Мехкага товш ваьха саг

Ер йоазув Хамхоев Висангире Вахийна хетаде лаьрхIа Iохайча, дикка ха яьккхар аз цунца сай мел хинна вIашагIкхетар дагалаца гIерташ, цун оамалаш, гIулакхаш, хьабена вахара никъ меттаоттабе ловш. Уж шедар хьадагадийхача, сенгара дIаволалургва яха хаттар эттар сона хьалхашка, хIана аьлча цун вахарца яцар кIезигагIа е дукхагIа лоархIам бола моттигаш, уж ерригаш цхьатарра яр шоай дозалга а йоккхалга а диллача. ХIаьта а аз лаьрхIар цун ший дувцара а книжка а цIергара дIаволавала. «Къонахий» яхаш да уж шаккхе а. Из дувцар цун кхолламе цаховш нийсденна хIама дац, цул совгIа, ший сабар, эздел, гIулакх, цу тIа ювцар мо йола моттиг хьаэттача ше дергдар да йоазонхочо цу тIа белгалдаьккхар. Ший воI вийнача сага да цаховш цу кодаме нийсвелча, ший коара из маьрша дIавохийт Зайпала. Маьречун да Эска ший воIа юртахо вийча, из ший дега чIоагIа хала деш ва. Массехк ди даьлча, цу човно кIалвите кхалх из. Иштта хиннаб хьалхара къонахий. Вешта, хIанз а нийсбала тарлу цу тайпара нах вай къаманна юкъе. ЦаI ала йиш я майрра, Ваха ше вар иштта къонах. Ше дергдоацар каьхата тIа IотIадилла дагахьа истола тIа Iоховргвацар из. Нах а иштта шоайла сатохаш, къиза боацаш, тIера болаш хилар ловра цунна.

