Йоазонхочун аргIанара книжка

Арадаьннад йоазонхочун Мерешков Султана аргIанара книжка. Ший йоазош арадаха вай заман чухьа хала дале а, Султана каст-каста аьттув боал цу даькъе, е Iилма-тохкама институто гIо дийя, е культуран министерствос оагIув хьаллаьце, е халкъа кхоллама цIено ахча хьожадийя. Теххьарчо новкъостал даь арадаьннад укх деношка «Шоана, бераш» яха керда книжка. Кхыча книжкашца нийсдича, из ший къаьстта, вокхарех из тара ца хулийташ йола белгало лелаеш да. Цунна юкъедахад укх тIеххьарча ткъаь итт шу совгIа йолча хана, «СелаIад» яхача берий журнала яз а даь, цу тIа кепа теха мел дола тайп-тайпарча жанрий доазонашка кхелла йоазош.

Царех да журнала «Бовза, беза хьай мохк», «Даде-нане зама», «Хьайбаех, оалхазарех, оакхарех», «ГIалгай сийдола нах», «Багахбувцам», «Дувцараш», «Сакъердамилгаш», «Сихаоаларгаш», «Стихаш» яхача оагIонашта лаьрхIа хьийга къа. Султан ше болх беш ва ер книжка арадаккха гIо даьча халкъа кхоллама цIагIа а, «СелаIада» воккхагIвола редактор волаш а. АргIанарча ший балха дешхьалхе язъеш, цо аьннад: «Дукха ха яц аьле хеталу, «СелаIад» цIи йола берий журнал арадувла доладенна. Бакъда ткъаь пхийтта шу дизад, цу хана денз. Бераш зIамига долча хана денз, царна шоай даьй меттала дола йоазув-дешар дикагIа довзийтара, эздий сакхетам совбаккхара декхараш кхоачашде аьнна арадоахаш да из. Юххьанца шера ялх номер мара араялацар журнала, цхьабакъда 2000 шера денз хIара бетта арадувл из. Вай ГIалгIай республика вIашагIъеллача хьалхарча шерашка, 4 номер мара ара ца дувлаш, моттигаш хилар. Дале а массаза вай къаман дика оамалаш, эздий кицаш, сакхетама маьхалаш бераша кхетае атта йолча боараме яз а еш, кепа а етташ, къахьег журнала редакце болхлоша. Цул совгIа, даиман зIамигача авторашца-берашца бувзамаш леладу журнало…»
Ховш ма хиллара, тIехьа тIакхувш долча берашта кIезига довз вай юртех лаьца. Цар цIераш харал совгIа (цхьадолчарна наьна меттала уж а хац), кхы хIама ховш хилац дукхагIдараш. Ерригаш укх тайпарча цхьан книжкага гIолла йовзалургьяц уж, ширача ийс юртах, лоамий цIерех язде, уж мичахьа а мишта а да кхетадайта хьежав Мерешков. Царна юкъе я Тамаш-Ерд, Седкъан босе, НийкоатIе, МекъалтIе, БаьлгIане, IамгIали-Ерд, Бийсаре, ГIайрбика-Юрт, Аьлтий-Юрт. Масала, Аьлтий-Юртах дувцаш, белгалдаьккхад ший хана цига Кунта-Хьажа вена хилар, цигарча кашамех цо деза-доккха дешаш алар, цунах тилла цIи Мальсагов Хесхе Аьлта сийна тилла хилар. Цига малагIа тайпаш дах а хьоахадаьд йоазон тIа. Цу тайпара, лоацца керттера хьисапаш белгалдеш, дийцад вокх юртех а.
Къаьстта а берашта пайдане хургда аьнна хет сона гIалгIай сийдола къонахий а кхалнах а бувцаш дола йоазош. Тайп-тайпарча замашка вай къаман дукха яхь, эхь, эздел, денал долаш нах хиннаб. ХIанз а болаш ба уж. Бакъда Султана ший йоазош хетадаьраш хьалха е тIехьа бакъдунен чу дIабаха, карарча хана вайна юкъе боацаш бола нах ба. Царех ва этнограф Ахриев ЧхьагI, иллиалархо Цицкиев Идрис, сурnанча Даурбеков ГIазмахьма, Наьсаре йилла Мальсагов КIарцхал, профессор, наьна меттах дола дошлоргаш, школе Iомаду книжкаш увттадаь Оздоев ИбрахIим, Долгиев Малсаг, Газдиев ГIазд, Тумгоев (Кантышев) ТIой, кхыбараш. Верригаш 46 саг ва уж.
Дукхача хана денз, багахбувцамца къахьегаш хиннав Мерешков. Цу лоастамагIа цо арадаьха книжкаш а да. Кердача книжкага гIолла а вайна бовзаргба, халкъа кхолламца бувзабенна цо баь болх. Укхаза да фаьлгаш, мифаш, сихаоаларгаш, хаттараш, оаламаш, кIоанолгаш. Дешачунга къаьстта дика уйла яйтаргйолаш да укх тайпара хаттар: «Говрбаьречоа тIехьашка ягIаш, наькъа йодаш хиннай цхьа йоI. Из баргаяйнача пхьегIа тIа багIача наха аьннад: «ДIахьажал, дIа наьха къонахчунца йода кхалсаг». ТIаккха йоIа аьннад: «Укхун нанеи са нанеи нуси маьр-нанеи я, укхун нана са наьна маьр-нана хул». Шоайла фу хулаш хиннаб уж? (Даи йоIи)».
Книжканна юкъейихьай берашта язъяь, «СелаIад» журнала тIа кепа теха хинна байташ. Цар а таqп-тайпарча дийнатий, берий, боккхагIчар оамалаш йовзийт. Укхаза са белгалъяккха безам ба «Къахьегам» яха стихотворени. Ховш ма хиллара, дуккхача берех хьерчаш я мекъал, болх бе ловш хилац уж. Дешар а ба къахьегам. Шиаш йоахаш дола бераш да къахьега цаловраш. Боккха хилча болх бе а безам боацаш, мекъало «баргал» етташ леларгба уж. Цудухьа къахьегамца бувзабенна кхетам балар чIоагIа лоархIаме а эшаш а хIама да. Цу стихотворенецара массехк мугI боалабе безам ба са укхаза:

«ДIабузача маьлха тIехьа,
ГIоккхаз вода, ийца Iул.
Рема йода царна тIехьа,
Эмалк хьалха-тIехьа ювл.

ЖаIу вода жаIул лаьлла,
БIаьсти лоргарг хиннад жа.
БIарчча шера жега ваьлла,
Доаккхаргда цо шортта тха…

Лаьтта аха аьттув баьнна,
Ахархо нух тоадеш воалл.
Ялат хилда хьийкъа, аьнна,
Тоссаргба цо лаьттан боал…»

Берашта еша хIама короргья аьнна хет сона Мерешкова книжка тIара. Геттара дика хургдар, укх тIа цхьацца орфографе гIалаташ децаре. Хьалххе дIа а денна, арадаккхале корректорга цкъа а шозза а дешийта хила дезар книжка. Цу тIа харцахьа яздаь дош, дукха ха ялале школе дIакхоачаргда. Диктант, сочинени е изложени йолча хана, уж гIалаташ долаш яздергда цар. Эггара хьалха цун уйла е еза къаьстта берий книжкаш яздеча йоазонхоша. Масала, Наурузова Маккас «Чайтонг моажи» аьнна цIи тилла арадаьккхадар ший берашта хетадаь книжка. Чайтоанг яха дош дифтонг долаш язде деза, уж тайпа гIалаташ дар дика дац. ХIаьта а уж книжкаш эшаш да, дукхагIа, дикагIа хилда вай уж.

Арчаков С.