Кхалсаг духхьал кхалсаг хинна Iац

ХӀара маӀача сага вахаре кхалсаг хул цун вахара оагӀонаш хувцаш, цун вахаре сийрда лар юташ. Башха яц: нана, йиша, сесаг, йоӀ. Башха дац, уж хьалха хинна дӀабайнабале а, хIанз болаш бале а, е тIехьа тIайоагIача хана хургболаш бале а. Керттера дар да цар маӀача сага вахаре доккха дакъа лоацаш хилар. Эздича кхалсага воӀах, вешах, даьх, маьрах къонах ву, цун сий доаккх, из мехка юкъе лакхву.

Воча кхалсага цун вахар ийрча доаккх, дуненцара чам боабу, е сийдоацача воаккх. Цу тайпара кхалнах болаш ба маӀача наха уллув цар вахар меттел уж маӀанах шоаш а хувцаболийташ. Амма ше дика йий яц кхалчана ший дег чу Iочухьажача ховргда. Дала эша ма болба эзди кхалнах.
Эздича кхалнаьха сий ду, уж лоархӀ, царех дог лаз, уж дагабоагӀаш хул укх дунен тIара байна дӀабаьлча а. Кхыча кхалнаха хьокхама бувцаш хул уж царна масал хилар догдоахаш. Шийга даь дика ховчо кулгаш тӀа а бахке лелабу уж, лорабу царна моллагIа хӀама дар кхераш, ца ховчо теркал а биц.
«Кхалсаг – кхуврча доалахо» яьхад вай даьша. Ма меттахьа а да-кх. Ший цӀен доал деш, мецвар, хьогвар вузавеш, тӀаьдвар вокъвеш, шелвеннар вӀохвеш, харцвар нийсвеш, бакълувчун оагӀо хьаллоацаш, цун дог эсал ца доалийташ новкъост а хиле дӀаотт кхуврча доалахо йола кхалсаг. ЦӀен-даь, берий сий деш цар оамалаш кердайоахаш йолча кхалсагах эзди я ала мегаргда. Ший оамалга хьежжа кхебу цо ший дезал а.
Берригаш беце а болаш ба къаман юкъе лакхе хьоахабаьраш мо бола Кхалнах. Цар хам бе а, лерхӀам бе а, сий де а, уж дагабахка а, царна дикахетаргдола дош ала а дагадохац вайна цӀаьхха дуненцара уж къаьстача мара. Цу хана-м, вахара лар хаьдача-м фу пайда ба цунна. Тахан дунен чу из яхаш йолча хана хьаста деза кхалсага дог. Нана, йиша, йоӀ, сесаг хийла из, моллагIа яле а кхоачарча эздича кхалнаьха сий дар доастама дац. Вай даьша деш хиннад цу тайпарча соврий сий. Хьа вахар хьалдузар, денгара ди массаза дала хьа уйлаш сомайоахаш хьона юхе хинна кхалсаг дуненцара къаьстача деррига вахар доаслу. Цу тайпара из кхы хьалдузаргдац кхычо. ХӀана аьлча, цун оамалца та, цунца дӀаэ, цох бола деша мах дег чу кхаба ха еза хьона.
Вай боккхийча наха оалаш да, боккъонца вола доттагӀа, воша, воӀ хьа веце а хьона уллув догцӀена сесаг яле кхоачам ба, аьле. Кхы а оал, хийла маӀача сагах сесаго къонах ваьв аьле. Бакълувш йола кхалсаг я хьона духьал хьога нийсдар, бакъахьдар, харцахьдар фуд хьааргдар. Хьо эзди саг ва яхарал совгӀа, хьа эсала оагӀонаш, хьох йоахка во оамалаш белгалйоахаргья цо, цу тайпара бола нах хьона масала а кхувлаш. Доккха вошал да цу тайпарча сесага ший мара дер.
Ший марагара моллагIа цхьа гIалат даьлча, шийна ца дайча мо из дIахьулдеш, из ца дувцаш, «Ала йоIага хаза несийна» яхар мо, цо масал эцаргдолча тайпара мара из хьоа ца деш, хила еза из. МаIача сага хала хул ше эсалвоаккхаш дола дош кхалсага аьлча. Мичча тайпара вале а маIа саг кхалсагал дарже лакхагIа ва. Геттара харцо ювце ше ма дий, вешта мегаргвац маIа саг эсалваккха, сесага хIаьта а мегаргвац. Цудухьа дукхача хIаман хьаькъал дIакхачадезаш я кхалсаг. Цхьабола истий хул шоай моарой футтарбеш, из меггане а мегаргдолаш дац.
Ха йоагӀа, дуне мел латт вахаргволаш хилча, Iа хьай вахар цу тайпарча сагаца декъаргдолаш. Амма дуне дита дезаш да массане а. Вай вахар эргадоахаш, вайна эзди гIулакхаш Ӏомадеш бола кхалнах ба шоай даьша-ноаноша эздий кхебаьраш. Ше-ше хьахулаш вац саг эзди. Цудухьа зIамига йолча хана денз хьехадеза кхалсага вахаре цун эшарг мел дар. Цудухьа лаьрххӀа теркамца кхебе беза кхалнах массадолча вонах уж лорабеш. «Кхалсаг фуъ мо лорае еза» йоах даьй кицо. «ЙоӀа агара яьлча кхалсага гӀулакхаш хьеха» йоах цхьаькха кицо. Кхалсага дакъа доккха хилар хьагойташ да из. Ховха а, корка а, кIаьда а я кхалсаг, из лорае еза.
Далла хоастам ба цу тайпара эздийча, оамалах, яхьах, деналах, гӀулакхах кхийна кхалнах гIалгIашта юкъе болаш. Жи лорабелаш вай кхалнах. Дог хьасталаш цар, тахан ца деш дисачох кхоана тӀехьа дусаргда шо. Ха сиха йода.
Шоай де дезар а дита дезар а фуд ховшбараш Дала эша ма болба вайна.

Матенаькъан Илез