Метта юкъерча гIалатий хьакъехьа

Вай йоазув кхолладенна дукха ха яц, кхы а массехк шу даьлча мара бIаь шу дузаргдац цун. Цудухьа динза хIамаш, тоае еза моттигаш, нийсде дезараш дукха нийслу цунца из дIабувцача хана а къаьстта йоазув деча хана а. Йоазонца тайп-тайпара гIалаташ де тарлу сага: орфографеца, сецара хьаракашца, грамматикаца дувзаденна. Бакъда тахан са дувца безам ба гIалгIай метта юкъе кIезига техка долча стилистически гIалатех лаьца. Стиль – из йоазув деш волчун мотт ба. Вай массане а дувцаш дола къамаьл цхьатарра дац, цхьачар бувца мотт дукхагIа паччахьалкхен болхлоша истола тIа беча балхаца бувзабенна ба, вокхар мотт шийца Iилман кIийле йолаш хул, кхоалагIчар бувцар эздела бокъонаш телхаеш хул. Вешта аьлча, стилашта бекъалуш ба вай наьна мотт, кхыдола дунен метташ санна. Уж ерригаш пхиъ стиль я: хьакимий-гIулакха стиль, Iилман стиль, публицистий стиль, говзамеча литературан стиль, бувцача метта стиль. Сенах лоархI тIаккха стилистически гIалаташ, масса тайпара хила йиш йолаш да уж? Тахан, Iилмо белгалдаьха, чIоагIдаьраш диъ тайпара да. Дерригаш цхьана дувца а ца гIерташ, къаьст-къаьста дувцаргда вай царех, хIаранеца дувзадаь дешархоша, журналисташа, йоазонхоша деш дола гIалаташ а гойташ.

