Кхалсага кхел ювца книжка

Сона хеташ, йоазонхой эггара чIоагIагIа сий де дезараш кхалнах ба. Вай исбахьален литература кхолладелча денз, цар бокъо яккха гIерташ, ширдаьннача Iаьдалашца къовсам лоаттабеш, хьабаьхкаб гIалгIай прозаикаш, поэташ, драматургаш. Вайна дика дагайоагIа Мальсагов Зоврбика «ЙоI йодаяр», Мальсагов Оарцхой «Салихьат», Базоркин Идриса «Тамара» яха пьесаш, Гойгов Iаддал-Хьамида «Лоаман йоIа дайна гIа», Кодзоев Iийсай «Шаше боккхий нах» яха дувцараш, кхыдола йоазош. Цу лостамагIа даим къахьегаш хиннарех ва халкъа йоазонхо хинна Боков Ахьмад а. Укх шера 60 шу дуз, «Райхьант» яха цун книжка арадаьннача хана денз. Цох иштта цIи тиллар бахьан да, книжка юкъе цу тайпарча кхалсага цIи йола дувцар хилар. Хетаргахьа, цу тIара эггара лоархIамех дола йоазув лаьрхIад Боковс хьоахадаьча дувцарах, иштта ца хилча, кхыйола цIи тулларгьяр цо ший кердача книжках.

