Къоначар денца

26 шу даьннад Россе паччахьалкхен къоначар ди дезду. Из белгалдеш да Россе хьалхара паччахьа хиннача Ельцин Николая Бориса 459-РП номера тIехьа, 1993-ча шера июнь бетта 24-ча дийнахьа мога а даь хьакхайкадирца. ХIаьта из дага а деха, хьалхадаьккхар Россе кагирхой гIулакхах йола комитети, кагийча наьха цхьанкхетара къаман совети яр.

Сага вахаре эггара хозагIа йола ха хинна а ца Iеш, къаьстта дега гIозал йолаш ха я къонал. Из я ма хулла дукхагIа, дикагIа, цIенагIа хIама хьаде гIерташ, ди тIехьа керда хIама довза, кхолла чам болаш йола ха. Уж ба таханара школашкеи университеташкеи деша багIа дешархой – кхоана вай паччахьалкхен доал бе дахадезаш бола нах.
ТIехьарча хана вай паччахьалкхе, къаьстта Кавказе дукха доладаьд кагийча наьха хьал теркал деш, уж ди тIехьа алсамбувлаш хургбола гIулакхаш. ЛаьрххIа царна хьайийла хIара мехкашка йолаш я кагийча наьха гIулакхех йола комитеташ. Кхувш боагIараш лорабар, уж нийсача новкъа бахар паччахьалкхен лерхIамеча политика балхах дакъа да. Къонача дезалашта гIо ду паччахьалкхено, моллагIа хьаде чам болча хIамангахьа новкъостал ду, дукхаезаенна говзал каралоацийташ гIо ду моллагIа долча Iилмангахьа, дешаргахьа.
Дукха тайпара Iаьдала а юкъара а организацеш я ГIалгIай Мехка кагийча нахага шоашта дукхаезаеннача говзалгахьа къахьегийтар духьа хьайийла. Доккха дакъа дIалаьца къахьегаш ба уж балхазал дIадаккхара тIехьа, дале а болх боацаш багIа кагий нах болаш ба вай мехка. Бакъда, саг ше къахьегаш ца хуле балха моттиг Iалашъяьяр аьнна пайда бац.
ВоккхагIчо даьр, из цигара дIа ма ваьлланге а дIахохьу цхьаволчо. Нагахьа санна цига эсала моттигаш гучаяьнна хIама дале, из кердадаьккхе тоаду е кIалдут. ГIалгIашта юкъе массаза а хиннад боккхагIчар хьабена никъ кагегIчар керда эттача заманга, вахарга хьежжа товргболча тайпара кIезигдолча хувцамашца дIахохьош. Тахан а иштта хьадоагIаш да из гIулакх. Амма цхьа хIама ала лов сона: тхьовра аз ма аллара, ди тIехьа шоай говзал лакхъеш, дешарца къахьегаш ба дукха кагий нах, цхьаькхаш ба шоай аьттув бале а хIама хьаде дог ца доагIаш, шоай мекъал хьабе болх бац тхона яхаш, бахьанаш а доахаш багIаш. Цхьаволчо, ший хIама вIаштIехьа ца даьлча, нах бехке бу, цхьаволчо шийна могача тайпара къахьег, наха а балха моттигаш вIаштIехьайоах. Духхьал вай мехка хинна а ца Iеш, дерригача дунен тIа латт из хьал иштта. МоллагIа вале а шийгара кхычарна пайда дIабувлашвар дикагIа ва.
Мехка бахархой, кагирхой денца дIаькъала бувцаш кхайкарал даьд ГIалгIайчен Мехкадас Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас. Ший кхайкаралгахьа цо белгалду кагийча наха мохк, къам дегIадаргахьа докха дакъа дIалоацаш хилар. Вай кагирхошта юкъе шоай де дезар а дита дезар а фуд ховш нах ба, дешаргахьа а, Iилмангахьа а, балха тIа а хьинаре къахьегаш. Цудухьа ГIалгIайчен кхоане даькъала хургхиларах тешаш ва ше, йоах Мехкадас.
«Шоаш тIалаьца гIулакх бехктокхаме чакхдоаккхаш кагийнах болаш ба ГIалгIай Мехка. Вай доаккхал ду царех. Мекха вахаре хьинаре къахьегаш дакъа лоац кIанташа а мехкараша а. Дешаргахьа, Iилмангахьа, низъоамала даькъе, исбахьален кхоламгахьа доккхий толамаш доах цар эггара лерхIамегIа йолча яхьарашка дакъа лоацаш. ЧIоагIа лерхIаме да, вай кагирхошта хIама IIомадаргахьа бола аьттув укхаза шоай мехка болаш хилар. Цудухьа шоашта хьалхашка латта декхараш кхоачашде цар тарлургдолаш царна аьттув Iалашбе гIерт вай. Укх шера коронавируса пандемияца бувзам болча халонца товсаденнадар вай. Шун къахьегам, хьинар бахьан долаш дукхача наха гIо-новкъостал де аьттув баьннаб вай.
Хьамсара кагий нах! Шо да ГIалгIайче а Еррига Росси а хьалъяра доакъашхой. Шоана тIа да ГIалIайчен экономикан а кхетама а хьал тоадар, цун эзди тархьара-культуран кхоачам лорабар. Шун уйлаш, майрал, дагадохараш, дакъалацар чIоагIа лерхIаме а эшаш а да вай мехка. Тхо теш шох, хов тхона шун дика кхоане хургйолг. Аьттув балба шун оашош доладаь хIама кхоаччаш дIачакхдаккха. Могашал, ираз, аьттув, хьинар хилда шун массадолча хIамангахьа», – аьнна ловцабоаккхаш чакхдоакх Мехкадас ший кхайкарал.
ГIалгIайчен кагирхой комитета викалаш яхачох хIанз карантин дIадаьннадолаш хьинаре къахьега а, кхувш боагIарий къахьегама хьал тIехьа дикка мул баккха а уйла йолаш ба уж. Комитета кулгалхочунца къамаьл а даь лаьрххIа статья хургья тха тIехьа тIайоагIача газета номере вай кагий нах малагIча къахьегамца бувзам бе йиш йолаш ба белгалдоаккхаш. Хьежалаш.
Вай паччахьалкхен санна кхыча паччахьалкхений а да шоай белгалдаь дездеш кагирхой денош. Цул совгIа, «Халкъашта юкъера кагирхой ди» аьнна белгалдаь да 1999-ча шера август бетта 12-ча дийнахьа хургдолаш ООНа хьакхайкадаь ди.
Кагийча наьха белгалдаь ди хилар а, из кхайкам болаш хилар а дика да, амма моллагIа хьадеча хIамангахьа нийсача оагIорахьа гIерташ хила беза кхувшбоагIараш. Шийна цаховр воккхагIчунга е зIамагIчунга дIахаттар эхь дац.

Матенаькъан Илез