Наха накъавоалаш хинна саг

Сиха йода зама. ДIа-юха хьажалехь, къалу саг, къаст шийна дукха безача нахацара а къаманцара а. Аушев Ахьмада Муса хIанз вайна юкъе вац аьлча тешалуц, хIана аьлча дукха ха яц из, наха накъавоалаш, ший хьаькъалца а вахаре Iоаяьча поалхамца а пайда бахьаш, вайна юкъе Iийна. Муса дика къонах санна ваьхар, ше дунен тIа яьккхача хана. Сона из дагавоагIа, геттара зIамига се волча хана денз. Наьсаре Ингушская яхача урамах дахар тхо. Сарахьа араваьле, даь-наьнаца наIарга техача гIанда тIа вагIаш нийслора со каст-каста. Тхона гаьна йоацаш (пхе минута никъ билла юкъ хила мегар тха цIеннеи цуннеи юкъе), яр Наьсарера №1 йола юкъера школа. Цу оагIорахьара цхьадолча деношка хьалвоагIаш хулар кадай, дегIаца низ бола зIамига саг. ХьалтIакхаьчача, наькъа хьайисте а вайя, сайре дика ювцар цо йоккхача сага. Са даь-нана а Сурхо тIара яр, Мусай тайпан а йолаш. ВIаший юххе баьхабар цар шинне а дай. ХьалгIетте, наькъа йисте дIатIайодар къоано. Дикка дахар-денар дийце мара къастацар уж. Цу хана лакхе хьоахаяьча школе болх беш вар Ахьмада Муса, хIаьта цу школе дешаш а цо хьехаш а вар тха воккхагIвола воша. Из а вар Муса яхаш. Цудухьа даим а йоккхача сага цунга хоатташ хиннар дар:

  • Миштав кIаьнк, дешалой укхунна?
    Геттара раьза волча е чIоаггIа раьза воацача сага оаз хилацар цун, веший дешарах дувцача хана. Цхьа бахьан деш, яхар мо жоп лора хьехархочо. Дуккханахьа из гIалгIай мотт хьехаш хиннав аьнна яздаьдале а, цо цу школе хьийхар эрсий мотти литературеи дар цу заман чухь. Урок ца Iомайича, даь-наьна вошас ше човхавеш хиларах, саьн чу оттавеш хиларах дувцар тхона вошас, школера чукхаьчача. Бакъда цу хана цун юхь тIа веларах хIама хилацар. Хьехархочох кхераш дар бераш, къаьстта цIагIа бенна болх а баь, урокашка кийчденна шоаш ца хилча. Бакъда, цхьа хIама дувцача хана, даим велалора тха воша. Ахьмада Мусас хьехаш йолча классе дешаш хиннавар Исраилов Саварбик яхаш кIаьнк. Сона а дика дагавоагIа из, цун нана Мужухоев Махьмада йоI яр, да нохчо хиннавар. КIаьнк, наьнаца кхувш хиннадаь, нийсвеннавар Наьсаре. Цхьан дийнахьа Ахьмада Мусас гIоттаваьв Саварбик, эрсий цIердешай классаш хьаювца аьнна:
  • Назови несколько слов мужского и женского рода, — аьнна, декхар тIадилла хиннад дешархочоа.
  • Мужские штаны, женское платье, — аьнна хиннадар Саварбика. ДIахо урока тIа мел дувцаш долча хIаманга, бат пенгахьа йолаш, саьн чу латташ, ладувгIа дезаш хиннад Саварбика гIулакх.
    Из хIама, дуккха ха яьнначул тIехьагIа а, Саварбик кхийна зIамсаг волча хана, дувцаш дар. Исраилов ше велалора, из хьоахадеш хезача.
    Йоккхача сагага (даь-наьнага) цкъа хаьттар аз:
  • Мала вар хьоца лаьттар а къамаьл даьр а?
