Культуран чарх кхесташ я

Ер йоазув де Iоховш, сона дагаехар къаман хьалхарча поэта Беков Тембота «Сердало» газета хетаяь хинна байт. Укх дешашца дIайолалу из:

«Дахалда вайна «Сердало»! —
Вай культуран чарх,
Камаьршача Iаьдало
Вайна байта малх…»

Стихотворене тIа ювцаш йола гIалгIай культуран чарх цIаккха ца социйташ, культуран хIама тоадеш, из дIахьалхакхувлаш хьабаьхкаб бIаьш бола вай къаман дикагIбола кагий нахи мехкарийи. Цар массане цIераш яха велча, газета оагIонаш тоъаргьяцар сона, хIаьта а укхаза хьоахабе лов, культураца вIалла дакъа доацаш мо мара цхьаннахьа хьоахабеш боаца нах. Цар шоай хана дукха къахьийгад культуран цIенош, клубаш наха накъаялийта гIерташ, вай районашкарча бахархой хьашташ кхоачашде гIерташ. Масала, царех вар Наьсарен райисполкома культура отдела кулгалхо хинна Аушев Муса, укх деношка, ший 88 шу даьннача хана вайцара къаьстар из. Дала къахетам болба цох, вийрза моттиг даькъала йойла цун. Наьсарен района библиотеканна дуккхача шерашка керте лаьттар Газдиева Марем. Библиотекарь йолаш, книжкаш дешача наьха хьашташ дика кхоачашдарца массанена йовзаш яр Газдиева Света. Наьсарен культура ЦIен директор хиннача Картоев Iазитал дикагIа ший балхах лоархIавеш саг хиннав е хургва аьлча теша хала да. Кхы а ба уж, даим вай халхараш, ашараш дийнъеш, уж наха юкъе дIайоаржаеш; концерташ вIашагIдехкаш, гIалат доацаш, гулбеннарашта тоам беш уж чакхдоахаш; вай мехка кхаьчача книжкай хьурмат деш, мехкахой ма хулла дийша хилийта гIерташ, къахьийга нах. Цу ноахалах цаI я тахан са ювца безам бола Матиева Iашат а.
Матиев Мухьмада Iаьлийи Барахоев Элмарзий Хадчатеи дезале яьй Iашат 1954-ча шера. Вай Сибре дигале Буро магIа Попова отарашка баьхаб цун даьй. ХIаьта мехкахбаьхачул тIехьагIа уж кхоач Кокчетавски областа Щучинск яхача шахьар тIа. Мохк бохабеча хана, Iашата яхачох, цар да тIем тIа хиннав. Цига моастагIаша каравига Польше а Германе а концлагерашка валла вийзав цун. Джабагиев Висангире дехарах мукъабаьхача вайнахах цаI хиннав Мухьмада Iаьла. Из а цун фусам-нана а дукха дийша хиннабац. Да шофёра болх беш чакхваьннав ше мел вахача хана. Нийсса 45 шу даьккхад цо машена ко бера дIа ца хецаш. Ишттал машена тIа багIаш къахьийга нах, гIаш лела ховш а хилац. Сона дагавоагIа цхьа водитель. Ше сакхетарг хилча денз трактор тIа болх беш хиннавар из, дукхагIча даькъе райпора товараш тикашка дIачукхухьаш яр цун транспорт. Цу ший «Белоруса» тIара Iо а ваьнна, из дIаволавелча а, трактора ко бедоаллаш санна гоамденна латташ хулар цун кулгаш. Ишттал дукха машена тIа къахьийга саг хиннав Iаьла а. Цул совгIа, дикка боккхача дезала да а хиннав из. Виъ воIи ши йоIи хиннад цар вай цIадоагIача хана. Зама сиха йода, шераш дIакхухь цо, дукха безаш бола нах вайцара къестабу. Тахан цу дезалах нийсса ахаш боацаш ба. Ши вошеи йишеи дIадаьннад. Юхедисараш а да ши воша, йиша. Наггахьа мара хулаш хIама дац вай къаманна юкъе бераш шола дар. Iашати цун воша Асхьаби шола даь да. ХIанз а ший дезалца Щучинске вах Асхьаб.