Хьалхара стилистически гIалат да вIаший тIехь-тIехьа цхьатарра маIан дола шиъ е кхы дукхагIа дешаш доаладар. Из дика гуш да укх каламца: «Бийса баьде, Iаьржа енаяр». Сенна эш укхаза «баьде, Iаьржа» яха ши дош, нагахьа санна цар йовзийтар цхьа белгало хилча? Сона хеташ, цу шиннех хозагIа товш дола цаI дита деза, вож дIадаккха деза. ТIаккха из предложени дIаязъе йиш я укх тайпара: «Бийса баьде енаяр». Цхьаболча наха цу тайпара гIалат ду, предложени йIаьхагIа хилийтар духьа. Из йIаьхагIа оттае йиш я, вIалла стилистически гIалат ца деш, нагахьа санна дистар е деепричасте корчам цунна юкъебоалабой. Дистаро е корчамо дIаьхдаь ца Iеш, кхы а хозду хьо ала гIерташ дола хIама. Цунна тешал деш я ер предложени: «Бийса баьде енаяр, бIарга чу белла пIелг гургбоацаш». Дувцараш санна дола гIалаташ каст-каста нийслу вай метта юкъе, газетий болхлоша, йоазонхоша деш. Бакъда геттара дукха ду уж школе деша дагIача бераша. Ший ханнахьа царна лерттIа дIа ца хьехе, стилистически гIалаташ довза а уж ца де а Iома ца бойя, боккха хилча а йоазув ийрча деш хургба селханара школай дешархой. Цох тарра гIалат да укх каламца даьр а: «Хьинар долаш, кадай, тIах, аьнна, саг вар тхона говраш Iомаеш хиннар». Юха а гу вайна цхьатарра маIан дола ши дош «кадай, тIах, аьнна». Ала гIерташ дола хIама чIоагIдар духьа юкъедоаладаьд уж, бакъда цар, дувцар чIоагIцадарал совгIа, из дикка эсало хетийт. Цудухьа кхоачам бар царех цаI аьннадаларе. Иштта хургьяр из предложени тIаккха: «Хьинар долаш, тIах, аьнна, саг вар тхона говраш Iомаяьр».
ШоллагIа тайпа стилистически гIалат да дош, ший маIане а доацаш, харцахьарча маIане метта е йоазонна юкъедоаладаь хилар. Дукха ха йоацаш, цхьан дешархочо яь упражнени ешаш вагIаш, сона нийсъелар укх тайпара предложени: «Укх шера догIа дийлхадецаре, дийнача хIамашта хий детта дезаргдар тха». Сихвелча хулаш да цу тайпара хIама, «дIайийнача хIамашта» язде дезача, «дийнача хIамашта» яздаьд цо. Цудухьа цох хьахиннад стилистически гIалат. Цу мугIарера гIалаташ дешархоша меттел, йоазонхоша а журналисташа а деш нийслу. «Сердало» газета тIа диъ-пхи шу хьалха цхьан журналсткас (цун цIи йоаккхаргьяц аз) кепа теха статья ешаш вагIаш, сона нийсделар цо ший йоазонна юкъедоаладаь къаьнара кица. Бакъда цо из, шийна лерттIа цахар бахьан долаш, харцахьа юкъедоаладаьдар: «Низ болча хьакхо наькъ юккъера баьккхаб баIа». Сенна боаккхаш ба хьакхо из баIа? ВIалла ца баьккхача а, ше хьа ма латий из, цунна юххегIолла тIехваьлча. Кицо бувцар баIа бац, цо бувцар IаIа ба. Ийрча стилистически гIалат юкъедоаладаьд автора ше даьча йоазонна. Статья ешаш вар гIалгIай кицаш довзаш веце, цо иштта харцахьа хьаIомадергда из. ГIалат деш лела а дергда, шийна из эшача моттиге къамаьла юкъекхувлаш. Эггара дикагIдар фуд? Шийна цаховш дола хIама цаяздар, е язданза ца Iелойя, нийса яздаьдий хьажар.
Цхьан йоазонхочо иштта дIаяздаьд вайна массанена довзаш дола «ЮвргIага хьежжа бахийта ког» яха кица. Из Iодийшача, хаттар отт: «Мича бохийташ ба из ког?» УрагIбохийташ ба из, дIабохийташ ба из, Iобохийташ ба из, хьалбохийташ ба из? Цу тайпара хаттар оттаргдацар, нагахьа санна цхьа дош «бахийта» нийса Iояздаьдаларе. Цунна метта укхаза хила дезар «Iобахийта» яха дош, шийца дешхьалхе а йолаш. Нийса яздаьд из школе Iомадеча книжкаш тIа. ХIана далийтад из гIалат? Эггара хьалха из дIаяздаьр гIалгIай мотт дика бовзаш саг хиннавац, цудухьа моттиг белгалъеш йола дештIехье йоацаш дIаяздаьд цо из. ТIехьа тIабоагIараша цунгара масал ийцад. Вешта аьлча, цхьанне гIалат даьд, иттне цунгара хьатIаяздаьд.
Иштта моттиг нийсъелар сона цхьаькха кицаца. Йоазонхочо из дIаяздаьдар иштта: «Дилло воагаваьчо, хина «фу» яьхад». Хьалха мо цхьанне харцахьа яздаьд, укхо цунгара хьаяздаьд. Цу сагага, хьа а дена, ши книжка дIахьекхар аз, дувцаш дола кица иштта яздаь: «Дилло воагаваьчо, хина «фо» яьхад». Хьалхара книжка дар Куркиева Совдата оттадаь «5-7 классашта лаьрхIа дола диктантий, изложеней гуллам», шоллагIдар – Чахкиев СаIида «ЦIерага маьре яхар» яха дувцар. Царех шиннех ца тешаш, гIалат долаш дIа а яздаь, кепа тохийтар цо хьоахадаьча кицанна. Иштта де мегаргдац. Кхыбараш кегабу цу тайпарча моттиго.
Дувцараш санна дола гIалаташ де йиш я йоазонца санна, бувцача меттаца а. Базоркин Идриса яздаь «Заретта» яха дувцар дешаш волча цхьан дешархочо аьлар: «Укханца доладаь къамаьл дIакхоачашдеш санна, наькъа тIа уллача автоматах кулг а теха, кертал лакха бий оагабир тIемхочо…» Цхьа хIама да укхаза кхета ца луш: наькъа тIа уллача автоматах кулг сенна теха хиннад цо? Дешархочо «наькъа тIа» яхача дешаца гIалат даьд. Цига хила дезар «наькха тIа» яха дош. Гой шоана, дешацара хувцаденнар цхьа алап мара дац, «х» хила дезача «ъ» хьарак аьннад цо, из бахьан долаш деша маIан хувцаденнад. Наькхах хьахиннаб никъ, бухсоццаш цох хьахулар гIалат да, дош ший доацача мIане юкъедоаладаьд.
Цхьаькха цхьа масал доаладе безам ба са укхаза. Цхьан философски Iилмай доктора ший статья тIа етт яхача деша дукхален таьрахь «Iатташ» аьнна яздаьдар. Из ала гIийртар эрсий меттала даьккхача «коровы» дар, бакъда Iатташ яхараш «пятна» яха маIан долаш дош да. Дукхален таьрахь харцахьа яздарах, деша маIан а хувцаденнад. Из а ший маIане доацача тайпара пайда ийца дош а гIалат а да.
Цхьайолча хана журналисташа шоаш юкъекхувлача цитаташца а дувлийташ хул цу тайпара а кхыдола а гIалаташ. Цхьан журналиста язъяь «Из глубин мироздания» яха статья ешаш вагIаш, са бIарг тIаэттар Осмиев Хьамзата мехка столицанна Москвана хетаяьча стихотворенецара хьаийцача мугIарашта. Иштта яздаьдар уж:

