Мохк кхаьба саг

Дукха ха йоацаш, Сурхо тIара нах бувцаш вагIаш, цхьан йоазонхочо аьлар: «Цу юртара хьаваьнна цIихеза цхьа БатIал-Хьажа мара саг вац». Со цунца къовса оттанзар, хIана аьлча мел аз дувцарах, цо ший уйла хувцаргьяцар, цу уйлан тIа чIоагIвенна хилча. ХIаьта а сай дагахьа аьлар аз, БатIал-Хьажа мехка сий долаш саг хиннав, бакъда Сурхо тIа тайп-тайпарча хана баьхаб мехка накъабаьнна, шоашта караденна гIулакх цIена дIахьош яхь йола мехкарий а кагий нах а. Царех ва хIанз а Питере вахаш вола кинорежиссёр Дакиев Мухьмад. Овла цу юртара болаш ва вай хьалхара президент хинна Аушев Руслан, цига хьалкхийна а ваьхарех а вар Муцолгнаькъан Охлой Iусман-Молла. Шоай балхаш тIа доккхий толамаш доахаш, хьаьнала баьха дIабаха нах-м бийца варгвоацаш дукха ба цу юрта. Сона из дика хов, хIана аьлча бера хана денз цу юртаца вувзавенна хиннав со. Воккха хинначул тIехьагIа цун школашка 23 шера берашта хьехаш къа а хьийгад. Лакхе аз хьоахабаьча нахах, шийгара дуккха дика хIамаш хьадаьннарех вар Аушев Хасолта Къамбулат. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, кхийна нийсвенна зIамига саг вар из. Школа яьккха баьнна, дIахо вай мохк юха меттаоттабара гIулакх кхоачашде дезаш хиннача мехкарех, кагийча нахах цаI вар Къамбулат. 60-ча шерашка Буро тIарча юртбоахама институте деша отт из. Цу хана из каст-каста гора сона тхоайцига хьоашалгIа вайя. Цкъаза бийса а йоаккхар, хIана аьлча цун даь-йиша яр са даь-нана. Наьсаре яхаш йола из йолча Iо а вена, Буро тIа деша хьалводаш аттагIа дар цунна, Сурхо тIара водачул. Цу хана хIанз санна машений пада баьржабацар вай мехка. ДукхагIбола со морг малав яха къонахий, кагий нах е говраца е гIаш лелар. Ший машен йолаш наггахьа саг мара вацар. ДукхагIча даькъе уж бар Сибрера цIабоагIаш цигара машенаш хьалйоалаяь нах. Масала, са даь-даи, цун воккхагIвола воIи, ши веший-воIи Казахстанера цIабоагIаш «Москвич-401» яха цIенна машенаш йоалаеш баьхкабар. Цу тайпара гIалгIай кхы а бар Наьсаре.

Къамбулат дикка боккхача дезале кхийна вар, цул воккхагIа виъ вошеи цхьа йишеи дар, из ше эггара зIамагIа вар Эсбе Хасолта берашта юкъе. Мухьмад, Султан, Бембулат, Хоасбулат яхаш бар цун вежарий, хIаьта цаI мара йоаца йиша Хадчат яхаш яр. Султани Хадчати, Къамбулати сийрдача юхьара, жогIара бIаргаш долаш, дукхагIа эрсашта таралесташ бар, тIадувхача барзкъанна эргаш хилар мара кхы башхало йоацаш. ХIаьта Мухьмади, Бембулати, Хоасбулати юхь-сибата хьатаро бар. Цу дезала юкъе лакхара дешар деша гIерташ, ший уйла кхоачашъяр духьа низ-хьинар кхо ца деш вар зIамагIвар.Из геттара кIайча юхьара а вIалла гIалгIашта тара а вацар, гIалгIай мотт бувцарах ца вайзача вовза хала а дар. Студент волча цунна дукха эшар, хIаьта а барзкъанна хоза лелар из. Цу ханарча модах йола сийрда бос бола хачи, цунца товргйола коч ювхаш кагий нах бIаргаго хала дар Наьсаре. ДукхагIчар галфе хачеш, иккаш ювхайора, цар уж шоаш болчул дуккха къаьнагIа а хетийтар. ХIаьта Къамбулатах арахьара тIавена хьаьша ва мотталора, куца-сибата а барзкъанна а гIалгIашта юкъе эргаш хиларах. Балхах, халонах къехкаш вацар из студент волаш а. Укх тайпара цхьа моттиг дагайоагIа сона цун вахарера. Цхьан сарахьа из тхацига нийсвелча, тха нана сагота хьувзар, хьекха беша латта гIадамаш цIада ворда яле а, уж хьалтIадотта саг воацаш. Из дIахайча, хургволча юртбоахама болхлочо ше воагIаргва аьлар уж тIадотта. Из еррига гIадамий ворда етта яллалца, цунна юхе лаьттарех ва со.