Мехкахой цIаихабале а, Матиев Iаьла дукха сихлуш хиннавац Казахстанера хьалъаравала. Из а цун дезал а мехкабаьннабац 1970-ча шера мара. Цу хана Iашат хIаьтта 10 класс яьккха мара яцар, кхычахьа деша отта кхийнадацар цун хIанз а. Илдарха-ГIалий тIа сайцар уж баха. МоллагIа цхьа балха говзал Iомае езаш яр. Уйла сецар Шолжа-ГIалий тIарча мах беча наьха техникум тIа. Сона хеташ, Iашатá цига деша хала хинна хургдац. Школе деша ягIаш из дика дешаш хиннилга хьахайташ ба цо цIена а хоза а бувца эрсий мотт. Математиках «Iилмай паччахьа я» оале а, хIаьта а мотт боацаш хилча математика а Iомалургьяц. Цудухьа эггара чIоагIагIа эшаш дола метташ шаьра дувца ховш яр хургйола дохкархо. Шоай станицерча (цу хана иштта оалар Илдарха-ГIалах) тика чу ворхI бетта болх бу йоIа. ГIалгIай мехкарашта дешар а болх а бицбеш цхьа хIама мара дац: маьра баха дика моттиг нийсъялар. Нагахьа санна хоатте:

Дика дешаш ма ярий хьа йиIиг школе, институте хIана яхийтанзар Iа из?

Цхьа дика моттиг а нийсъенна, дIаелар-кх аз из, — оалаш хезад сона хийла къонахчо.
Иштта хилар Матиевай вахаре а. Из маьре йода Сипсой-ГIалий тIа вахаш волча Цечоев Яхььяйга. МассагIа хIама нийслу вахаре? Цхьана бахар хиланзар цар шин шера мара. Ши йиIиг йолаш къаьстар уж. Карарча хана шаккха йоI кхийнай Iашата. ЦаI Берлине ях, вож – Эбарга-Юрта. Iашат ше йоккха еце а, цун йиIий-виIий а бераш кхувш да таханарча дийнахьа.
Мишта нийсъелар из кхалсаг культуран болхлой мугIарашка? Шедар вIалла дагадоацаш хилар, иштта яздаь хинна хургда-кх из низ болчо. Сипсой-ГIалий тIарча универмаге цхьан-шин кIира яхар мо мукъаяла мегаш моттиг хиннай, кIадаш дохкаш йола кхалсаг пенсе а йодаш. Цу хана райпора араяьнна йоагIача цох кхийттав Щучинске шоашта юхе ваьха а цхьацца гаргалолаш йоахка а Хадзиев Асхьаб. Белгалдаккха деза, из Россе гIорваьннача театра актёра Хадзиев Махьмад-Гире воша хинна хилар. Асхьаб культура цIен директор хиннав цу заман чухь. Фуд-малад хаьттача:
-Балха отта енай со, — аьннад Матиевас.
-Тхо долча кассира моттиг я хьона. Цхьан юкъа, хьо раьза яле, оаха цига хьаэцаргья хьо, — аьле, культуран даькъе балха хьех цо къона кхалсаг. Алапи цу хана 35 сом мара дацар. Цига къахьегаш цхьа-ши бутт хиллал ха яьккхар цо, дIахо автоклуба заведующе балха тIа хьожайир. Кхо-виъ болхло кара волаш, концерташ ийца тайп-тайпарча боахамашка аха езаш яр из а цун новкъостий а. Цу хана чIоагIа леладеш дар из гIулакх. Цкъа цу тайпарча автоклубаца се совхозе ваха дагадоагIа сона, газета репортаж язъяр духьа. Кхашка къахьегаш болча наьха йиш хилацар дийнахьа кино, концерташка аха, сарахьа театре фуд хьажа. Цудухьа из кхоачамбоацар кIеззига мукъагIа дайде, дIадаккха, уж болх беш болча ухийташ яр автоклуб. Къахьегамхошта боккха салоIам а сакъердам а хулар цох.
