Мишта дезду метта цIай?

Вай республике гIолла дIакхайкадаь латташ да, хIара шера февраль бетта наьна метта цIай дезде деза аьнна. НийсагIа аьлча, «ГIалгIай метта итт ди» оал цох. 15-ча дийнахьа дIадоладенна 25-ча денга кхаччалца; хестабу, бувц, безбу наьна шурийца Iомабеш бола къаман мотт.

Цу деношка хьалххе кийчлуш, тайп-тайпара болх дIабахьа лерхIаш хул вай юкъара дешар дешача школашкара хьехархой а дешархой а. Из цIай вай вахара юкъедеча денз, дикка поалхам Iоаяьй цу лостамагIа аз болх беча Сурхо тIарча ийс шера дешача школе. Бераш наьна метта хам бе, сий де, из лархIа Iомадеш къахьег укхаза тайп-тайпарча классашца болх беш болча наха. Фу тайпа болх бу дувцаш долча деношка? Оаха мел даьр дувца отте, из дукха хIама да, цох дIаьха йоазув хургда. Цудухьа аз белгалдоахаргда цу юкъера сайна керт-керттера да аьнна хетараш а моллагIча школе дешархошца де низ кхоачаргбараш а. Эггара хьалха цу деношка бергболча балха план оттае еза, цу тIа белгалдаккха деза зIамагIйолча классашка де таро яр, йоккхагIча классашка дича пайда баргбар. Белггала ха деза, уж шедар малагIча деношка дергда, фу цIи, чулоацам болаш хургда хIара деш дола хIама. Хьалхарча дийнахьа денз, кийчбийя хул книжкай, газетий, журналий хьокхам (выставка). Дешархой эггара дукхагIа тIалаттача моттиге латташ хул хоза догам долча цхарала хьисапе кIай гата тIатесса истолаш. Хьокхама корта дIаязбаь хул «Наьна метта – итт ди» яхача йоазонца. ЭгIа-магIа латташ хул «Книжкаши журналаши», «Газеташ» яха сомача каьхата тIа даь йоазош. Хьокхама юкъе хул вай гIорбаьннача нахах дола йоазош тIадола газеташ. Масала, цар тIа хул вай эггара хьалхара алапат кхелла волча Мальсагов Кураза Зоврбика, хьалхарча поэта Беков ДордагIа Тембота, филологически Iилмай доктора, профессора Оздоев ГIайре Фирюзай, профессорий Мальсагов Дошлакъий, Оздоев ИбрахIима, Дахкильгов ИбрахIима, къаьнача а къонача а дикагIболча вай йоазонхой Базоркин Идриса, Озиев Салмана, Осмиев Хьамзата, Боков Ахьмада, Зязиков Бахьаудина, Чахкиев СаIида, Плиев Махьмад-СаIида кхолламашта хетаяь очаркаш. ЙIаьххача хана кIезиг-кIезига гулдаьча цу газеташа дизза сурт оттаду вай метта Iилма дегIадара, цул совгIа йовзийт из хьалкхоабаш, дийнбеш, тоабеш чакхбаьннача наьха кхелаш. Каст-каста го йиш я, газет хьаийца, меттаца болх беш хинна Iилманхой бовза гIерташ, латта бераш. Царех цхьабараш эггара хьалха укхаза кийчбаьча хьокхамга гIолла бовз царна. «Книжкаши журналаши» яхача даькъа юкъе хул тIеххьарча хана кепа теха арадаьнна керда дошлоргаш, халкъа багахбувцама гулламаш, поэзен, прозан йоазонаш, «Литературни ГIалгIайче», «СелаIад» яхача журналаша кепа етта дувцараш, байташ, пьесаш, фаьлгаш, кхыдараш. Укх тIехьарча хана, цу тайпарча хьокхамга гIолла дешархошта дайзад Куркиев Аламбика, Оздоев Рамиса, Цицкиева Азас оттадаь дешаш нийсаяздарца а уж дашхарца а дувзаденна дошлоргаш; Мальсагов Абос, Танкиева Лидас оттадаь гIалгIай багахбувцама книжкаш; Костоев Iалихана «БIарий га», Мальсагов Зоврбика, Муталиев Хьажбикара, Мальсагов Оарцхой, Мальсагов Дошлакъий, Яндиев Жамалдий «Хержараш», Албаков Жабраила, Льянов Мухьмада байташ тIайола говзаме литература, Чахкиев СаIида «Доша бIоагIий», Матиев Iаббаса «Аьттув» яха романаш, царех тарра кхыдараш. Цул совгIа, укх школе дагIача берий шоай а арадаьннад говзаме йоазош тIадола «Сурхо тIара бераш» яха книжка. Цунна юкъедахад фаьлгаш, дувцараш, байташ. Къаьстта а хоза язъяь яр Аушева Фаризай гIалгIай 46 алапа хетаяь йола лоацца – биъ е бархI мугIарах латта – байташ. Дикка йоккха моттиг дIалоацаш хул хьокхама юкъе «СелаIад» цIи йолча берий журнала йоазош. Цу журнала оагIонаш тIа каст-каста кепа етт тха бераша шоаш кхеллача йоазошта, цудухьа царна из, дика дайза ца Iеш, дукха а деза. БIарчча пхиъ а итт а истол дIалаццал да школе вIашагIтеха, моттигерча берий говзаме йоазош тIадола берий журналаш. Оаха уж боча хеташ, лорадеш леладу, школан исторе цхьа оагIув санна.
