийнахьа, Малхбузенгахьа малх дIалестача хана, кучер хьалхашка а вагIаш, файтонаца Нева яхача хи йисте бахе, массехк сахьата салоIаш хул. Даим цхьан моттиге хул уж. ДегIа а кепа а далатеха хоза я уж шаккхе а. Цар салоIаш йола моттиг фунаьхкдаьча я, аьле, Уцага Малсага йовзийт фусамнанас уж сецаш йола майда. Борд-бордагIа ела а къеже, саг йоаллаянза вале, царех цаI-м а йига мегаргьяр, оал цо ший хьашага.
– Паччахьа йоI сога я меттел, къамаьл де а яшаргьяц, хIаьта цунца хьоашал тасса со се а лоархIавергвац, – оал Уцага Малсага. Сона хьалха а ваьнна, уж сона а со царна а вовзийта саг вац са укх гIалий чу.
– Цу даькъера никъ аз хьехаргба хьона, – оал фусамнанас. – Уж салаIа файтонаца дIа-хьа кхувлача кучераца къамаьл де а из вовза а вIаштIехьадаргда хьа, нагахьа санна, Iа аз яхар дой. Хьо тIавагIа ди тоабенна, дотоца кхаьла, Iалаьмате дика кийчбаь ба. Цу тIа вагIа динбаьри а, тIабувхача гIирсага, герзага, куц-сибат хиларга диллача, бIарг тIаоттаргба хьона кучера меттел, паччахьа мехкарий а. Хьа яр санна форма йолаш, шин бе йоллал мара йоаца юкъ йолаш, шера белаж, безаме юхь йолаш, дегI-кеп дола лоамаро ца зувш виса йиш яц цар.
Бокъалгахьа боалаш латт аз бена никъ, аьнна хетаделар Уцага Малсага. Паччахьа мехкарий файтонаца салаIа арабоаллача хана, городе гIолла дIа-хьа ухача наха уж лорабеш волаш санна а хеталуш, ший динца царна уллув, тIехь-хьалха ваьле, xIapa дийнахьа аравувлаш хиннав лоамаро. ТIеххьараа, говраш дика-во хиларах, царна дикагIа доал дарах, кхабарах лаьца къамаьл хилар Уцага Малсагеи кучереи. «Золотой цвет» кий туллача, шера белаж йолча, бустамаш йоахка хоза чокхи дувхача, дотоца кхаьла тIехкар хьерчача, шалта, тур, тепча уллача лоамарочунгахьа наг-нагахьа кIал гIолла бIарг локхаш паччахьа мехкарий хилар зийнад Уцага Малсага.
– Хоза дегI-кеп, бос болаш, дика кийчбаь ди ба хьа бар, – аьлар хьашага кучера, – мишта кхоаб Iа из?
– Хан-ханнахьа кем, кIезиг-дукха тух теха кхерза мукх бехк аз сай дина, йиллача хана мара хий а меладац, – аьннад кучерага Уцага Малсага. – Цудухьа текха боацаш, чарахьаша аькхе кхувла эр санна кадай а масса а ба са ди.
Иштта паччахьа коа тIарча кучераца дIахоттаделар Уцага Малсага хьоашал. ШоллагIча дийнахьа мехкарий хьабоагIача новкъа ше араваьлча, цун бIарг кхийттар, дукъа йоахка говраши файтони гIетта йодаш санна, Нева яхача хигахьа йолхаш, уж къаьхкай е хьогъенна хи тIа кхача сихъеннай кхетаде хала долаш дар. Уйла е ха яцар дин баьречоа. Файтон хIалак хила мегаш яр. Мабодда сиха ше тIавагIа дин файтона тIа а хийца, цу чура ши йоI хьаийцар Уцага Малсага.
Лечара ший ши йоI а кучер а кIалхарваьккха дин баьри вовза а лаха а безам бале, паччахьа низ дIакхоачаргба со лаха, аьнна нигат а даь, цхьан-шин дийнахьа цIагIа сецар Уцага Малсаг. ШоллагIча дийнахьа чуенача фусамнанас аьлар:
– Ший ши йоIи кучери лечара кIалхарабаьха дин баьри вовза, из лахара новкъостал даьча сага дала дукха ахча а дилла, городе паччахьо хьалтохийта дукха объявленеш йоахк, цунах лаьца хоам бу газеташа. Вувцарга кепагIа хьо а ва из.
– Со ва, – аьлар Уцага Малсага. – Со хье йолча фусаме Iеш хиларах хоам а бийя, паччахьа дилла ахча хьайна хьаэца.
Ший хьаьшо яхар дир йоккхача саго. ГIанахьа а сомагIа цунна дага ца хинна дукха ахча кхаьчар цунга.
Цул тIехьагIа, сийлен ха гонахьа долаш, ший динца массехк сахьат далалехьа паччахьа коа тIа кхоачаваьв Уцага Малсаг. БIарг кхетташехьа мехкарашта вайзав, шоаш лечара кIалхарбаьха динбаьри.
