Iаьржа хорсам дIадийнадий оаш?

ГIалгIашта юкъе дика цIи йоаккхаш а, дарбана лоархIаш а, дукха дуаш а да Iаьржа хорсам. Из дIадувш йола ха я хIанз вай шийна чу дар. Июль бетта дIаде деза Iаьржа хорсам ше дувчо. Лаьттан кхоачам боацаш, из лорадеча наха саьмарсаькх хьабаьккхача дув из дIа. ХIаьта саьмарсаькх, июль бетта хьалхарча кIирандийнахьа хьабаккха беза. Цу хана лаьтта декъа хиларца, цIенеи, дика кхаьчаи, бизаи хул сьамарсаькх, кхы тIехьабалийтача талх из. Саьмарсаькх хьабаьккхача меттера йоархI дIа а яьккха хорсам дIадийча геттара дика хул.

2-3 сантиметр кIоаргал йолаш целаца харшаш а доахаш, 8-10 сантиметр юкъе а йолаш дIаде деза цхьацца ги Iочу а тоссаш. Цул тIехьагIа галаш йоаца, цамца лаьтта дIатIахьакха деза харша чу Iочудийнача гина. МугIарашта юкъера моттиг 40-60 сантиметр хила еза, дехьарча-сехьарча мугIарашка дагIача хорцамаша шоайла Iи дергдоацаш. Диц ма лелаш, нагахьа санна оаш ги кIоарга дуй дIа, ханахьа хьатIадаргдац шоана из, е вIалла ца доалаш телха дусаргда.
ДIадийначул тIехьагIа 10-12 ди даьлча хьатIадоал хорсама ги. Цунна 3-4 лорд яьчул тIехьагIа 10-15 сантиметр мара юкъе моттиг ца юташ нийлхде деза уж. Цул тIехьагIа хьатIадаьнна оасар дIа а доаккхаш, наггахьа, кIира цкъа хий а тохаш доал де деза хорсама. ДIадийначул тIехьагIа 100 ди даьлча хьадаккха йиш йолаш да хорсам. Нагахьа санна хорсам хьадаккха ха хилале цун лордаш IажагIъяла е йокъаяла йолалой уж дIаяха еза хорсам талхаргдоацаш. ХьатIадаьннача хана нийлха деши, цIаькха лаьтта цамцадоаккхаши шозза хIаьта а оасар де деза хорсама. ДIахо юкъе яьнна баьцилг хьайоаккхаш а цел юкъе баккха мегаргба. Нагахьа санна геттара доккхий хилийта чам бале, декабрь беттага кхаччалца дахкийта а мегаргда уж, геттара чIоагIа гIоръелцца. Цул тIехьагIа хьадаьккхача е беша, е ларма чу гIор ергйоаццача, е хьацардаргдоацача лаьтта дале а е гIум яле а IотIа а дехка лаьттах дIадохка деза уж.
Хорсам лич боаккхаш а, тёрках чакхдоаккхаш а, чIегалг йоаккхаш а цергашта товча тайпара даа йиш йолаш да. Дарба доал цох, къаьстта модз, е шекар тIадетта цох мутт а яьккха из мелаш хилча. ВIалла дарба ца доалле а вешта дуаш чам болаш да хорсам. Лораша даа аьнна хьалхадоах из, бакъда, меца волаш дукха ца диача бакъахьа да из. Тёрках чакх а даьккха, цох даьтта е тIоа дIатехача геттара чам болаш хул из.
Iаьржа хорсам тIера ше баьде, Iаьржа дале а чура геттара кIай бос болаш да. Хорсам кхы а кIай, баьццара, шурий беса хул. Амма эггара дикагIа лоархIаш дола хорсам Iаьржадар да. ГIоза дуалда массане а.

Матенаькъан Илез