  • Из, даьра, вар Сурхо тIарча Аушев Ахьмада воI Муса, — аьлар цо. Цу хана денз, кхы виц ца луш, са дагахьа висар из саг.
    Вай къам Сибре дигача хана, Муса 12-13 шу даьнна кIаьнк мара хиннавац. Цун да-нана цу хана долаш хиннад е хиннадац белггала оалалургдац сога. Бакъда тхоай цIагIа йоккхача сага дувцаш сай лергашта хеза ва со, Мусай йиша вай мохк бохабаь дукха ха ялале еннаяр, яхаш. ХIаьта из дIайолла кийчъяьр а ший цIагIара дIаеллар а са даь-нана Аушев Эсбе Аминат хиннай.
    Наьсарерча школе со деша ухача хана, Ахьмада Муса цига болх беш вацар. Бакъда тха урамца гаргалол а хетта мара, цигара дIа-м ваханзар из. Тхона пхи-ялх цIа магIахьа вахар Гадаборшев Iалаудин яхаш саг. Цун ши воI вар Мусаи Iийсаи яхаш. Бакъда мехкарий дукха а хоза а бар цун. Сона дагадоагIачох, уж пхиъ яр. Царех эггара йоккхагIъяр Ахьмада Мусас йигар. ШоллагIйола Аза историк, журналист, Наьсарен района «Ленина никъ» яхача газета керттерча редактора Дидигов Бориса фусам-нана яр. ТIехьагIо машенаца лела ваьлар Муса тхона юкъе. Гаьннара йовзар сона цун ший тайпара баьццара бос бола «Москвич-412». Ха-зама мел йоал Ахьмада Муса ше а вовза ваьлар со. 1980-ча шера, университет яьккха ваьлча, Сурхо тIарча №2 йолча школе балха дIахьожавайтар аз се, цига цхьан шера хьехархочун а организатора а болх беш, цун йоIá Лейлайна (из цу хана ворхIлагIча классе ягIар) наьна мотт, литература хьеха дийзар са. Хьаькъал, кхетам болаш, дика дешаш, берригача хьехархоша цхьатарра хестаеш яр дешархо. Цу хана аз кхетадаьчох, поэзи дукха езаш а яр из. ДагадоагIа, айса цунна сай цIагIара М. Ю. Лермонтова массехк том еша ена. Со цецвоаккхаш дар сел цIена, хоза цо уж книжкаш леладаь хилар. Сона сайна а могаргдацар уж иштта лораде.
    Къаьстта а Аушевца хьоашал тоссаделар са, 90-ча шерашка Сурхо тIарча ийс шера дешача школе (ООШ) балха вахача. Цу хана со музей еш вар, айса къахьегача метте. Юртара цхьацца моттигаш дика йовзацар сона. Цар сурташ даха а дешархошта гургйолаш, йовзаргйолаш музее хьалтоха а безам бар са. Бакъда уж хьахьокхаргйола саг везар цу гIулакха. Сона сайна белггала йовзараш ши-кхо моттиг мара яцар. Дийцача, хаьттача, техкача, сога аьлар, Ахьмада Мусайл дикагIа ер юрт йовзаш саг хургвац хьона; цул совгIа, из болх лелабеш а, уж моттигаш тохкаш а хиннав хьона из, аьнна. Директор хиннача Нальгиев Къурейша Хадижата воI Мухьмад а ваьккха (школе завхоз вар из), цун машенаца Мусайна наIарга дахар тхо. Оахош дена гIулакх дIадийцача, ак ца оалаш, тхоца хьавера фусам-да. Юрт цунна дика йовзара массехк бахьан дар: цкъа-дале, Сибре дигале а цIадаьхкачул тIехьагIа а цу юрта ваьхавар из даим. ШозлагIа-дале, школан директор волаш, юртда волаш, болх баьбар цо Сурхо тIа. Юххера, кхозлагIа-дале, юрт тохкаш, моттигий цIераш дIаязъеш, уж Iомаеш, къахьийгадар цо дуккхача шерашка.