Гуйре яле а, сайре йIайха яр къаьстта а цу тайпара болх беш воаллача сага. Бакъда салаIа Iо ца ховш, из еррига ворда етта ваьлар юрта кхийна зIамига саг. Цу тайпара балхаш деш ше лийнавеце а, хIаьта а дика лоархIавир из низ а сабар а эшача цу гIулакхах. Бера уйланца, цу хана сона хетаделар, зехьа а хержаяц укхо юртбоахама институт, аьнна. Укхаза цо хьахайтар ше наха гIо де кийча хилар, гIо эшача сагаца къахетаме хилар. ТIехьара оамал цо хьагойташ кхы а моттигаш нийсъелар цун а тха а юкъарча вахаре. Сурхо тIарча лаьтта (цу хана тха даьй хинна урд дар цига) хьалкхедаь ялат чуэцаш, вордаца лелаш йола тха даь-нана чIоагIа лозаяьяр. Говра вордаца аьлен йистегIолла хьалйоагIаш, цхьан фуд ца ховча хIамах къаьхкача говро текхаяьяр из, беррига букъ чIормабоаккхаш, дегI дикка дохадеш. Из дийна йисарах чIоагIа тамаш йора наха. Iоюжалацар из, Iо а хоалацар дехьа-сехьа гIайбаш оттадийя мара. Юххьанца лораша цIагIа хьачуухаш, тIехьагIа машина чу гIайбаш оттадийя больнице дIакхувлаш, дарба дир цунна. Цу хана цунга хьожаш, лораш тIакхувлаш, лийннарех вар Буро тIара студент.
Кастта институт яьккха воалл Къамбулат. Укхаза сона дагавох Ведзижев Ахьмада «Кхуврчара цIи» яхача дувцара турпал – юртбоахама управлене керттера инженер. Къамбулатах яздича санна да из дувцар цхьаццайолча моттигашка. Цу дувцара турпал санна районе къахьега дIаволалу Аушев а. Пхьилекъонгий-Юртарча совхоза керттера инженер волаш балха хьожаву из духхьашха. Цига волаш, гIаш дIа-юха лела хала доландаь, «Иж» яха ага доалла мотоцикл еннаяр цунна. Из тха коа Iо а оттайийя, водар из кхыча городе е республике ваха везаш моттиг нийсъелча, хIаьта мотоцикл дукхагIча даькъе цунна накъайоалар балха дIаводаш-чувоагIаш, кхашка гIолла лелаш. Дикка Iемавацар из цу тайпарча транспортаца лела. Цкъа Аьлтий-Юрта водача цо шийца вигар со. Кашамашта IотIех а даьнна, къаьна бойни йолча моттиге тхо Iокхоачача хана, гIаьле лотайир Къамбулата. БоккхагIбола вежарий зерате, зикаре бале а, зIамагIбараш гIаьле озаш, сакъерда моттиг нийсъелча цох салоIам хулаш бар. ГIаьлен тов дика цIийеннача хана, хьахьекхача михо дIа а йихьа, фоартан чу яхар мотоцикл лехкаш вагIачунна. Дикка воагаваьчох тара вар из, хIана аьлча транспорт соца а яь, тIера Iо а ийккха, дIаяккха йийзар саготдеш йола гIаьлен тов. Цхьаькха цхьа моттиг а яр, из мотоциклаца дикка хьакхаштаваьнна воацилга хьахайташ. Балха ваха аьнна мотоцикл лотае эттача, вож хьаллотаеннаяцар. Цу хана гаьна доаццаш доаллача кхийна пенаца хьалъоттаяь латтар тхона даь-дас Казахстанера посылка санна почтаца яйта хинна цIаста мо цIе, хозалла бIарг тIа ца отташ йола «Школьник» яха велосипед. Вайцига цу тайпара велосипедаш цу заман чухьа геттара кIезига яр. Хьаллоталуш йоаца ший транспорт коа гIолла тетта волавеннавар совхоза керттера инженер. Скоростах латта мотоцикл, цIаьхха хьал а лотаенна, дIаийккха хиннаяр, тха велосипед IомIаьд а еш, кхийна пенаца «тIаьнаш тIа» эттаяр из. Цхьа ког дикка чIормабоаккхаш лозабаьбар Къамбулата. Цул тIехьагIа дикка ха яьлар, амма йохаяь тха велосипед хьоахаеш вацар «авари» яь саг. Хьакхашта къамаьл дора оаха Къамбулатаца. Цхьан дийнахьа:

  • Тха велосипед хьа маца эцаргья Iа? – хаьттар оаха.
    Вела а венна:
  • Сурхо тIарча ГIубажкъас хьаэцаргья шоана велосипед, – аьлар Къамбулата.