Москва, Москва, цIе майдане
Даим детталу Москван дог…»

Харцахьа хьаийцад журналиста уж мугIараш. «Даим детталу Москван дог» яхача хила дезар «Даим детталу Россен дог». Берригача мехка бахача наха из еза моттиг йолга хьахайта гIийртав Хьамзат, бакъда журналиста яздаьчох, из духхьал мосвичашта мара боча яц. Осмиевс аьннача деша маIан дуккха шерагIа да, цо хьагойт цхьан мехка бахача наьха барт-цхьоагIо.
Цу тайпара дешаш харцахьа, шоай маIане доацаш юкъекхийла моттигаш дукха нийслургья, лаьрххIа уж лаха, тахка, царца болх бе ловш волча сага. Царех цаI укх тайпара я. Дешархочо ший йоазон балха тIа аьннад: «КIаьнка каьхат, кагдаь, Iокхессар». Каьхат кагде йиш яц, из доаттIаде, хьоарчаде йиш я, хIаьта кагде йиш я улг, цIагIарг, царех тарра кхыдола хIамаш. Цкъаза цу тайпара гIалаташ нийслу гIорбаьннача йоазонхой кхолламашка а. Цхьайолча хана уж цар шоай бехках доацаш а хила тарлу, хIана аьлча цу тайпара гIалаташ компьютерщика, корректора чакхдалийта е шоаш хьаде тарлу. Укхаза дагадох сона Плиев Махьмад-СаIида «Балан ди» яхача романацара цхьаццадола мугIараш. Цун хьалхарча даькъа 12-гIа байт дIайолалу укх дешашца:

«ГIалгIай санна,
гIайттар къамаш,
Хьайра Кавказ, мехкош цIи…»

