Къаман хало ювца книжка

Укх шера 30 шу дуз, халкъа йоазонхочун Плиев Iасолта Махьмад-СаIида «Балан ди» яха книжка арадаьлча денз. Дунен литературанна юкъе байташца язъяь ши роман йовз сона, царех хьалхаръяр я гIорваьннача эрсий поэта Александр Сергеевич Пушкина язъяь «Евгений Онегин», шоллагIъяр язъяьр ва лакхе аз хьоахаваь Плиев, гIалгIай къаман сийдола воI. Тахан мо дагадоагIа из арадаккха гIерташ автор лийна. Цу хана со болх беш вар Нохч-ГIалгIай «Книга» оалаш хиннача объединене. Редактор цун ший найц хулаш вола Шадиев Султан а волаш, кепа тоха кийчдир из. Цу хана демократе юхьиг вай мехка дIайолалуш хиннаецаре, из роман арадаргдар аьлча дукха тешалуц. Из яздеш бIарчча вахар даьккхадале а, бакъда цунна кепа тоха ший ханнахьа дагадийхадар йоазонхочоа, цудухьа духьаленаш ца нийслуш ара а даьлар из.

Дуккхача наха хов аьнна хет сона, сенна хетабаь ба книжка чулоацам. Вай Сибре а дига, цигара цIадахккалца шийна дайнача, лайнача хIамашта хетадаьд цо из. Геттара дукха беце а, ший бакъахьара а харцахьара а турпалаш ба итт даькъахи 300 оагIонахи латтача цу книжкан. Эггара хьалха, автора хетачох, харцтурпалаш ба цу хана вай мехка паччахь хинна Иосиф Сталин, цун гIонча Лаврентий Берия. Цу шин сага лоIамах мехках даьккхад вай къам а иштта кхыдола къамаш а. Цхьан Iаьдала болхлочо хаьттар сога:

  • Сталинах фу хет хьона?
    ВIаший духьалара уйлаш чулоацаш дар аз цох лаьца аьннар:
  • Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа яьккха котало лархIанза яргьяц, из йоккхача дикка дакъа юкъедихьад Сталина. Бакъда къамаш мехках дахар, зIамигача берашта, къоаношта, исташта Iазап тIаоттадар цIаккха гешт де мегаргдолаш хIама дац.
    Махьмад-СаIида Сталин цхьан оагIорахьара мара хьахьекхавац: ший къаман моастагIа санна. Ба-м ба романа юкъе а эттача хьалах ца кхеташ, Сталина бехк бе ца ловш бола турпалаш а. Масала, царех ва Iазийт. Цо йоах:

«Къонах ва Сталин!
Къонахех къонах!
Мичара! Ховш вац
из вайгара бала.
Доахаргда цо
вай укх Iаьрчча вонах,
Хоам бергба цунга
низ болча Дала…»

Бакъда цо ший син саIехам беш хиннаб. Деррига кхыча беса хиннад. Цунгара хьадоагIаш а цунна ховш а хиннад шедар. Из бахьан малагIа халонаш лайнай наха эзделах, гIулакхах ца боха гIерташ, къаьстта дика гу Махьмад-СаIида книжка тIа ювцача цхьан йиIий сурт-сибатага гIолла. Нохчий йоI я вагона чу, бакъда ший дегIацарча эзделах йохац из селлара доккха Iазап мехка тIаэттача хана а:

«Нохчий йоI я ювхьаш,
хила мег ткъаьра,
Нишкийна сакъийла,
дегIах каетташ…
Эзделах ца йохаш,
йоI каша йода,
Ер Дала Iаьхарта
бийзарех йойла…»