    Тхоашка фотоаппарат а йолаш, тхо даха хилар Iанга тIа, Шарш ягIа дукъ долча, Терс ваьхача моттиге, ЙиIий боарза тIа, Топпар баьха аьли долча. Цул тIехьагIа, юртара эггара лакхагIйола моттиг хьахьекхар тхога никъ хьехаш венача воккхагIча новкъоста. Цигара Iохьежача, юрта мел дола цIа, гонахьара моттигаш гора. Наькъаш тара хетар гизго бийзача
    мазах. Цу хана даьха сурташ музее хьалтехар оаха. Сона новкъостал деш, ши кIаьнк-ши дешархо а вар тхоца. Уж бар Муцольгов Мустафаи Iумари. Ахьмада Мусайца цар даьха сурташ а да тха школе. Ювцача хана из балха вар, ГIалгIай республикан халкъа кхоллама ЦIен директор волаш. Ше новкъа кхийтача, каст-каста оалар цо:
  • Хьачувел тхо долча, аз цхьацца хIама довзийтаргда хьона.
    Халкъа кхоллама цIа Баку–Ростов оалача боккхача наькъа юхе, Iабе-Гувна гаьна доацаш дар. Наьсархоша «Перекресток» оал цу моттигах. Цхьаккха дича а цига чуваха ха ца нийслуш, лийлар со массехк бетта. Школера араваьнна, цIаваха кийчвенна, машенага хьежаш латтар со. Закъ, аьнна, хьатIаэттар делкъар даь, балха юхаводаш вола Аушев.
  • Хьачухал, — аьлар цо. Со ше волча дIачуцавахарах, кIеззига раьза воацаш санна хийтар сона из.
  • Муса, хьо волча дIачува безам а болаш, вIаштIехьа а ца доалаш, лел со укх массехк бетта, — аьнна, бехказвоалаш, велакъежар со.
  • ХIама дергдац, хIанз гIоргда вай со волча, — аьлар Мусас. Машена тIара со Iо ца воалийташ, ше болх беча моттиге вигар цо. Эггара хьалха цо сога хьахьекхар ше язъяь байт. Дикка йIаьха а чулоацам гIалгIай-хIирий къовсама хетабаь а, яр из.
  • Iоешал, хьайна фу хет сога хьааргда Iа, — аьлар цо.
  • Чу а ваха, Iо а хайна, паргIата ца йийшача, кхета ца йича, цох хIама оалалургдац сога, — аьлар аз. –ДIаяхьа мегаргйолаш йий ер?
    Автора пурам а денна, из байт аз чуера. ХIанз а цхьаннахьа са каьхаташта юкъе хила езаш я из. Эрсий меттала даьдар дувцаш дола йоазув.
    -«Турпала вахарцара ийс ди» яхача повеста тIа вувцаш вола юртда Хоасбот бокъонца хинна саг вий, яхаш, сога хетташ ма варий хьо. ДукхагIа цудухьа воалаваьв аз хьо се волча чу, — аьлар юххера Мусас. – Из бокъонца хинна саг а ва, тха тайпанна а хиннав, — аьнна, истола чура каьхаташ чудоахка папка хьалъийцар цо. ТIаккха, цу чура сурт хьал а даьккха, хьахьекхар. –Ер ва-кх из.