Хадзиев Асхьаб балха тIара мукъавоалийташ, моттиг этта хиннай культура ЦIен вахаре. Цу хана райисполкома культура отдела заведующи хиннача Февралёва Зоя Владимировнас кхайке тIаех 23 шу мара даланза йола Iашат. Цхьан юкъа директора декхараш кхоачашдар дех цо, культуран институташ йоахаш бола кагий нах, мехкарий цIабахккалца. Къона кхалсаг юххьанца кхералу, могаргдий-те из болх дIабахьа, цох лоархIае, яха хаттараш увтташ хиннад цунна хьалхашка. Цул совгIа, геттара юхе яр парте райком, райисполком, шедар гуш дар хьакимашта. ДукхагIбараш кхыча къамех хьабаьнна нах хиннаб цун кулгалде дезараш: эрсий, гIазкхий, нохчий. ХIаьта а шийга хьакимаша яхар а дийя, из болх караэц цо, цхьан хан-юкъа аьле. Из дар 1982-ча шера май бетта. Культураца дувзаденна дешар карадерзаде дезаш дар гIулакх, дIахо а из болх бе безам бале. Ерригача районе 29 культура цIа хиннад, дукхагIбола цар кулгалхой шоаш беча балхаца дувзаденна дешар дийша хиннабац. Бахьан из долаш, Февралёвас кхетаче йийя, хьагулбеш хиннаб уж. Цул тIехьагIа, автобуса тIа а ховшабийя, Шолжа-ГIалий тIа бугаш хиннаб, деша овттабар духьа. Цо дехар а дийя, культпросвет училище деша йода директора декхараш кхоачашдеш йола кхалсаг. 1985-ча шера из чакх а йоаккх цо. Тайп-тайпара говзалаш Iомайора цу училище: библиотекара, хореографа — цхьацца пандараш лакха ховш бола нах а бар цига дешаш. Матиевас хержар яр наьха салаIар вIаштIехьадаккхарца ювзаенна балха говзал. Цу хана Зоя Владимировнайна меттел кхыйола кхалсаг (Зиборова) оттаю района культуран отдела кулгал де. Цунна дезадаланзар Iашат, лакхара дешар дешанза йоллаше а, культура ЦIен директор хилар. Республикан культуран министерствон болхлоша (Ф. Цолоевас, З. Богатырёвас) направлени яле, ший чотах отпуск ийце, Краснодарерча культуран паччахьалкхен институте деша отта йода культболхло. Хьалха яьккхача училище санна, цига а заочно деша дIаэц из 1987-ча шера, болх бешше чакх а йоаккх 1991 шера. ХIанз сага пIелг Iотта йиш йоацаш, культура цIен бакъйола директор хилар цох, хьалха мо декхараш кхоачашдеш а йоацаш. Цун диплома тIа дIаяздаьдар, из культурно-сердалон балха организатор-методист я, аьнна. Карарча хана, 38 шу даьннад цо цхьан метте а цхьан гIулакха тIа а къахьега. Ше хержа никъ геттара дукха безача сага мара карагIдаргдолаш хIама дац из, ишттал йолча хана кIорда ца беш алхха цхьа болх бар.
Дукха нах хиннаб цунца балха цу юкъа. Цхьабараш хIанз пенсе баха а, можамаш кIайенна а ба.
-Дуккхача шерашка укхаза болх беш, — йоах Iашата, — цхьан сагá вас еш, выговор техаяц аз, цхьан сагá тIера цхьа кепиг алапи Iо а даьккхадац аз. Сона эггара керттердар да, новкъа кхийтача, бIара ца хьежаш, саг сога моаршал хоатташ хилар, кхыметтел зIамига бер из дале а.
-Уж болхлой сов дика болга дар из е, во бале а, Iа царех къахетам белга дар из? – хаьттар аз Iашатага.
-Нах-м тайп-тайпара хул. Эггара харцахьарча бераца а бувца мотт, из тоалургдолаш бола никъ лаха йиш я. Иштта да укхаза а. МоллагIа декхар тIадуллаш, цох жоп дала дезар хьо ва, хьох тийша да хьона из гIулакх аьлча, из кхетадеш хиннаб соца къахьегаш бола нах. Цу кепара Iа царца болх беш хилча, уж оамала дикагIа хул, тоалу. ГIар е, во къамаьл де мегаргдац нахаца. Цхьацца халонаш ма хулий наьха вахарца-леларца ювзаенна, из кхетадеш хила веза кулгалхо, — дувц цо дIахо.
1990-ча шера Ставропольски крае фестивале яха езаш иллиалархой-ши йиIиг хиннай Матиевай. Бузуртанова, Евлоева яха уж ши йиIиг цаI 7-ча, вож 8-ча классашка дешаш хиннай. Царех цаI дас, ца йохийташ, цIагIа соцаяьй. Даьца къамаьл де яха езаш гIулакх нийсделар директора. Концертага хьежаш, иллешка ладувгIаш массанена хоза хеташ хилар, цхьанне хьакхоллаш ца хилча, из хозал хьахулаш йоацилга дIакхетадайта хьежар Iаьлий Iашат. Ше цу йиIигах жоп лургдолга а, дIаяххача тайпара юха цIайоагIаргйолга а хьоахадир. ТIаккха раьза хилар да Iашата дувцачоа. Иштта бахар уж фестивале дакъа лаца.