    Велосипед цо бокъонца хьаэцаргйоацилга хайча, цунна из «юхадекха» барт бир оаха. Бакъда хIанз а малагIча тайпара цунна бекхам бергба хацар тхона. Тхона вIалла дага а доацаш, ше-ше хьахилар шедар, цо тхоашта даь зулам юхадийкхар оаха. Из цхьаннахьа арахьа дIаваха цIагIа вацар, коа латта мотоцикл тетташ хахка дагадехар тхона. Айеннача моттиге латтар из. Цигара из меттагIъяккхар духьа, скорость хьаяьккхар оаха эггара хьалха. ТIехьашкахьа чуедар тха мотоцикл, кхийна тIа а кхийтта, тIехьашкарча лампаех залгIа йир. ДIахой нанас таIазар дергдолга, даь-нанас барт беттаргболга дицделар тхона, цох боккха кхаъ хинна. Тхоай йоахаяь велосипед цIаера оаха цу тайпарча наькъаца. Мотоцикл тетта ший метте Iо а оттаяь, лампай Iоакъингаш, цхьаккха хIама ца хилча санна, вIашкаоттайир оаха шоаш латта езача моттиге. ЛаьрххIа ца хьежача, хIама зувргдолаш дацар. ДIа цхьа ха яьннача гIолла, цIавенача Къамбулата лотайир ший транспорт. ХIа аьнна цо из дIайолайолийташшехь, «заргI», аьнна, Iолийгар Iоакъингаш. ХIанз из тха бехках дацар, цун ший бехках дар.
    Иштта хоза а сакъердаме а дIахьора оаха ха-зама тхоай гаргарча сагаца. Бе-беча моттигашка балхаш дир Хасолта Къамбулата, дIахо дIайодача хана. Масала, из хилар Наьсаре хиннача ПМК-432 керттера инженер, «Экажевский» совхоза керттера инженер, «Маяк» яхача Сурхо тIарча совхоза директор, Наьсарерча кирпишкаш еча завода директор, ГIалгIай республика хьаяьчул тIехьагIа АПК кулгалхо, МТС директор. Цу моттигашка цо болх беча хана а, наггахьа вIашагIкхетараш хулар тха. Масала, «Экажевский» совхоза керттера инженер из волча хана, аз саг йоалаеш моттиг нийсъелар. ШоллагIча-кхоалагIча дийнахьа Къамбулат вера, шийца цхьаькха новкъост а волаш. Со-м, цун сибатага диллача, цунца хиннар гIалгIа хиларах тийша ваьннавар. Хаьттача, из хиннавар цу хана совхоза директор хинна Ясиновский. БаьгIа, несийга чай доттийта, ловца баьккха дIабахар уж. Уж ши саг керте латтача хана, совхоза гIулакхаш дика лелар, дIадийнар дикка беркат хулаш чуэцар, боахаме бар дукха цIихеза звеньевойш, механизатораш. Белгалдаккха деза укх совхозе къа а хьегаш, Албогачиев АртагIах Социалистически Къахьегама Турпал хинна хилар. Иштта хьинаре къахьийгарех вар звеньевой Угурчиев Iамархан а. Цига болх бе дIаволалуш, кхыйола транспорт еннаяр Аушевна. ХIанз цо лелайора «Газ-69» оала машен, наха цох «бобик» оалар. Аьхки йIайхеи Iай шийлеи хулар цу чу. Цудухьа йIайхача хана тIера гата Iодоахар, шийлача хана гатанна кIалха метта тIа тувса тхан ювргIа чуболлар. ХIаьта а шийла хулар цу чу. Из мелла цо дика лелайой а, цкъаза цо а водителага ла ца дувгIаш моттигаш нийслора. Цу тайпара цхьа моттиг дагайоагIа сона. Сурхо тIарча цхьан таьзете мурдаш болча а хинна, Наьсаре IочудоагIар тхо. «Бобика чу» водителал совгIа сои, са даь-нанеи, кхы а массехк саги вагIар. Наьсарерча переезде IотIакхаьчар дикка хаьхка йоагIа тха машен. Переезд къайла яр, хьалтIакхаьча яла йоаллар эгIара хьалйоагIа цIермашин. Тормоз техача, из болх беш ца хинна, шлагбаума юкъегIолла чакхлийлхар тхо. Цхьа Даьла бIарг IотIахьежа дийна дисар тхо цу бус, хетаргахьа, из дар Къамбулатах даьлла ираз бахьан долаш.
    Дукха ха йоацаш, Къамбулат хьоахавича, цун тайпан сага аьлар:
  • Сел дика а вацар из болхлошца.
  • ХIана? Фу дора цо? – хаьттар аз.
  • Кхашкара ялат цIадахьийтацар цо нахага, – аьлар цо.