– Аз хьо лахийтар а сай коа тIа хьо воссавар а фу бахьан долаш да кхетадеш хила мег Iа, сий дола лоамаро, – аьннад паччахьо. – Кавказец-м хьо волга хов сона, малагIча къамах ва хьо?
– Со къамах гIалгIа ва. Паччахьа ваха гIала а укхаза баха нах а бовза, салаIа, иштта тхо дахача санна къиза бий-теш хьакимаш хар гIоне кхаьчав со укхаза, – жоп деннад Уцага Малсага. – Сона карагIдаьннар доккха хIама дац, эггара эсалагIа волча гIалгIачо дергдар да аз даьр.
– Паччахьа цIен цIерагIа аз дег тIара баркал ях хьона, – аьлар мехка дас. – Са шин йоIах хьона еззаш яр хьога маьре яйтаргья аз, беззаш бола боахам лургба, рузкъах хьалвузаргва, кхы Iа сайгара дийха моллагIа дола хIама хьона дала кийча ва со.
– Баркал хьона, мехка паччахьа, – аьннад Уцага Малсага. – Шо Iеш йола гIала – дунен хозне я. Са ираз а вахар а лоамашца дувзаденна да, долче, са сатувргдац укхаза ваха. Аз хьайгара дийххар лургда ях Iа. Долче, хьогара деха цхьа хIама долаш ва со, айса Владикавказера Петербурге кхаччалца хьабенача наькъа хьо дух тIа а воаккхаш.
– Дувцал Iа, кIант, хьа юхь кIайяь мара аз цIавохийтаргвац хьо, – аьлар паччахьо.
– Цхьан гIулакха ваха со араваьннача хана, хьа карарча полицейски хьакима, пристава, тIанийсвелар со. Из а говра тIавагIаш хьавоагIаш вар. ВIаши уллув тхо нийслушшехьа, са ди Iаьхар. ТIаккха тур теха хьона гуш болча дин бата бухь хоадабир. Мотт ца ховча хьайбаца Iа лаьцар фу моастагIали къизали я, аьнна, со шийга йист хилча, хьона а из да аьнна цигъач, тIоара техар цо сона. ГIалгIашта юкъе из геттара эхь долаш гIулакх лоархIаш да. ТIоарана духьала топ-тепча йоагIа оал тхогахьа. Со из де йиш йоацаш а къонахчал доацаш а висанзар. Цунна гонахьара ха чIоагIa хиларах Iийра со. Кавказера укхаза кхаччалца аз бена бIаьхеи халеи никъ хьона тIакхачар духьа бена ба. Со бакъ воландаь, сога яхьар гIелали харцои йоландаь, дала аьттув баьккхаб са хьоца вIашагIкхета. Духхьал цхьа дехар да са хьога, мехка да: сона даь эхь сога юха нийсдайтар, сона хьа приставо баьккхача бохама, цунна доагIаш дола таIазар дар.
– Цунах вIалла а шек хила везац хьа, мишта цIаваха лерхI Iа? – хаьттар паччахьа.
– Се хьавеннача бесса, гIайгIеи балеи хIанз керта чу боацаш, Iалам а вай мехкара хоза моттигаш а йовзаш цIагIоргва со, – жоп делар Уцага Малсага.
– Мел ха эш хьона цIакхача? – хаьттар паччахьа. ЦIакхача шийна эшаргйола ха йийцар укхо цунна.
– Хьо цIакхаьча цхьа-ши ди далалехьа са цIен тIара воккха хьаким дIакхоачаргва хьона хьо вахаш волча моттиге. Хьа деша хьакъехьа цунна тIадехка декхараш хоадамболаш а хургда. Са амар кхоачаш ца дича варгвац из. НаькъагIа водаш хьона мел эшаргбола кхача кийчбаьб, могаш-маьрша волаш цIакхоачалва хьо, – аьнна, ловца баьккхаб укханна паччахьа.
ТIаккха, гонахьа паччахьа цIен тIара сийлен ха а долаш, Петербургера араваллалца йолча хана чIоагIа сийдеш накъаваьккхав Уцага Малсаг.
Ше аьннар паччахьо кхоачашдаьд. Ер цIакхаьчача шоллагIча дийнахьа хьакхаьчав воккха хьаким. Пирстопи Уцага Малсаги вIаши духьала оттабаьб. Циггача шийна теха тIоара юхатехад пирстопа Уцага Малсага. ТIаккха ший дин, мотт ца ховча хьайбан, бата бухь тур теха хоадабарах, цIенхаштта бехк байтаб цунна, чинах лох а веш.
Сабари хьаькъали котдаьлар. Ший нийсхо цо яьккхар. Из санна яхь йола, сабар, денал, хьаькъал, къонахчал дола къонгаш дукхагIа кхувлба вай.