Метта итт ди дездеча хана, экскурсеш ю музее гIолла. Пхийтта шу хиллал ха я укхаза дукха йоккха йоацаш йола музей хьаяь. Из кхаь даькъах латташ я: говзамеча литературахи, театрай вахарахи, суртанчаша кхеллача балхехи. Говзамеча литератураца дувзаденна даькъа да Зязиков Мурада, Боков Ахьмада, Чахкиев СаIида, Дахкильгов ИбрахIима, Гагиев Гирихана, Плиев Махьмад-СаIида, Мальсагов Абос, Угурчиев Азмат-Гире, Мерешков Султана, Горчханов Бадрудина, Аушев Мусас, шоай кулгаца йоазош даь, совгIата деннача книжкаех а суртех а латташ. Лакхе белгалбаьха къаьнагIбола йоазонхой тахан боацаш ба, бакъда царех дукхагIбараш шоаш а хиннаб цу музее баьхка, хIаьта цар денна совгIаташ даимленна дада дисад цар хам беш йолча школан тхов кIалха. Шоай хана музее баьхка хиннаб дешара министр Танкиев Аюпа ИсмаIал, министерствон болхло хинна Зязиков Бахьаудина Людмила, дешара Наьсарен урхаллен керте лаьтта Зурабов Iаьлий Люба, художникаш Аушев Iийса, Полонкоев Адам, кхыбараш. Музее латт вай мехкарча кхаь театра вахар довзийташ йола тумба. Цун цхьацца оагIув хетаяь я И. Базоркина цIерагIча драматически театра, «Заманхо» яхача театра, зIамагIчарна лаьрхIа долча театра. Берашта йовз спектаклий афишаш а царга гIолла цар увттаяь цхьайола пьесаш а. Эггара йIаьхийгIа йола музея миIинг, вай мехкарча суртанчий балхаш довзийташ я. Къонача суртанчий балхашта нийса, укх чу го йиш я халкъа художникаша даь балхаш. Масала, музее да Эсмурзиев Заьлмахас дилла Яндиев Жамалдий зIамига портрет; Имагожев Хож-Ахьмада дилла «Хи йисте»; Аушев Iийсас даьхка «АтагIе», «Нальгиев Мандре», «Аушев Руслан»; Даурбеков Башира «Сурхо тIара хьайра»; Полонкоев Адама «ТIаргим» яха сурташ; Озиев Накира дахчах ваь «ТIемхо», кхыдараш. Цу тайпарча музее еча экскурсега гIолла берашта бовз кхоллама наьха къахьегам а цунца цхьана меттаца цар болх мишта бу а хов.
Дукха хIама де йиш я метта хетадаь цIай долча деношка классал чухьнахьа а. Эггара хьалха улгаш тIа хьалтоха мегаргда къаман йоазонхой компьютер чугIолла арадаьха сурташ, уж малашб ховргдолаш, цар тайпан цIераш язъе еза кIалха. Цар дукха йоккха моттиг дIалацац, цудухьа итте дийнахьа, Iо ца доахаш, дахкийта мегаргда уж. ЗIамагIйолча классашка дешача берашта хьалхара гуш хургба бувцаш мара ца хеза вай говзаме литература кхелла боккхагIбараш санна, зIамагIча ноахалах бола йоазонхой: Хашагульгов Iаьла, Картоев Мурад, Вышегуров Мухьмад, царех тарра кхыбараш. Берашта – цхьа ткъаьх саг белгалваь – дIаекъа мегаргья хозагIйола байташ. Уж дагахьа Iомаяь баьлча, байт дикагIа ешара яхьаш чакхъяха мегаргья. Котваьннар белгалвоаккхаш, сийлен грамота, книжкаш, берий журналаш совгIата даларо, дешархой безам хулийт тIехьа тIайоагIача хана цу тайпарча къовсамашка юха а юха а дакъа лаца. ХьоашалгIа беха мегаргба цига къаман прозаикаш, поэташ. Масала, тха школе хьоашалгIа ца хулаш, наггахьа а саг висавац царех. Бераш долча баьхка, царна хьалхашка къамаьлаш деш, шоай йоазош дешаш, хаттарашта жоп луш хиннаб С. Чахкиев, М-С. Плиев, С. Шадиев, Г. Гагиев, Б. Горчханов, С. Мерешков, А-Г. Угурчиев. Эггара тIехьа тха дешархошца къамаьл хиннар ва Хамхоев Дауд. Цу тайпарча вIашагIкхетараша духхьал йоазонхой бовзийта ца Iеш, наьна меттацара безам сомабоаккх, из Iомабара тIаберзабу бе-бе ханаш йола дешархой.