    Цунга айса хIама ца оале а, дагахьа велавелар со. Цхьавола саг хул, еррига совхоз Iа шийна дIалой а дукха хетаргйоацаш, вузаргвоацаш. Цо шийна караденна гIулакх цIена кхоачашдеш хиннад, ший моттиг нийса лелаеш хиннай, из бахьан долаш цох бехк боаккхилга а дац. Цо шийна а чукхахьацар Iаьдала доалахьа хинна рузкъа. Из зе хала а дацар. Цу тайпарча балхаш тIа хиннача хьакимаша говр хахккал цIенош дора, рузкъа Iоадора. Бакъда Къамбулат кхыча тайпара саг вар. Ший дезалца, наьнаца Сагова Хьавайца ши цIа долча готтача квартире ваьхар из йIаьххача хана. ХIанз Наьсарера сбербанк йолча даьгIача пхезза вIаштIардаьча цIагIа номер 5 (пхиъ) йола квартира яр цунна еннар. Цул тIехьагIа, цIермашина станцена гаьна доацаш хиннача зIамигача цIагIа баьхар уж. Къамбулат валале массехк шу хьалха хилар со цар коа. ДехьагIа керда цIенош даьдар цо. Уж а дар хIанз дечарна юхе дуккха зIамагIа. Цар чу дIачуваьлча доккха хIама хургда мотташ вар со, бакъда шийлача (фусам-да кетар тIакхелла ваьгIар тхоца) цIагIа кхыметтел мебель а яцар. Иштта саг вар Аушев Къамбулат, Iаьдала хIама чу ца да, из доацаш вахаргволаш вар из.
    Журналисташца чIоаггIа хьоашал долаш вар наьсархо. Цун фусам-нана Муцольгова Рая Шолжа-ГIалий тIа «Сердало» газете, Наьсаре хиннача радиопункте, юххера «Ленина никъ» («Путь Ленина»), «Наьсарен оаз» яхача газеташка къахьийга саг а, Россе журналистий доакъашхо а яр. Цо деш хинна йоазош (эрсий меттала яздора цо) хоза хеташ дешар района бахархоша. Къаьстта а сона езаеннаяр цо кхалнаьха цIай 8 март долаш лорах Томова Томайх язъяь хинна дукха йоккха йоаца очерк. Иштта Раяс яздора хьехархоех, артистех, халкъа боахаме къахьегача кхыча нахах. Ше ювцаш, хестаеш хилча дукха дезаш яцар. Наха тIера а Iимерза а саг яр Муцольгова.
    Цхьаькха цхьа журналист а вар Аушевца хьоашал долаш, из вар «Сердало», «Ленина никъ» яхача газеташка, телерадиокомпане болх баь вола, М. Ломоносова цIерагIча Москверча паччахьалкхен университета факультет журналистики яьккха хинна Сагов Iалихан. Из каст-каста ювцача фусаме хулаш, Къамбулатаца хоза гIулакх леладеш вар. ДоттагIала, балха нийсса цхьацца дукха дезаш кхыдола хIамаш а дар Къамбулата. Къаьстта дукха езар цунна футбол. Наьсарерча Iама йисте хьалдаь «банковски цIа» долча стадион яр цхьан хана. Цига районерча командас тIаийбора республикан кхыча районашкара баьхка хьаьший. Цу тайпарча дийнахьа стадиона тIа гуллора дукха адам, кхыметтел даим дулх дохкаш латта нах а, шоай базар йите, царга хьажа боагIар. Къона волаш Къамбулат ший новкъосташца воагIар цига. Наха Iоховша гIандаш дацар гобаьккха бай тIабаьнна латтача ара. Къамбулат а цунцарбараш а цхьаннахьа юстаро биткъа ювргIа Iо а билле, шоашта даар-малар а оттадийя, хьожар футболага. Вешта аьлча, салаIар а футболага хьажар а цхьана тардора цар. Наьна мотт а дика ховра цунна. Эггара хьалха цунгара Iомадир аз «урхе» фу яхилга да, «мухале» фу яхилга да.
    Къамбулатеи Раяйи боккха дезал бар. Тахан царех волаш ва воI Рустем, пхиъ йоI: Лейла, Фатима, Мадина, Зарема, Аза.
    Эггара тIехьа Хасолта Къамбулат сона вайра Наьсарерча больнице. Могаш воацаш, желудок лазаш, дарба деш вар из цу заман чухь. Карарча хана из а цун фусам-нана а боацаш ба. Къамбулат кхелхав 2011 шера, хIаьта Рая – 2020-ча шера. Сай бера ханацара саг, республикан дика къахьегамхо санна висав са дег чу. Аушев Къамбулатах иштта ала йиш йолаш, кхы а дукха нах ба аьнна хет сона вайна юкъе.

Арчаков С.