Таханарча кагирхоша кхыча тайпара кхетаду эздел яха дош. Цкъа литературан урок луш воаллаш, Бадуев СаIида «ГIув» яхача дувцара чулоацам бийцар аз. Даьца тхов туллаш воаллаш хиннав воI. Лохе ловзаш лелаш вола зIамига ший кIаьнк гIув чу водаш латташе, дIакхайка сесагага из хьаваккха ала эхь хийттад цунна, шийна юххе болх беш воаллача даьх. Аз из дийцача, 9-ча классе дешаш йолча цхьан йиIига аьлар: «ЭгIаваьв из!» Гой, мел хувцаденнад хьалха хинна эздели таханара эздели. Иштта аргдар цо, лакхе вагона чу еннача нохчий йоIах а. Ше зIамига а хиларах, латтар кхы зама а хиларах, цо кхетадац, эздел дайна вахар а валара нийса долга.
Дуккхача журналисташа а поэташа а шоай йоазош деш, во бувцаш хул салтий а эпсараш а, цар къиза хилар белгалдоахаш. Шеко яц, дукхагIбараш иштта хиларах. Цу тайпара моттиг гу вайна Чахкиев СаIида «ЦIерага маьре яхар» яхача дувцара турпал цIагIара арайоаккхаш. Мар тIем тIа вийна ягIача цу къонача кхалсагаца геттара гIожа хул из. ХIаьта аланза даргдац, дикабараш а (кIезига бале а) вай эскарца хиннилга. Ведзижев Ахьмада «Дикал – низ» яхача дувцар тIа вувцача майора набахтенах кIалхарваьккхар ше санна тIем тIа лаьтта Мухарбик. Махьмад-СаIида романа тIа а я цу тайпара оагIонаш, бакъда я цунна юкъе уж во бувцаш йола моттигаш а. КхоалагIа дакъа дIадолалуш деш вай укх тайпара мугIараш:

«…Бийрг йитац дIадолла,
мIарга а бетташ,
Iункаръух цун нана,
кулгаш хьалхьокхаш.
Даьлага цIогIа детт,
нанас ди детташ,
Кортали Iодежа,
елх цIийла текхаш».

Ийрча сурт да. Бакъхила тарлой цу тайпара хIама? Тарлу. Укхаза дагадох сона сай нанас дийца хIама. Са наьн-нана хиннай Дзортнаькъан Маднат яхаш. Вай арадоахача хана, ши воIи ши йоIи, пхелагIа мархIадоаллаш массехк бутт баьнна берги хиннад цун. Из хиннав Мухтар яхаш цIи а йолаш кIаьнк. Шелалах вагона чу из кхелхача, наьнагара низагIа дIа а ваьккхе, ара латтача лай гувнех дIа а тоIавийя, дIаболх уж. Цох таралесташ моттиг я романа тIа ювцар а. Иштта воча турпалех ба йоазон тIа бувца хьакимаш Пудник, Шпартун. Байна нах бийсан дIабехкаргба оаш, дийнахьа балха хила деза, йоах цар. Казаха Рустамбай-агас йоах: «Бусулбаш бийсанна каша дIабехкац…» Царех вIалла тара вац ялхлагIа дакъа чакхдоалаш Махьмад-СаIида хьоахаваь Андрусенко Фёдор. Цу сагах иштта яздаьд поэта: «Цхьанна хIаманца диста а е оза а йиш йоацаш дар Кустанайски областерча Пешковке ваьхача Андрусенко Фёдора халача хана гIалгIай дезалашта даь гIо-новкъостал. Набахтенах, балхара вохарах ца кхераш, центнерах ялаташ тийлар цо кIалбисача наха, цхьа сом хиллал шийна пайда ца беш…. 1951-ча шера балхара дIа а ваьккха, ший дезалца Краснодарски крае дIавахар Фёдор. Цу хана денз, коравеш вац из лехарах».
Вай къамах хьабаьнна эздий, хьаькъал дола, кхоллама балха юкъе дакъа лоацаш хинна нах а бувц романа тIа. Уж, шоай дуненахь хинна цIераш йоахаш, бовзийтаб цо. Масала, наха ший хьехамашца накъавоалаш хиннав Плиевс романа тIа вувцаш вола дин викал ХьажаIал-молла. Сона дукха хезад боккхийча нахагара из могавеш дола къамаьлаш. Из ше ТIой-Юртара хиннав, хетаргахьа, Чомакнаькъан тайпах хьаваьнна хиннав из. Махьмад-СаIида цун сурт-сибат юкъекхувл моллагIа динца дувзаденна хIама дувцача хана.
Цхьайолча моттигашка цо йоаккхаш хинна назма юкъекхийлай. Из еша ловраш дукха хургба аьнна хет сона, цудухьа укхаза йоалайича бакъахьа я из:

«Ва Мимма-Хуликъна,
мичара воагIа хьо?
Ва Лимма-Хуликъна,
хIанз мича вода хьо?
Ва Мимма-Хуликъна,
хьо сенах кхеллав-те?
Юнади Илейка,
лаьтта кхайк хьога!
Ва Къабрун ХIаказа,
каша кхайк хьога!
Алмовта Ядъука,
валар кхайк хьога!
Ва Къабрун ХIаказа,
мерчий кхайк хьога!
Маликал-Мовта да,
кийчлелахь, яхаш,
Хьа дегIах ше къиза катохар,
яхаш.
Ший топах хьо хьалха
варг ма вац, яхаш,
Хьол майрагIа хийла
кIант лаьцав ше, яхаш.
Мункарил-Накир да
Iамалаш язъеш,
Хьай каша лоткъамаш
кийчделахь, яхаш.
Хьол майрагIа хийла
кIант велхаваьв, яхаш,
Цу каша боадоне хьувзаваьв,
яхаш…
ОстохфируллоахI,
воккха ва Даьла!
Ва субахьоануллохI,
цIена ва Даьла!
Хьа уммат хиларал совгIа,
Я РасуруллохI,
Кхы оамал ма бац тха,
Я ХьабибуллохI…»

Цо деча къамаьлех а хов ХьажаIал-молла духхьала бусалба саг, Iаламсаг хинна ца Iеш, догцIена, валар дагадоагIаш, вахарца дувзаденна хьаькъал Iомадаь саг хиннилга. Цудухьа юха а юха а деша лов цох дола бакъдар, дагалоацамаш дувцаш дола мугIараш.
Молла санна дукха везалу романа цхьаькха турпал, из Цицкиев Идрис ва.Таханарча тIехьенна кIезига хов аьнна хет сона цу тамашийнача сагах лаьца. Со зIамига волча хана, Идрис дийна вар. Из го а ираз хиннад са. Цул совгIа, тха цIагIа яр цун иллеш тIа мел дола пластинкаш а, уж дIалакхара эша проигрыватель а. Цу тайпарча наха, адам балане эттача хана, тIера сагото, гIайгIа дIаайю. Дала доккха, хоза дакъа денна саг хиннав из. Ше бIаргса доацаш хиннавале а, дахчан пандар Iомабаь хиннаб Идриса, из дIалакхара шийл саг тIехвоалийташ а хиннавац. Боккхача наха чIоагIа дукха везаш, цун ашарашка а иллешка а ладувгIаш хиннав иллиалархо, пандарча. Тха даь-да къавенна воккха саг волча хана, цун илли хьахезача, ше деш дола гIулакх дите, цунга ладувгIа оттар. Цхьадола цун иллеш чакхдаьлча, аркъалвахе велалора. ХIаьта из халкъа дукха везаш хилара тешал деш да ХьажаIал-молла цох оала дешаш: «Сона-м дош хетац Идриса оаз ца яьккхача. ПIелг тохал, Идрис, вай даьх бисача дахчан пандарах».
Берригаш а хиннабац Iобихьарашта юкъе эздий, сабар-иман шоашца долаш, кулга цIена болаш нах. Кхыметтел Сибрено а тоабергбоацаш, сел эхь доацараш а нийслуш хиннаб. Цу тайпара нах дукха сагота хиннабац къаман гIулакха, цунга кхаьчача халонашта. Царна дагадоаллаш хиннар – шоай хьашташ кхоачашдар, кхыбараш боабаь а байха а. Ишттачарех ва Махьмад-СаIида турпал Эпсаркъий Мухтар. Хьож вай цох фу аьннад йоазонхочо: «Са оалам бизза хургбацар Эпсаркъий Мухтарах ца дийцача. Вахара нийсача наькъ тIара а ваьккха, къу вир цох къизача замо. Мухтара ший каяьннар дIахьора. Шийга хьакхаьчар, кхо ца деш, фега а хецар. Тахан хьона бIаргавайча, яьнна модж а йолаш, тиша барзкъаш а дувхаш, паькъал санна цхьа миска хулар из, лабанна кIалхара хьал а хьежаш… Ши-кхо ди даьлча, аьла санна кийчвелеи кисаш дизза ахча долаши хулар из. Цу хьале из волча хана, цхьан дегIа бокъо яцар диачохи менначохи ахча дIадала. Шийл хьалхагIа сага из дIаделча, хьалхашкахьа шу дIакIалтIа а кхессе, адамга йист ца хулаш, ара а ваьле дIаводаш Iаьдал дар цун. Даькъаза вар из цо дарах цунга дош аьннар…»
