МоастагIа соцаваь гIала

Вайна массанена ховш ма хиллара, дунен тIа у даржар бахьан долаш, ийслагIча мае массаза санна Москверча ЦIеча майдан тIа Коталон денна хетаяь парад хиланзар. Бакъда цу хана мехка паччахьа
В.В. Путина аьннадар, из цIай кIеззига тIехьагIа дездергда вай, аьнна. Укх деношка цунца дувзаденна дош а къаьста даьннад. Коталон парад хургья 24-ча июне. Из ди харжар а цаховш нийсденна хIама дац. 1945-ча шера, тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, цу дийнахьа хиннай эггара хьалхара цу дезача денна хетаяь парад. Вай къаман а дикка дакъа доалл цу толамах – моастагIа эшаварах. ТIем тIа лаьттараш шоаш болаш, тIабоагIача гIаьрхошта духьала ораш доахаш, сангараш йоахаш, тIемга кийчлуш, къахьийгад цу заман чухь вай къамах болча боккхача наха, исташа, кхувшбоагIараша. Вай лаьтта соцаваьв моастагIа, мехка кхы дIакIоарг ца воалийташ. Дукха дийцад, яздаьд МагIалбика моастагIа тIагIертача хана, мел денал долаш духьаллаьттаб вай юрташкара нах. Таханарча дийнахьа школашка 6-ча классе лаьрххIа Iомабу цига лаьтта лира къовсам.

1942 шера гурахьа мехкадаьттанна тIакхача гIерташ хинна фашисташ гIалгIай мехка кхоач. Фухха даь а МагIалбик дIаяккха гIерт уж. Цига тIаоз танкаш, эсэса «Викинг» яха дивизи, кхыдола тIема доакъош. Бакъда мел чIоагIа мара цахиларах, Гитлера ординг цига гIолла чакхъялац. МагIалбик яьккха баьлча, Шолжа-гIала яккха, цул тIехьагIа Баку караерзае дагахьа хиннад адамий оамал йоаца оакхарий. Из царна карагIдалийта лаьрхIа вай эскархой а хиннабац. 1943-гIа шу тIакхоачаш, меттахьа хIама кхийтта гIаьрхой юхабовл, шоаш ийшалга кхетадийя. Цу тIемах лаьца даь йоазош да Боков Ахьмада («ДогIанха даша делхаш»), хIаьта йоазонхо, кхувш воагIаш, фашисташта духьаленаш еча дакъа лоацаш хиннав ше. Цу тIемах дувц ший повеста тIа («Этии Вутии») Плиев Махьмад-СаIида а.

Духхьал йоазонхоша хьехаяь Iийнаяц из тема. Вай дикагIболча суртанчий кхолламашта юкъе а да МагIалбике лаьттача тIема хетадаь балхаш. Массе тайпара герзаш духьалдаьха хиннад вай эскаро «кхайканза венача хьаьшанна». Дикка зе даьд цунна вай артиллеристаша, вешта аьлча, йоккхийча топий кIур лаьттаб МагIалбика тIа. Из дика гойташ да мехка вовзаш волча художника Эсмурзиев Заьлмахас дилла «1942-ча шера МагIалбика юхе» яха сурт. Латтача тIема Iазапах кхера ца луш, майра шоай йоккха топ кхувсаш ба вай бIухой. Уж а кхыбараш а иштта лаьттабецаре, вай эскар котдаьнна а хургдацар цу довна юкъе. Йохаяь, йоагаш латт гIаьрхой низ бола массехк танк. Цхьабола моастагIий легаш ба, вожаш, карабахка кийча болаш, кулгаш айдаьча бисаб. Юхе гуш я мехкдаьтта вышкаш. Дуккхача къамех бола нах хиннаб из моттиг лораеш лаьттараш. Масала, вайна ховш да, МагIалбик лораяьрашта юкъе хиннав СССР халкъа артист (киноактёр) Владимир Этуш. Цигара дIаболабенна хиннаб Арчаков Берса тIема никъ, цига тIем тIа вахачара цIа ца воагIаш, де доацаш, вайна дIаваьннав Сурхо тIара Измайлов Керамий Махьмад. Массане цIераш яьха а варгвац, уж сов дукха хилар бахьан долаш. Эсмурзиевс дилла сурт шоана дайча бакъахьа хет сона, цу ханара зама дикагIа йовзаргйолаш. Наха дукха везавеннача суртанчех ва Имагожев Хож-Ахьмад а. ГIалаш, лоамарой, лоаман кхалнах, ширача заман тIемхой бовзийтаб вайна цо ший сурташка гIолла. Бакъда Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема а хийра лаьттавац из. МагIалбике хиннача тIема хетадаь а да цун цхьадола сурташ. Масала, царех да «Танкашта духьала даьккха МагIалбикера ор» яха сурт. Цу тайпара ораш доахача наха юкъе хиннаб Ачалкхера нах. Масала, «Сердало» газета керттера редактор хиннача Тебоев Тухана да Iабазбик из болх сов дика барах «Известия» яхача газета тIа а ваьккха хиннав. Иштта къахьегаш хиннаб Инаркъера, Долакоара, СоагIапчара нах. ХIаране ший ден норма а йолаш, лаьтта оахкаш хиннад цар кулгкара, кIаьдбалар а кадар а доацаш. Цу орашка, уж диззе мехкадаьтта чу а детте, моастагIа тIавоагIача заман чухьа из хьаллотадеш хиннад. ХIаьта из унзара а чакхбала хала а моттиг хиннай гIаьрхошта. Уж ораш царга ца дахийта, чIоагIале ца яйта гIерташ, самолёташца бомбаш чуетташ хиннай фашисташа. Болх беш бола нах кхувссаш урагIъухийташ хиннаб, боабеш а човнаш еш а. Амма котало яккхара лоIам чIоагIагIа хиннаб, моастагIчун герзал, цудухьа кхера ца луш, шоай болх дIахо а хьабеш хиннаб цар. Цхьабола кагий нахи мехкарийи комсомола цIерах хьежабеш хиннаб из болх бе, ужаш хиннаб тIем тIа баха хIанз а ха яланза бола нах. Царех цаI хиннав вай лакхе хьоахаваь Боков Ахьмад а. Доккха хий даххал ор да Хож-Ахьмада сурта тIа вайна гур. МаIанах а кхалнах а ба болх берашта юкъе. Лакхера бомбаш чуетташ, йоагIача самолёта духьалъотта гIерташ, автомат хьалъетташ ва цхьа эскархо. ХIанзза Iочутехача бомбо вIашагIдаьхад цхьабарий дегIамаш. Кхалнах байдда болх, цу Iазапах кIалхарбовла гIерташ. Хьож вай Имагожевс диллача суртага.