Иштта беча балха дикагIйолча оагIонех цаI я йоазонхоех дола кинофильмаш гойтар. Школе шиъ интерактивни улг да, дивиди я, флешка тIара моллагIа фильм гойта йиш йолаш телевизор я. Меттаца дувзаденнача дезача деношка дешархой таро хул йоазонхой дийна болаш даьхача Муталив Хьажбикарах, Зязиков Бахьаудинах, Яндиев Жамалдах, Осмиев Хьамзатах, Плиев Махьмад-СаIидах, Гагиев Гириханах, Хашагульгов Iаьлах, кхычарех долча кинофильмашка хьажа. Цу фильмашка гIолла бовз царна кхы а дукха йоазонхошта гонахьа хинна, царца хьоашал доагIаш хинна нах, ладувгI цар шоаш мишта дешаш хиннад шоай йоазош. Берашта дикагIа довзийта йиш я «СелаIад» яхача журнала вахар, цу гIулакха гойта мегаргйолаш, цо хьабена беррига бIаьха никъ бувцаш йола слайдаш дIахьокха мара езац. Уж кийча йолаш я. Къаьстта урок е мегаргья къаман хьалхарча газета «Сердалон» вахара а, балха а, цун редактораш хиннача наха а хетаяь. Моттигерча йоазонхой дешашта даьхача иллей урок е а йиш я. Цу гIулакха пайда эца йиш я дивидех, магнитофонах, интерактивни улгах цхьатарра а цхьан хана а. Нагахьа санна Цуров Рамзана язъяьча гимнах, Хамхоев Ахьмада яздаьча «Лорса Лидайх», Яндиев Жамалдий байтах даьккхача «Хьо деттале, са дог», Плиев Махьмад-СаIида дешашта даьккхача «ГIалгIай кIантий», Гагиев Гирихана «Нана» яхача байтах даьхача иллешка ладувгIе, цар бIарчча урок дIалоац, бакъда цу иллешца хила деза уж доашхаш, кхетадайташ дола хьехархочун дош. Цхьадарех берашта шоашта фу хет хьажа мегаргва, иллешка ладийгIачул тIехьагIа. Арахеца мегаргда пенгазет.
Наьна метта хетадаь итт ди долча заман чухь, къаьстта йоккха моттиг дIалоацаш хила деза аьнна хет сона йоазон балхаш: изложенеш, сочиненеш, диктанташ. Язде йиш я «Наьна мотт» яха диктант, «Фу Iомаду сона гIалгIай метто?» яха изложени, «Мичахьа накъабоал наьна мотт?» яха сочинени. Цу гIулакха эшаш дола йоазош деце, хьехархочо ше оттаде мегаргда изложенена, диктанта эшаш дола йоазош, сочиненена эшаш йола план. Укхаза къаьстта дика хьагучайоал берий наьна меттацара уйлаш. Цар дувц, наьна мотт хьаьшанга моаршал хатта, боккхагIчар Iуйре-сайре дика ювца, везача сага ловца баккха, дахар-денар хатта, дукха безача нахацара дог-безам даа шоашта безаш хиларах. Вокхар язду, наьна мотт ца хилча шоай деша таро хургьяцар вай йоазонхой дикагIдола йоазош, яхаш. Диктант е изложени язъяро гIо ду долаш дола гIалаташ хьагучадаха, мотт, йоазув шаьрде, дегIакхувла, цунца цхьана наьна мотт боацаш ваха йиш йоацилга а кхетадайт. Ваха-м йиш я, бакъда вахар хургда-кх шекар доацаш мола чай санна, е теза долаш дуа даар санна. Наьна мотт ба вахара чам тоабер. Из кхетаду бераша метта хетадаь итт ди долча деношка. ХIаьта хьехархой-м бIарчча шера царна из хьалхадоахаш хьабоагIа. Духхьал итт дийнахьа бийзача кхоачам бац гIалгIай мотт, из даим, хIара сахьата, хIара минота беза безаш ба, цунцара къаьста ха ца йоаккхаш.

АРЧАКОВ С.