Оаш кхетадаь хургда цунна ахча мичара ухаш хиннад. ХIама лочкъаеш, наьха киса кхувдаш хиннав из. Махьмад -СаIида яхачох, из ерригача Союза къушта вовзаш а, из воагIаш вайча кхыметтел коменданташ дIаберзаш а саг хиннав.
Дикка моттиг дIалоац романа тIа автора ший вахарах-леларах дувцача моттигаша а. «Тхо везткъеи виъ саг вар, Эбаргий-Юртарча хьарара лаьца вугаш. Говраш-вордаш а ялат а хьара дисар. Тхоца бар тха юртара Ведажнаькъан Доттмарзий ИсмаIал, Кетенаькъан Оарца, тIем тIа ког бита цIавена Пхьиленаькъан Жинай Салман, кхыбараш. Сигале елхар, кIал хотта бар. Хала дар гIаш никъ бе. Тхо Сипсой-ГIалий тIа дугар шалонаш тIа дотта».
Дезалца воацаш, вигав хургвола йоазонхо Сибре. Дикка ха яьлча мара шийчарех дIакхета вIаштIехьадалац цун. Романа тIехьарча доакъошка дувц цо, ше трактораш тIа болх беш хинна хиларах. 1956-шера хиннача КПСС ХХ съездо гIалгIай бокъо яккхалца лаьтташ оахаш къахьег цо. Цу съезда дешо дегагIоз яхь гIалгIашта, бакъда нах дукха белхабаь енаяр из. ХIара кхоалагIвола гIалгIа ший къамах къоаставир мехках баьха леларах, цар Iоажал хьалхаяьккхар Сибре даьккхача 13 шеро.
Из мо дола доккха книжка деррига дувца хала да, ер санна долча зIамигача йоазонца. ЦаI да белгалдаккха дезаш, гIалгIай меттала арадувлаш хинна книжкаш дукхагIча даькъе цхьа эзар мара хилацар, «Балан ди» яха роман пхи эзар арахийца хиннад издательствос. Из а наггахьа мара хулаш хIама дацар.
Романаца цхьаккха кхоачамбоацар дац, шедар лакхерча боарам тIа да аьлча нийса хургдац. Цунна юкъе нийслу цкъа аьннар шозлагIа оалаш, цкъа яь рифмаш юкъекхувлаш, цхьацца стилистически гIалаташ дола моттигаш. Уж гIалаташ роман ешача мугIарерча наха зувргдац, йоазонхочо, литература тохкаш волча сага мара. БIарчча хьаийцача, Плиевс дизза сурт оттадаьд вай мехках даьха лийннача заман. Юххера сай йоазув чакхдоалаш, журналист йолча Теркакиева Аьсета «Балан ди» яхача ший статья тIа аьнна дешаш дагадохийта ловра. Из статья кепа теха хиннай 2004 шера 17 феврале арадаьннача «Сердало» газета тIа: «…1956 шера Даькъастенгахьа дерза бокъо яьлар гIалгIай, кхыча мехках даьхача къамий санна. Ше ма дарра, цу шерашка Iайша Iазап дувцаш романаш а да вай йоазонхоша яздаь. Масала, «Доша бIоагIий» яхаш Чахкиев СаIидеи «Балан ди» Плиев Махьмад-СаIидеи…»

Арчаков С.