Цу тайпара моттигаш нийслу культураца болх беш волча сага вахаре. КIеззига дегI деча, ер йоккха хиннай аьле, халхара ансамбле хьаахийтац кхувш йоагIа йиIигаш. Юха а цу гIулакха юкъеаха езаш хул. Цудухьа атта боацача балхех цаI ба культуран лостамагIа бер. Атта-м цхьаккха болх бац, йоах Iашата, бакъда цу балхаца безам хуле, хала бале а, хьабу, толамаш доах. Цхьайолча хана, шийна гIулакх тIадулле, ше из де декхарийла еце а, кхоачашде хьож из, хьакимий юхь цайоагаяр духьа. Цаховр дIахоатт цкъа а иттаза а, деча хIаманца гIалат хургдоацаш, шийх бехк боаккхаргбоацаш. Шедар ховш кхоллац саг, цадовзар, хоатташ, хьаIомаду. Иштта я ше беча балхах йола Матиевай уйлаш. Даим заман тIехьа ца йиса гIерташ, балха тIа кердадар Iомаде, довза гIерташ хьайоагIа из.
Каст-каста дIа-юха аха безаш ба цар болх. Цу гIулакха хьаенна «газель» яха машен я культболхлой доалахьа. Нагахьа санна цхьа дуккха нах дIабига е цIабоалабе безаш хилча, йоккхагIйола машен оттаю. ДукхагIйолча хана ахчах оттаяь автобус хул из.
МалагIа керттера декхараш латт директора хьалхашка, цо хIара денна яхар санна кхоачашде дезаш? Уж кIезига дац. Саг балха хьаэцар, балхах мукъавалийтар; наха паргIата болх бергбола хьалаш кхоллар; культура ЦIа хоза леладар; ахчанцара болх нийса дIабахьар; къахьегаш боахкача нахаца дика, Iимерза хилар; харцахьа болх бечунна хьехар дар, кхы а массагIа да уж. Наха лоархIаш а хила еза кулгалхо. Iашатаца болх беш 26 саг ва, кхоллама болхлой 11-12 мара вац, юхебисараш хаьхой, цIераш йоагаеш бола болхлой, техничкаш ба. Массар а цхьатарра сий ду шоай хьакима, къахьегаш боахкача наха зе хургдола хIама цо дергдоацилга ховш. Кхыча районий культуран цIеношка дукхагIа хила мег уж, бакъда укхаза, советий хана денз, шоаш хиннача тайпара ба уж тахан а, нагахьа санна цар дукхалга-кIезигилга хьоже. Хьалха юрташкара культура цIенош районни цIенна чудоагIаш, цун филиалаш санна леладора. Шолжа районе из гIулакх кIеззига кхыча беса латт. Керда культура цIенош хьадийллад дукхагIа мел йолча юрташка: Оалкама, Мужеча, Арште, Чамаьлха, ГIажарий-Юрта, иштта кхы дIахо а. Царех хIарадар ше-ший вахар долаш да. ХIаране ший бухгалтери я, мухьар да, хIаьта царна доал дераш моттигашкара администрацеш (юртсоветаш) я. Дехача тоаде дезараш, алапи дала дезараш, балха тIахьожам лоаттабе безараш а моттигера хьакимаш ба. Матиева Iашата кулгалду культуран ЦIа района кулгалхочо тIахьожам лоаттабеш да. Из болх иштта дIаоттабаьб 2011-ча шера денз. Заманца дуккха хIама хувцаденнадале а, хIаьта а халонаш нийслу культуран доал деча наьха балха тIа. Эггара йоккхагIйола хало – эшаш йола говзал Iомаяь болхлой цахилар. Тахан даггара лехача корабагIац дика иллиалархой, пандарчаш, гатар локхаш бола нах. ЧIоаггIа эшаш бола болхлой ба уж, кхоачам хиллал уж ца хилча, болх лерттIа дIабодац. ХIаьта а министерствон а района а кулгалхой шедар кхетадеш, де йиш йоацар дIадехаш бац шоай кара болча нахагара. Халонаш йолга кхетадеш а, уж кIезига хилийтара эша гIо-новкъостал деш а ба. Матиева Iашата беш бола болх гуш, цо мел даь дикадар белгалдоаккх хьакимаша. Цунна еннай «ГIалгIай республикан гIоръяьнна культуран болхло» яха цIи, из я Шолжа района сийдола яхархо, къахьегама ветеран. Къахьегаш даьха шераш дукха хиларга хьежжа, пенсе а яхай из, ше хана йоккха еце а. Матиева хьинарах йизза а ший болх дика барца кхы а дуккхача шерашка накъайоалаш а хургья аьнна хет сона Шолжа районе а республике а бахача наха.

Арчаков С.