Къаман керттера илли яздаь саг

Укх деношка 55 шу дизад вай республикан гимн язъяьча сага. Хеталу, цу тайпара цIенхашта йоазув деш вола саг дикка ха яха, къаьна хила веза, аьнна. Бакъда из духхьал хеталуш мара дац. Вайна хов къона болаш, литературан даькъе доккхий, дуненна довззал толамаш даьха нах хиннилга. Масала, А. С. Пушкина леча хана 37 шу мара даьнна хиннадац, М. Ю. Лермонтов 27 шу даьнна хиннав леча хана. ГIалгIай гимн язъеча хана Цуров Махьмада Рамзан а хиннав хIанз волчул дуккха къонагIа. Цун 25-26 шу мара даьнна хиннадац. Тахан санна дагадоагIа из тIаэцаш хинна комисси вIашагIъелла. Цунна керте лаьттар вар кепайоазон а хоамаш деча гIирсий а министр хинна Мальсагов Руслан. Цу комиссена юкъевихьавар со а. Цкъа-шозза вIашагIкхетар хилар тха Наьсарерча Московски улицагIа хиннача телевидене коа лаьттача баьццарча цIалгашка-вагончикашка. Цига хьадайта массехк йоазув дар. Мукъам тIехьа а боалабеш, иллиалархоша дIа а оалаш, дIаяздаьдар царех цхьадараш. Царна юкъе дар гIорбаьннача къаман йоазонхой балхаш. С. Чахкиева язъяьча гимнага ладувгIийтар сога Мальсаговс.
-Раьза вий хьо из илли гимн санна тIаэца? – хаьттар цо.
СаIид мехка дика вовзаш а, литературни говзал йоккха йолаш а воландаь, аз аьлар:
-Раьза ва, СаIида во хIама язъергьяцар. Мукъам а во бекац цун.
Хетаргахьа, из илли дIаоалаш хиннар Имагожев Осман вар. Белггала дагадагIац сона. Цу хана Цуровс язъяь байт цига ювцаш яцар. ТIехьагIа фу хиннад хац сона. ДIа цхьа ха яьннача гIолла, телевизор чу йийкар ГIалгIай гимн. Уж хьалхагIа сона хеза хинна дешаш дацар. Уж яздаьр Цуров Рамзан ва аьнна хьакхайкадир. Дикка йIаьхача хана йоазонхоех цхьабараш раьза боацаш лийлар цу дешашта, уж дIадаха а кхыйола гимн тIаэца а еза, яхаш, дар хьахозаш хинна къамаьлаш. Кхыметтел конкурс а дIакхайкаяьяр цу хьакъехьа. Шоаш даь йоазош Чахкиев СаIидага дIадала дезар. Дуккхачар яздаьдар дешаш. Масала, Вышегуров Мухьмада, Плиев Махьмад-СаIида, Чахкиев СаIида, кхычар. Аз а деннадар цига хьажа аьнна, Боков Ахьмада «Беке къонгаш» яхача романах оттаяьча «ЦIий кхайк» яхача спектаклага яздаь «Нана-лаьтта» яха илли. Из хеза хургда дуккхача наха, Зязиков Мурад президенталла хоржаш, цун хоржама кампанеца ювзаенна телепередачаш дIайолалора цунгара, иштта М. Турецке хора а даьккхар из илли Москверча Кремлёвски зале, ГIалгIай республикан 25 шу дездеча хана.
Рамзана яздаь хинна къаман керттера илли дисар, хетаргахьа хьакимашта из хозагIа хийтта хила дезаш дар. Цкъа гимн я аьнна арадаьнна илли хувцар а дацар хоза хIама. Ха дIа мел йода цхьацца хувцамаш-м хилар цунца. Фу дар хувцаденннар? Эггара хьалха гимн арайоалача хана, цун хьалхара мугIараш иштта декар:

«ГIалгIай мехка хозагIдола дакъа
ДIалаьца улл хьо, ГIалгIайче…»

ГIалгIай мехка хозагIдола дакъа дIалаьца алла йиш йий цун, еррига а ма йий из ГIалгIайче, цун цхьа дакъа а доацаш, аьнна хеталора. Из нийса а хеталора. Цудухьа кастта цу мугIарашта юкъера цхьа дош хийцар, хIанз уж декар иштта:

«Лоамий мехка хозагIдола дакъа
ДIа а лаьца улл хьо, ГIалгIайче…»

ШоллагIйола строфа (куплет) дикка эргаяьккхаяр. Духхьашха из екар иштта:

«Лаьтта даттIал йоккха я човнаш,
КIай паччахьо, цIе паччхьо яьраш…
Ма йоагIийла юха шийла ханаш,
Шоай дукхалца хьа цIий мийнна гIаьраш».