Висангире Ваха йIаьххача хана вовза а цунца гIулакх леладе а дийзад са. Цкъа-дале, къонача йоазонхой вIашагIкхетараш мел долча го дезаш хулар, дукхагIча даькъе из Шолжа-ГIалий тIа хулар. Тхо шаккхе С. Бадуева цIерагIча яхье толаш хиннарашта юкъе дар. Хетаргахьа, йоазошта кепа етта а цхьан хана доладелар. Духхьала арахьа вIашагIдеттаденна ца Iеш, Ваха волча хьоашалгIа а хила вийзар са. Эггара хьалха цун фусаме со нийсвелча, цига вар цу хана Наьсаре участкови милиционер волаш болх беш хинна воккхагIвола лейтенант Яндиев Муса. Цкъа-дале, уж цхьан лостамагIа къахьегаш бар, Ваха вар цу хана МВД чудоагIача цIерашта духьала къовсам лоаттабеча даькъа болхло. ХIаьта а дукхагIа уж шоайла хьерчабер литературацара безам бар аьнна хет сона. Уж вIашагIкхийтача дукхагIдола къамаьл наьна метта, йоазонхошта, цар кхолламашта гонахьа хулар. Цу дийнахьа Вахас тхона довзийтар ший «Сийна сарафан» яха дувцар, хьахьекхар Базоркин Идриса «Боадонгара» яха роман язъеш лелабаьча ручкаех цаI, иштта цо совгIата енна топпара гIаьле. Кхы а дукха дийцар оаха къоначар литературах лаьца а дIахо цун хургдолчох лаьца а. Ший кхолламах лаьца цхьадараш Мусас а дийцар, цу тайпарча къамаьла дукха тIера веце а. Цу хана яйзар сона Вахий фусам-нана Iашат а. Из сона йовза а ерригача района йовза а дукха ха яр, хIана аьлча Котикова Iашат дуккхача хана денз къахьегаш яр Наьсарен района паспорташ хьателача моттига кулгалхо йолаш. ХIаьта а, цунца къамаьл деш, моттиг хIанз мара хиннаяцар са вахаре. ДIахо каст-кастагIа го даьлар тхо. ХIанз йоазонхой Союз Наьсаре яр, хIаьта Ваха а хьалха мо Шолжа-ГIалий тIа хьалъаха везаш хилацар, моллагIа йоазонхой вахарца ювзаенна моттиг нийсъелча. Цига тIава дуккха аттагIа дар цунна хIанз, из Iеш волча шахьар тIа беррига –къона а къаьна а – деша говзанчаш бахаш хилар бахьан долаш. Наьсаре вахар Базоркин Идрис, Чахкиев СаIид, Боков Ахьмад, Плиев Махьмад-СаIид, Дахкильгов ИбрахIим, Мальсагов Або, Албогачиев Муса, Вышегуров Мухьмад, Угурчиев Азмат-Гири, кхыбараш. Юххера цар, массане раьза болаш, ГIалгIай йоазонхой Союза кулгалде хорж Хамхоев. Укхаза къаьстта дикагIа гучадоал цун хьинар, нах кхотабе, вIашкаоза ховш хилар. Йоазонхой вIашагIкхеташ моттиг хилча, кхувш воагIа зIамига саг санна, хIаранена наIарга водар из, цох бола хоам ийце. Иштта се волча из массехказа вена дагадоагIа сона. Шоай цIа долаш бацар гIалгIай йоазонхой, царна ши фусам еннаяр «Асса» яхача гостинице. Яздеш болча наьха бувзамаш чIоагIде гIерташ, цар гIулакх кIал ца дита гIерташ хьавоагIар из даим. МоллагIча яхьашка дакъа лаца хьехаш арахьара каьхат доагIе, из довзийтар, шийна могаш дола гIо дора вай къаман йоазош цига дахьийта, дувцийта гIерташ. Цар цига котало яьккха моттиг хилча, чIоагIа гIадводар. Меттаца дувзаденна хIама а, йоазонхоша дакъа лоацаш, къоастадича дика хетар цунна, цу гIулакха мел эша хьалаш кхолла а гIертар. Л. Тариевай дешаш доашха дошлорг арадаьнна ха яр из. Из дахьаш со волча вера Хамхоев.
-Iа дийшача, хьайна хетар аьлча бакъахьа хетар сона, – аьлар цо, из книжка сога хьа а кховдадеш.
-Дика да, хьожаргва со хьа декхар кхоачашде, – цунга а аьнна, чуваха дикка ха яьккхар аз из дешаш. Дукха гIалаташ а лехар цун оагIонаш тIара. Дахкильгов ИбрахIимга (Iилма-тохкама института директор вар из) книжка аз дIахьекхача бакъахьа хеташ хилар Ваха. Магасе хьал а дихьа, ИбрахIимга дIаделар аз дошлорг, айса мел даь тоадар а тIадолаш. Иштта Хамхоевс деша а сайна леладе а сога деннадар Л. Тариевай «Орфографе дошлорг» а, хьалхарчун тIа санна къахьийгар аз цу тIа а, газета лаьрхIа йоазув а дир цох йола сай уйлаш IотIаяьхка. Кхыча дешашца аьлча, метта хIама нийсде, бакъахьарча оагIорахьа дерзаде гIерташ, цу тайпара болх берашта гIо де гIерташ, чакхваьлар из.
Къонача йоазонхошта новкъостал де а гIертар Ваха. Цхьан сарахьа Наьсарерча Культуран цIагIа нийсвелар со. Мальсагов Абос «Литературни ГIалгIайче» яха журнал хьадеш хинна фусам яр цун шоллагIча этажа тIа. Або кхелха дукха ха ялале дар из. Цига со хьалтIаваьлча, Хамхоев Вахеи Тамасханова Лейлаи кхийтар сох. Бокъонца хиннача тайпара хьадоаладергда аз тхоай къамаьл:
-Фу леладу оаш? – хаьттар аз эггара хьалха.
-Тамасханова йоалаеш венав со, ер хIанзчул тIехьагIа журнала керттера редактор хургья, – аьлар Вахас.
Цо хIанзалца телевидене мара болх ца баьндаь, цу хана ер ма дий аьнна литературан даькъе цо даь хIама доацандаь, цу гIулакха се раьза воацилга дIахайтар аз царна шиннена а. ХIаьта а Ваха къонача йоазонхочун оагIув хьаллоацаш вар. Хетаргахьа, цу наькъаца гIо де гIертар из литературан кхоллама юхьиг караийцача кхалсагá. ТIехьагIо шийх а цу журнала редколлеге доакъашхо хилар цох.
Ерригача йоазонхой Союза болх тоабе дагахьа, цун керда Устав оттаяьяр цо, кепа а теха, массаболча поэташка а прозаикашка а дIаеннаяр, шоашта хетар цар аргдолаш а тоадараш юкъехьоргдолаш а. Йийца а йийца, из тIаийцаяларе, кхоллама болхлой хIама кхы а тоадала мегаш дар. Бакъда из ювца белгалъяь ха тIакхачале, Висангире Ваха кхелхар. Из нийсделар 2014-ча шера февраль бетта 15-ча дийнахьа.
Массехк дош аргда вай, цо хьабенача вахара а кхоллама наькъах. Хамхоев Ваха ваь хиннав 1952-ча шера 11-ча сентябре Казахстане. Цун пхи шу даьннача хана, гIалгIай цIаберз шоай мехка. Цар дезал баха совц Эккажкъонгий-Юрта. Вахаре цхьацца хIама нийслу, къаста безача отт мар-сесаг. Ваха даьца вус, бакъда дукхагIча даькъе из кхеваьр даь-нана хиннай. Хетаргахьа, цигара хьадоагIаш да цунна гIалгIай мотт хар, сабар хилар, гIулакхаца кхер. 1959-ча шера деша вода из юртарча №1 йолча юкъерча школе, 1969-ча шера из чакх а йоаккх. Цо болх баьб РОВД машена водитель волаш. СССР МВД Воронежера цIерашца къовсам лоаттабеча болхлой хьакимаш кийчбу школа яьккхача, цо къахьег вай республикан МВД цIераш йоаеча балха начальника заместитель волаш. Иштта цо дийшадар Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. Укхаза кхы а кIоаргду цо наьна меттах шийна ховр, бовз метта Iилман бух. Шерагара шу мел доал, метта шаьрагIа а уйлан кIоаргагIа а хулаш, хьадоагIар цо деш хинна йоазош. Духхьала цхьан жанре къахьийга Iацар из. Вахас язйора байташ. Пьесаш, дувцараш, къахьегар публицистике. Цо кхелла байташ тахан Iомаеш я школашка деша дагIача берий тайп-тайпарча классашка. Эггара дукхагIа езарех я, вай къаман паччахь хиннача Зязиков Бейсолта Идриса цо хетаяь стихотворени. «Зязиков дагалаьца» яха из Iомаю ворхIлагIча классе. Еш вай из:

«Мехка да, оалар хьох,
Бейсолта Идрис.
Халкъа ВоI хилар хьох,
Тха боча Идрис.

Даьхенна ваьца хьо,
Iазапах кхевир.
Къаманна хийрваь хьо,
Де доацаш воавир.

Даим Iувжаргйола
Мехка чов я хьо,..
Даим яхаргйола
Тха сийле я хьо…

Хьа боарз мичаб хац,
Бакъда уйла-м хов.
Тхона кхы езагIа яц,
Из кхоачашъе лов.

Везарий дегашка,
Хьо даим вахалва.
Яхь йолча кIанташта,
Масал хьо хилва.

Хьо хьийга боча мохк
Дийнлуш боагIа, Идрис,
ГIалгIайчен син байракх
Хьа цIи я, Идрис».

Сагаца хила тарлуча эггара доккхагIа долча дикаех лоархIаш хиннай цо сага дика оамал. МалагIа я из? Цу тайпара оамал духхьала цаI хинна Iац. Машар безар дика оамал я. ДоттагIал леладар а я дика оамал. Къахьега хар а лар а дика оамалаш я. Вешта аьлча, сага вахара беррига никъ бувзабенна хила беза бакъахьарча гIулакхашца. Жовхьараш лехаш санна, хоза омалаш леха декхарийла ва саг ше лаьттан тIа мел вахача хана чухь. Ваха ше а хиннав, цу тайпара никъ лелабеш. Ший къаман къонача йоазонхой «Кхоллама сийгаш» яхача цхьанкхетара керте лаьттав из. Наьсарерча газета редакце болх беш яр цу тайпарча йоазонхой тоаба. Республика хьаеча хьинаре дакъа юкъедихьад цо. Цу хьакъехьара каьхаташ а ийца, Москве болхача наха юкъе хиннарех цаI ва Хамхоев. Нахаца доттагIал леладе ховра цунна. Бе-беча шерашка даьхача сурташ тIа цунна уллув гу вайна МагIалбик бахьан гитлерхошца тIом баь гIорваьнна актёр В. Этуш, поэт Хашагульгов Iаьла, политолог, журналист Патиев Йоакъап, гIорваьнна наьна метта хьехархо Медов Йоакъап, актриса Кодзоева Дугурхан, ашархо Инаркиева Мадина, халхарча Газдиев Беслан, журналист Барахоев Мухьмад, поэтесса Дидигова Раиса, суртанча Барханоев Iийса, кхыбараш. Цкъа школерча берашта хьалха къамаьл де вийхар аз Хамхоев. Ше къамаьл даь дIаводаш, ше накъаваккха араваьннача сога аьлар цо, машенаш лелача наькъах лаьца:
-Укх наькъашта йисте ма лелалахь.
-Ца лела хьожаргва со. Лоралургва, – цунга а аьнна, из дукха ха ялале дицделар сона. Хозахета аьнна хиннадацар цо из, хила тарлуча хатарах со лораве, машинаш лелача наькъа гаьнаваккха гIертавар Ваха. Дукха ха ялале, цо аьннар дагадохийташ, шозза кулгаш лозадир са машенаша, хьадагIаш долча чухьежача кизгашца. «Ма бакълийнав Ваха!» – аьнна хетаделар сона.
Лакхе аз мел хьоахадаьр чулоацаш ба аьнна хет сона Вахас язбаь, «Сага оамал» яха массехк мугI:

«Бийсанна тIехьа ди доагIа,
ГIайгIанна тIехьа – гIозал.
Къастара тIехьа кхетар
доагIа,
Вахара тIехьа – Iоажал.
Сатийсачунга кхаъ боагIа,
Къовсамхочунга – толам.
Лехачунна корайоагIа
Сагах саг ву оамал».

Духхьала цун байташ Iомаяь Iац тахан вай школашка дешаш дола бераш. Цар Iомаду цун дувцараш а. Масала, 7-ча классан лаьрхIача книжканна юкъедихьад «Маьтлоам» яха дувцар, 9-ча Iомаду «Къонахий», 6-ча классан лаьрхIа я «ГIалгIай» яха байт.
Вай къамо лайна халонаш ювцаш, цун денал белгалдоаккхаш, мехкара хьал хьехадеш, кагийча наьха вахар гоалдоахар фуд гучадоаккхаш да цо драматургена юкъе даь йоазош а. Лайна Сибре ювцаш я 1993-ча шера И. Базоркина цIерагIча драматически театро оттаяь «Къам Iоажал йоацаш да» яха пьеса. Укхаза са хьоахае безам бар «Малав бехке?» яха шин даькъах латта драма а. Ше язъяь, кепа теха дукха ха яле а, хIанз а лоархIам бовнза я из пьеса. Вайна ховш ма хиллара, къаманна юкъе ира латтача дешаех да наркотикаш йохкар-эцар, мехкарий удабар, герзаш леладар, хьарамча хIаманца вIаьхий хила гIертар. Уж шедар чулоац цу пьесо. Цудухьа эшаш а яхаш а я из.
Ваха ше санна, наха гIо де кийча йолаш, нийсадар котдаьлча дика хеташ саг я цун фусам-нана Iашат а. 1995-ча шера пенсе яхачул тIехьагIа, из болх беш хилар, Сурхо тIарча №1 йолча школан директор йолаш. Цу юртарча ийс шера дешача школе гIалгIай мотти литературеи хьехаш со а вар. ХIара Iуйрийна Наьсарера даьле, Сурхо тIа балха хьалъухар тхо маршрутни автобусаца. Цкъа, иштта балха долхаш, Iашата аьлар:
-Нагахьа санна хьо тха школе хьалвоагIе, аз завуча болх лургба хьона.
Бакъда со дIаIемавар наьна мотт хьехарца, цудухьа из болх Iобиллар къоабалдицар са дего.
-Баркал, гIалгIай мотт хьехаш, се волча Iе лаьрхIад аз, – аьнна, жоп делар аз цунна. Сона дикадар хилча дика хеташ, аьннадар цо из. Иштта хул догцIена вахаш вола саг.
Хамхоев Ваха даим дагавоагIаргва къонача тIехьенна, гIалгIай халкъа йоазонхо санна. Из цIи цунна Ю-Б. Евкуровс дIалуча баьхка хилар Россе МВД викалаш, ГIалгIай Республикан МВД министр.
Иштта вар Хамхоев Висангире Ваха, иштта висав из наьха дегашка а.
Арчаков С.