Халкъа суртанча вар Илдарха-ГIалий тIа вахаш хинна Аушев Iийса. Из карарча хана воацаш ва, ха йоацаш хьалха хаьдар цун вахар. Дукха тайп-тайпара сурташ дийхка саг вар из а. Дукха портреташ, Iалама сурташ дийхкадар цо. Иштта гарга яр цунна тIема тема а. МагIалбик йицъяьяцар Iийсас а. «Вахар дIалуш» яхаш ба цун цхьа болх. МагIалбик лораяь нах ба геттара халчаэтта, хIаьта а шоай гIалан цIи тIаязъяь улг ураоттаде гIерташ боахк уж. Цхьабараша из бахьан долаш шоай синош дIаденнад. Лаьтта дадаш гу вайна цар декъий. ТIема мел бола бос го йиш я цу сурта тIа. Эггара хьалха из ба Даьхе бахьан къонгаша, мехкараша мехкадаьча цIе бос. Гаьнаш, лаьтта, босенаш, бIухой барзкъаш цIеча беса лесташ да, цхьан салтечун кертах яь чов йийхкай. Бакъда цох а тIадаьннад цIий. Албаков Жабраила аьннача тайпара, тIом «цIий, цIий, цIий» да. Уж дешаш дагадох Аушевс дилла сурт дайча а. Чухийрцад цIенош, йохаяь латт моастагIий тIема машенаш, лаьтта «аьхад» чуйийттача бомбаша. Кхоъ мара тIемхо вац сурта тIа гуш, вожаш, хетаргахьа, боабаьб. Цу тайпара моттигаш дуккхаза нийслуш хиннай цу къизача довна юкъе. БIарччача тIема даькъах цаI е шиъ мара дийна ца вусаш, моттигаш хиннай хийла. Цунна тешал деш да Базоркин Идриса «Сай» яха дувцар, Осмиев Хьамзата «Оакхарий», Зязиков Бахьаудина «Советски сага лоIам», «ЭгIазал» яха йоазонаш. ТIеххьарча дувцар тIа, бIарччача юртах цхьа саг мара висац, из вар Ваня яхаш вола кIаьнк. Плиев Махьмад-СаIида «Салтечун дувцар тIа а» висац ерригача юртах цхьа Максимка мара. Иштта къиза, цхьанна сагах къахетам ца беш хIама я из тIом яхар. Нагахьа санна йоазонхоша шоай турпалий сурташ дешашца кхелладале, Iийсас басарашца кхеллад уж. Заман ийрчал, хало, Iазап; вай мехкарча наьха денал хьахьокха вIаштIехьа а даьннад цун басарий гIонца. Шоаш байнабале а, тIехьа тIайоагIача тIехьенашта паргIато яьккхай цу наха, из гуш да таханарча кагирхой вахарах.

МагIалбике лаьтта тIом лоархIаме хиннилга хов вайна 2007-ча шера октябрь бетта Россе паччахьа В.В. Путина МагIалбика хьожаяьча грамотах. Цу тIа аьннад, МагIалбика «ТIема сийлен гIала яха цIи лу» аьнна. Из лоархIаме а доккха а совгIат да, хIана аьлча берригача мехко кхетадаьд мел майра, хIамах ца къахкаш, шоай Даьхе лораеш лаьттаб укхаза баха нах. Из да эггара керттердар, цох боккха кхаъ хилар вай къамах а кхыча къамех а болча, из моттиг лораеш лаьттача наха шоашта а цар дезалашта а.
ДIахо дIайодача хана а, йоазонхоша а суртанчаша а шоай балхаш хетадергда аьнна хет сона МагIалбике лаьттача тIема. ХIаьта хIанзарчоа ер йоазув са чакхдаккха безам ба хьехархочун Садакиева Аьсета стихотворенецара хьаийцача биъ мугIарца:

«…МагIалбик, МагIалбик, –
ТIема Сийлен гIала!
Дуне мел латт тIемах
Лорайойла Дала!»

Цун дешашта тIатоха безам бар цхьа-ши дош: дунен тIа мел йола гIала а деррига адам а лорадолда тIемахи цо яхьача Iоажалахи.

Арчаков С.