Фу дувцаш да белгалдаьккха дувцар? Цу тIа ювц да-нана доацаш йиса гIалгIай йиIиг. Хоза а оамалца а йолаш, кхувш йоагIар из, ворхI класс а яьккха, дIахо деша лерхIаш яр Райхьант школе, ший ханарча берашца. Бакъда даь-веший Хьадисеи йиIига уйлаши вIашагIкхетача яцар. Дешара хьа а яьккха, цIагIа Iохоайир цо веший-йиIиг. Кастта, цунга хIама ца хоатташ, маьре дIа а елар, наьна цаI мара воацача зIамигача сагага. Дешарца безам болаш йолча Райхьанта, ше мукъа йолча хана, книжкаш дешар. Цун лергашта хозаш хиннар дар: «Книжка деша енай хьо укхаза?» Цу тайпара дешаш аргдараш тахан а кIезига бац вайна юкъе. Фуд книжка дийшача, цIенна эхь тIадоагIаргдола хIама да из? Иштта новкъа хул вай заман наха кхалнахагара телефонаш. Маьре яхача сагагара телефон мара дIайоаккхаш а моттигаш нийсъеннай, аьнна, хезад сона хийла. Нагахьа санна цо из харцахьарча моттиге етташ ца хилча, сенна новкъа я из телефон. Наьнаца, даьца, йишийца къамаьл де безам боацаш малав вайх? Ше да, цо из кагийча нахага етте, маьре яхачул тIехьагIа царца безам бувце. Из ловргдац эггара сабарегIа а эздийгIа а волча зIамигача сага. Райхьант иштта мича яр, ший мара тешаме а йолаш, цIагIа книжка дешар цо, цунца цхьаккха хьарамле а яцар. ХIаьта а из ловш вацар цун мар.
Цхьан дийнахьа хьаьшашца арабаьннача цIагIарча нахага корах хьахьежаш лаьттай аьле: «НаIалт хилда хьа ворххIе даьна!» – оал цунга мара. Иштта а кхохкаденна латтача Райхьанта дег тIа детта цIи лотаеш дола даьтта хул цу дешаех. «Дутаргда аз шун цIа!» – оал нускала. Иштта арахьежаш латтар вайнаьха эзделца доагIаш да е дац? Сона хеташ, Райхьанта укхаза даьр нийса дар ала йиш яц. Цо из дир ше маьре яха фусам шийна ца езандаь, цунцара дог шелденнадаь, цул совгIа, зIамига а яр из, деррига ха-довза ха яцар цун. Нускала цу тайпара гIалат далийта хилча, маьр-нанас, маьр-йишас хозача Iанарца хьехам бе безар, шоай дезалхо хинна, цIагIа хьачуена лелача къонача кхалсагá. Берашха йоI хьайоалайича, хьайна езача тайпара саг хьае еза цох, цох лета а ца леташ, даьна а ца бехкаш. Шедар хьехамца де деза. Цу тайпара моттиг нийсъелча, фу де деза дика гойташ да вай къаман «Ала йоIага, хаза несийна», «ТIаьда болаш хьовзабе саьрг» яха кицаш. Кагбе йиш яц из «саьрг», тIаккха дезал бохаргба. Иштта ехар ший фусамах Райхьант а.
ДIахора вахар шийна хеттача тайпара дIанийсдир йоIа. Из ях ший наьна тайпах волча сага Хьасанеи цун сесага Совдатеи коа, цар къаьстта цунна тоъаргдолаш цIалг лу Райхьанта. Цкъа Хьасан цамогаш хиннача, цунна маха тоха а дарба де а ух Мария Алексеевна яха лор. Райхьант езалу цу эрсий кхалсага, цудухьа, цунна дикадар хилар ловш, медицински школе дешархой дIаэцаш хиларах бола хоам бешийт гIалгIай йоIага. Цига деша а яхе, балха говзал Iомайийя, больнице балха йода из. Дуккхача кагийча наха езалургйолча тайпара саг яр из, цудухьа еза а елар Райхьант цхьан палате дарба деш уллача Султан яхача зIамигача сага. Цун дегIацара эздел, гIулакх хоза хийтар йоIа. Кхыча дешашца аьлча, вIаший безабелар уж. ХIаьта укх дувцара турпал йолча Товсаре лерхI из ший гаргарча сага йоалае. Цох бIаргтоха болх Бексолтеи Сулеймеи. Укхаза хов тIеххьарчоа, из ший хинна сесаг йолга, из юха цIаяр ловш а хул из, бакъда цох хIама хилац. Оалаш ма хиллара, цкъа «дийна хIама нийса хоттаденнадац». Райхьанта юхь йиц ший хиннача гIожача маьра, цул совгIа, цунна кораваьв шийца товргвола, ше езаш вола зIамига саг Султан. Из вийрза, больницера араваьлча, шоай кхелаш вIаший хотта лерхIаш ба уж.
Книжка арадаьнна 60 шу дале а, таханарча вай кагийча нахаи мехкараштеи чIоагIа эшаш да аьнна хет сона из йоазув. Цо дуккхача хIаман уйла яйт, ший цIагIа хьачуена кхалсаг лархIа, цун сий де Iомаву, уж кхалнах дIахийца лелаш боацилга, шоай да-нана, хьабаьнна моттиг, йиша-воша, шуча-мохча долаш болга довзийт. Цхьаццаболча кхалнаха а (цу даькъе маьре бахарашта а) зене хургдацар из дешар. Укхаза цхьа масал дагадох сона. Со хьехаш волча школе, йоккхагIйолча классе яр цхьа йиIиг. Ше раьза хургйоаца моллагIа хIама кIаьнка аьлча, цо аьннар во, ийрча хIама деце а, эггара бIехагIболча меттаца бегвоаккхар, човхавора цо из. КIаьнк ше фу дича бакъахьа да ца ховш, вехе вусар. Цу тайпара аргIанара моттиг нийсъелча, аз цу йиIига хьехар дир. Маьре яхачул тIехьагIа, цо цу тайпара хIама маьрага е маьрцIаьшка оале, цигара моттиг цун йохаргйолга кхетадайташ дар са хьехар. ДIахо а цхьан-шин шера цу классе хьехаш хилар со, кхы хазанзар цунгара тоам боацаш дола къамаьл. Цхьаькха цхьа моттиг дагайох укхаза. Классе Iохувшаш дола гIанд къайса, тугаш вIашкадетташ боахкар кIаьнк-йиIиг. Дов латарга дала мегаш а дар, со юкъевахавецаре. Кастта боккха хургба, дезалера моллагIа цхьа хIама къайсача, уж латаргбац оалилга дац. Цхьанне хьаькъал ца хилча, са ца техача, дезал бох. Геттара дика дар шаккха оагIув хьаькъал долаш хилча, тIаккха-м цу тайпара къовсам баккха дага а дохаргдацар царна.
Вай таханарча йоазонхоша а чIоаггIа теркалъе езаш тема я аьнна хет сона Боков Ахьмада ший книжка тIа моцагIа хьоахаяь хиннар. Карарча хана а чIоагIа эшаш дар цу тайпара, вай заман чоалханеча моттигашца дувзаденна книжкаш. Масала, цхьабола маIанах ба кхалсаг, машена ко лаьца, цу тIа IотIаха бокъо йолаш яц, аьнна хеташ. Цхьаькхаш ба, зIамига йиIигаш гимнастике ахийта мегаргьяц аьнна хеташ. Цхьан хьакима, 4-5 шу даьннача гимнастике ухача йиIигах наха хаза йиш йоацаш дола во дош аьлар. Аз чIоагIа тамаш йир цу сагах, зIамигача берах мишта оалалу цу тайпара хIама? Цул совгIа, телефоний дош а ира латташ да тахан. Йоазонхой бокъо яц уж хIамаш ца зе гIерташ, бIаргаш дIакъувла. Шоай йоазошца гIо деш хила беза уж, наха юкъе, къаьстта кхалсагаи маIача сагаи юкъе, барт беча даькъе. Из мишта де деза вайна хьехаш да Боков Ахьмада «Райхьант» яха книжка.

Арчаков С.