Мохк бахьан шоай синош дIаденнараш дагабеха

Эккажкъонгий-Юртеи, Наьсреи къастача прекрестке кашамашта гаьна доацаш латтача Кавказ лораеш ГIалгIайчен лакхе сигала байнача бIохой денна хетадаь вIашагIкхетар дIадихьар цу бIухошта оттадаьча чурта хьалхкашка июнь бетта 16 дийнахьа. Из вIашагIкхетар дIахьош цу гIулакха хьалхабайнараш РФ Керттерча Муфте викал Саганаькъан Ахьмади, ДНПЦ «Великая Страна» яхача юкъарчен кулгалхо Кизимов Николайи бар.
Россена тIагIерта моастагIа юхатохаш тIом беча хана 1942 шера байна летчикаш дагабоха а царех дош ала а укхаза баьхкабар Iаьдала а, юкъара а организацей викалаш, тIема гIулакх Iомадеш хинна хIетта дийша баьнна кагий нах, иштта кхыбараш а.
Оттадаьча чурта тIа язъяь турпалий цIераш йиъ я, царех цаI гIалгIа ва.

Советски Союза Турпалхой:
Половинкин В. А. 1922-1942
Юдин В .И. 1923-1942
Павлов Г. П. 1922-1942
Эсмурзиев М. А. 1916-1942

Цу виъ турпалхочун самолетех йиса оатхалаш йоахк цига чурт дагIача дIаехка.
ВIашагIкхетар хьаделлаш йистхулаш къамаьл дир ГIалгIайчен Халкъа Гуллама тхьамадан гIонча волча Светличный Василе:

  • Хьамсара новкъостий, таханара ди тархьаре моллагIа мугIарара ди да. Амма вай гулденнад укхаза шоай са дIаденна нах лархIа а уж дагабоха, царех дика дош ала а. Вай дахаргдолаш шоай синош дIаденнад цу наха ГIалгIайчен доазон тIа моастагIчоа духьал латаш. Нагахьа санна шоай лаьтта, мохк, халкъ дезаш хиннабецаре уж нах иштта денал долаш, сий долаш, яхь йолаш лийта хургбацар. Цудухьа, укхаза хьабахка ха а лаха укх вIашагIкхетаре дакъалоацача наха баркал ях аз. Россе бIухой ди а, Коталон ди а, ГIалгIайчен ди а – дерригаш уж цIайнаш вIашкаайттад укх хана чу. Цу тIа гIолла вай барт чIоагIбе а, вай паччахьалкхе чIоагIъе а бахьан да вайна ер. Шоай декхар кхоачашдеш байнаб уж кагий нах. Уж бицбе йиш яц вай, цар а, уж мо болчар а, сий де деза вай, – аьнна чакхваьлар Светличный Василий.
    ДIахо дош оалаш йистхилар Россе керттерча муфте викал вола Саганаькъан Ахьмад:
  • Моаршал да шуга, хьамсара вежарий, йижарий! Тахан вай укхаза гулденнад, вай Кавказ лораяь бIухой дагабоха а, царна баркал ала а. Шоаш къона хиннабале а моастагIчоа духьал латаш шоай синош дIаденнад цар. ХIанз вайна хьажача гуш я-кх цар яьнна хинна ханаш. Цхьанне 19 шу мара даьннадац, шинне 20 шераш даьннад, цхьанне 26 шу даьннад. Истий кхувланза къона кагий нах ба уж, баха болалуш. Мичча тайпара дале а иштта кхел хиннай цар. Къаьстта белгалде безам бар са цхьа хIама, нагахьа санна хьай мехка тIавоагIаш моастагIа вале цун духьала из юхатоаха аравала декхарийла ва хьо йоах дино. Воай даьхе лорае декхарийла да вай дерригаш а, – аьнна ший къамаьл чакхдаьккхар дийшача сага.
    ДIахо иштта къамаьл дир РИО «Двуглавый орел» яхача юкъарчен викала Омаков Хьусена:
  • Таханара вай сийрда вахар дагадоаллаш, вай паччахьалкхен кхоане даькъала хилар ловш шоай синош дIаденнад цу летчикаша. Уж бахьан долаш я вайга тахан паргIато. Из дицде йиш яц вай. Деррига дуне моастагIех хьамукъадаьккхад уу мо болчар. Кхувш боагIача вай кагирхошта масал да уж турпалхой. Массабола турпалхой санна шоаш лорабаь нах дагабоахкаш хиннаб уж. Гуш шоай синош паччахьалкхен цар кхо ца даьлга, – аьлар Амаков Хьусена.
    Советски Союза турпалхошта баркал оалаш къамаьл а даь, царех де тоам болчунна дуIа а даь, зизаш дахка, венок а оттаяь дIа-хьа къаьстар нах. Гулбеннарашта баркал оалаш тIеххьара дош аьлар ДНПЦ «Великая Страна» яхача юкъарчен кулгалхочо Кизимов Николая:
  • Укхаза хьа мел венача сага баркал хилда шоана. Ер моттиг укхаза я аьнна хайначул тIехьагIа лаьрххIа Краснодарера венав со укхаза. Аз ГIалгIай Мехкаца болх бу дукха ха я, уж мо бола турпалхой бахьан долаш сийрда кхоане Iалаш яьй вайна вай даьша. ДIахо йодача хана воай паччахьалкхе лорае а дегIайоалае а къахьегаш хиладеза вай. Сай дешаш чакхдоахаргда аз Кавказ лораерашта хетаяьча сай стихотворене мугIарашца.
    Сыны Кавказа

Россию всегда защищать в трудный час
Лучших сынов посылал наш Кавказ.
С отвагой в атаку шли горцев полки,
Врага поднимая в бою на штыки.
Доблесть и смелось они проявляли,
Славу себе героизмом сыскали.
Их подвиги помнить потомки должны,
Ведь гордость России навеки они!
Иштта сий долаш къонахий хиннаб вай дай. Маьрша дахалда шо, – аьнна къамаьл дир Кизимов.
Сона тахан мара хайнадац из моттиг цига йий. Бакъдар аьлча кашамашта юхе, хоза айеннача метте, мрамора кхера а оттабаь, гонахьа карта а яь, гаьнаш а ягIаш хоза товш моттиг я из. Бакъда, из еррига моттиг дIакъайла яьккха, цу турпалхошта тIабода никъ къайлабаьккха базарг йоал цига. ХIанз никъ тоабеш керда бетонах пен хьалбеллачул тIехьагIа геттара къайлаяьннай из моттиг. Из доацаш лагIаш а Iохийрца, хьекха басар а дIадаьнна, лоацца аьлча сага доал ца деш дIатессача мо латташ я из моттиг. Нагахьа санна из чурт оттадаьраш хьа ма бувцара турпалхой бале ГIалгIай Iаьдало лерттIа доал доре бакъахьа дар цу моттига.
Хоза хIама хоза да-кх.

Матенаькъан Илез