Уж биъ мугI бувцаш, са белгалдаккха безам ба царна юкъе грамматически, орфографически гIалаташ хиннилга. КIай, цIе яха белгалдешаш дожарашца барт беш да, шоашта тIехьа латтача цIердешашца, долче царна IотIатоха езар -ча яха дожарий чаккхе. Цудухьа уж дешаш кIайча, цIеча аьнна язде дезар, тIаккха ритм кIеззига гоалйоалар. Шозза доаладачаа «паччахьо» яхача деша чаккхе -а хила езар, -о а доацаш. Уж а кхыдола а гIалаташ дIадаьлар цу мугIарашта метта кхыдараш оттадарах ШоллагIа куплет таханарча дийнахьа иштта ек:

«Лаьтта даттIал йоккха я човнаш,
МоастагIо хьа дегIа яьраш.
Эздий хилба хьа керахьа къонгаш,
ЧIир леха, бохабе гIаьраш».

Дикка эргаяьлар кхоалагIа куплет а. ХьалхагIа из яр иштта:

«Бокъо лехаш, кхесташ я хьа уйла,
Хьа дог тов мо лотаденнад чухьа!
Тха ГIалгIайче, массаза хьоца хийла
Кортамукъале кортамукъален духьа».

КхоалагIа хиннача цох, йиълагIа куплет хиннай, цхьацца хувцамаш юкъе а дихьа. Хьож вай фуд хувцаденнар:

«Бокъонга сатувс хьа уйлаша,
Дог тов мо леталу хьа чIоагIа,
Тха Даьхе хьо массаза хийла
Кортмукъа, дех Даьлага оаха».

ЙиълагIча куплетах кхоалагIа куплет яьй. Къаьнарча йоазон тIа из иштта яр:

«ГIалгIай да тхо, лехац оаха оатто,
Еза тхона хьаргIаш йоаца сигале,
Лаьтта дуаш дахаргда лаьтта,
Кортамукъале, лаьтта тхоца хуле».

Тахан уж биъ муг иштта эргабаьннаб:

«Дунен чухьа лехаргьяц оатто,
Деза вайна хьагI йоаца вахар.
Лаьтта оахаш дахаргда лаьтта,
Низ кхоаче из лаьтта аха».

Хьагуча беса, боккхагIча новкъосташа белгалдоахаш хинна гIалаташ дIадоахаш къахьийгад Цуровс ше даьча йоазон тIа, цудухьа хьалхарчул нийсагIа а дикагIа а ба цун чулоацам.
Рамзан ваь хиннав 1966-ча шера ЖIайрахьа Цуров Махьмадеи Эльлджеркиева ПаьтIаматеи дезале. Цун ноанахой наьсархой хиннаб. Наьна-да Iадрахьман а наьна-воша Мухьмад-Молла а бусалба динах боахкаш хиларца бовзаш бар вай мехка. Рамзан йоазош де волавенна хиннав ший 14 шу даьннача хана. 1991-ча шера цо чакхъяьккхай Шолжа-ГIалий тIарча университета филологически факультет. Цо язъяьй байташ, сонеташ. Эрсий а гIалгIай а шинна метта болх беш ва йоазонхо. Россе йоазонхой Союза доакъашхо а волаш, цо кепа йийттай ший балхашта «Дон» яхача журнала тIа, «Общая газета», «Известия» яхача газеташ тIа. Иштта Рамзан юкъевахав профессора А. Мартазановс оттаяьча «ХХ-ча бIаьшерен поэзи» яхача антологена, Я. Патиевс оттадаьча «ГIалгIай 100 йоазонхо» яхача книжканна. Таржамаш деш къа а хьег Цуровс. ДIадахача 2020-ча шера арадаьннад цо эрсий меттала даьккха Матиев Iаббаса «Аьттув» («Успех») яха роман. Ший а да цун арадаьнна 3-4 книжка. Рамзан ГIалгIай Республикан культуран гIоваьнна болхло ва, из цIи цунна еннай 2006-ча шера.

Арчаков С.