ЦIи мехкае йиш йий? Сога хаьттача-м яц. Мехкае йиш я коача хIама: хий, дилла, цIий. Хетаргахьа, автор укхаза из тIеххьара дош ала гIийртача санна хет сона, хIана аьлча Махьмад-СаIид мотт дика ховш, цу тайпара гIалат чакхдоалийташ вацар кхычо дича а. Мичча беса нийсденнадале а, из укхаза нийсденнад. Цох тарра гIалаташ деш нийслу школашка дешача бераша а. Дукха ха йоацаш, упражнени еш воаллача кIаьнка сов сихваларах иштта дIаязъяьяр аргIанара предложени: «Топ яьлар, тIаккха моастагIа Iовижар». Укхаза а цхьа алап хувцаденнад, цо деша маIан хийцад. «Iовежар» (упал) аьнна язде дезача, «Iовижар» (прилёг) яздаьд дешархочо. Таьрахьаш дика цахаро а хьадайт цу мугIарера гIалаташ. Наггахьа дешархо мара хилац гIалгIай меттала доккхий таьрахьаш нийса дIаала ховш. Цхьанне, ше предложени оттаеш, иштта яздаьд: «Ткъеста цаI дешархо ва тха классе». Ткъестане тIа цаI тIатехача, ткъо хул. Цудухьа предложени а хила езар укх тайпара: «Ткъо дешархо ва тха классе».
КхоалагIа тайпа стилистически гIалаташ да цхьан стилера дешаш, уж лела йиш йоацача стиланна юкъекхухьаш хилар. Масала, бувцача метта стилацара дешаш юкъедахьа йиш я говзамеча литературан стила, бакъда уж юкъедахьа бокъо луц хьакимий-гIулакха, Iилман, публицистий стилашта. Масала, журналиста лора балхах дувцаш, ала мегаргдац: «Лор хьачуваьлар, унахочунга хьажа эттар, кита тIа кулг IотIадиллар». «Кит» яха дош бувцача меттаца е говзамеча литературе мара леладеш дац. Нагахьа санна публициста йоазув из дале, цунна когаметта кхыдола дош-синоним доаладе дезар. Иштта хила тарлора из нийса аьлча: «Лор хьчуваьлар, унахочунга хьажа эттар, чен тIа кулг IотIадиллар». Нийслу цкъаза шун эздел лора ца деш бола, гийгах беха нах. Уж белгалбеш лаьрххIа дешаш да вай бувцача метта юкъе. Масала, ала тарлу «Доккха «жIали» дар тхоца шун тIа даьгIар». Нагахьа санна цу тайпара дош из лела йиш йоацача стиланна юкъехьойя, цох стилистически гIалат лоархI. Е хьаэц вай цхьаькха масал. Укх тайпара хIама а лела йиш йолаш дац литературан е бувцача метта стилашка мара: «Хьажа лакха дар цун, шин бIарга кIалхара хьаягIар «бурнела коартол». Укхаза «бурнела коартол» аьнна белгалъяьккхар сага йоккха, цIе мераж я.
Цхьан предложенена чухьа цхьа овла бола дешаш нийсдаларо а дикка лохъю метта хозал. Ма хулла уж кIезигагIа хилийта хьажа веза саг, ше дувцар хоза хилийта а наха дезадалийта а ловш вале. Масала, метта юкъе хул укх тайпара оттаяь предложени: «Хьо дукха хIана гайнад?» -аьнна, аьннад ломо цогалга. Гуча беса, «аьнна аьннад» яха ши дош вIаший юхе дика тарлуш дац. ДикагIа хургдар из предложени укх наькъаца оттаяьяларе: «Хьо дукха хIана гайнад?» – аьнна, хаьттад ломо цогалга.
Цхьайолча хана хIама сов хозде а беле, ийрчадоаккхаш хул йоазув деш болча наха. Из а стилистически гIалатий цхьа тайпа да. Атта, саг кхетаргволаш дIаала йиш йола хIама геттара чоалхнедерзадеш, оамал я вай. Хьаэц вай укх тайпара цхьа предложени: «Отара кIал боаллар, Iаьржача хьоарах хьадаь чIоракаш санна, герга чIагаргий бIы». Хоза яц предложени, ца эша дешаш шийца хиларах. Иштта кхоллаш хилац метта говзал. «Отара кIал боаллар Iаьржача топпарах баь чIагарга бIы» – кхы хIама эшац цу предложенеца. Иштта предложенеш увттаеш оамал я дешархой а. Геттара шоай новкъост хоаставе безам хилча «маIа ва» оал цар. Цкъаза из йоазон юкъедахьаш а нийсдала тарлу, цо хIама геттара хозду, сий долаш хулийт мотташ. Цунна тешал деш я ер предложени: «МаIа кIаьнк кхоссавелар, бургац наIарашка чутехар».
Вай фуннагIа дувце а, таханарча дешархошта юкъе кIезига ба, боаггIача боараме наьна меттаца болх бераш. Уж шера цкъа дошлоргаш тIа хьажац, хьехархочо дийцар «цхьан лергах дIачудаьле, вокх лергах арадоал», цIагIара болх бац. Классе лерттIа къахьегац. Цудухьа гIалаташ дукха а бе-бе а хул, шоашта юкъе стилистическидараш а долаш. Уж цIендаь дIадахара, наьна меттаца дукхагIа ха яккха еза цIагIа болча хана. Йоазонхоша мотт мишта бийцаб, йоазош мишта даьд тахка деза, синонимаш хулаш дола дешаш ма хулла дукхагIа Iомаде деза, уж метта юкъекхувла, царех пайда эца ховргдолаш. Вай цу тIа къахьегарга хьежжа хоза хургба вай мотт а деш дола йоазув а.

Арчаков С.