    ТIехкарашка кхаччалца даьккхача сурта тIа вар, виткъо, куц-сабат долаш вола 35-40 шу даьнна хургдола саг. Хоза йита мож а, качъуллаш юртда хилар хьахайташ дола мухьар а дар цун. Иштт иман дола саг-м хинна хургвий-хьогI, повеста тIа вувцача беса, сел кегавенна а вéха а, аьнна хийтар сона. ДIа-юха хьежар директора кабинете гIолла. Цу чу хьалтеха доахкар тайп-тайпара сурташ, дахчах, аьшках пайда эцаш яь бе-бе хIамаш. Сай музей дага а йийха, Мусайгара цу чу хьалтоха моллагIа цхьа сурт дийхар аз, пенаца мел улла хIам зе а зийна:
  • Из дIахьо шоашта, — аьлар цо, Нальгиев Къурейша Гирихана аьшка тIа диллача «Лоаман кхалсаг» («Горянка») яхача суртах. Шортта Iо а ийца, цIадена, школерча музее хьалтехар аз цо даь совгIат. ХIаьта а цо мел даьча совгIател бочагIа да сона, хIанз а арадаланза дола, компьютерца кулгкара вIашагIделла «СурхотIе Iойиллар» яха диткъа книжка. Дукха нах хургбац цу тIа хьехадеш дола хIамаш довзаш. «Исторе бакъдар» яхаш ба цун хьалхара корта. Еш вай цун юхьиг: «Сурхо сага цIи яц, из укх моттига цIи я (топоним). 1790-ча шерашка Кхаь-Кхаларча (Эги-Кхала, ТIаргам, Хамха) нахага хьалхале а йолаш, мехко ваIад яьй, Нана-Наьсаре юха Iойилла аьнна. 1238-ча шерашка татаро-монголий бIево, Хан-Бате наIиб волча Менгухана эскаро бохабича хана денз, лоамашка баьхаб гIалгIай, юха шоай даьй лаьтта шаьрача Iоъарабала йиш йоацаш. ВIовнаш яха тIема гIалаш а яь, цу говзалца, шоаш кIезига бале а, моастагIашта ка ца луш баьхаб. Акхар даьй баьха лаьтташ тIехьагIа, 1555 шера, Иван Грозный яхача эрсий паччахьа черсий йоI Мария йигача, черсий доалахьа дийрза, черсий аьлаша доал деш 250 шера цар лоIамах хиннад вай лаьтташ…
    Паччахьа низамо лаьтта хьахоададаь, вай юрт Iойилла ха я 1859 шу. 141 шу даьннад цу хана денз (тахан 159 –А. С.). Дика дукха къонахий баьннаб вай юртара. ЦIихеза къонах хиннав эггара хьалха укхаза юртда хинна Саьмпе Iума. Цул тIехьагIа хинна Налгакъонгий Хиса Мовсар, БатIал-Хьажий Махьти, Хамхой Хьадажкъий Хьажмурд, Налганаькъан Пхьарчо, Боазаркъа Алсбик, Аушнаькъан Газий Элберд…»
    ДIахо цу книжка тIа бувц хIара тайпан дика къонахий. Царех ба Аушанаькъан, Бохтарнаькъан, Албошнаькъан, Йовлой, Даканаькъан, Нагойнаькъан, Исмейлнаькъан, Муцолгнаькъан. Граждански тIем тIа латаш, къонахчал гойтача наьха цIераш йоах, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа хиннараш бувц, и. кх. дI.
    Юрта ваьхача цхьан сагах (Барахоев) газета йоазув деш воаллаш, из саг Мусайга хатта вахар со. Коа цхьацца балхаш деш, кулг тохаш воаллаш из нийсвенна, дихьа гIулакх чакхдаьккха ваьлча, аз хаьттар:
  • Муса, укх юрта Iарчакхнаькъан бахий?
  • Бах, даьра-кх, — аьлар цо, цецвалара кеп а оттаеш.
  • ВIалла дика къонах хиннавеций царна юкъе, цар укхаза мел йоаккхача хана?
  • Хиннав, — аьлар Аушевс.
  • Мала хиннав? – сона сайна а чIоагIа сакъердам бар из ха.
  • Аьсамарза хиннав, — аьлар Мусас.
  • ТIаккха, юрта мел вола дика къонах дIаязвеш, цу юкъе хIана вихьавац Iа из? – ца аьлча Iеваланзар со.
  • Вицвенна дIависав-кх са из, — аьнна, цох цхьа хIама дувца эттар из. – ЧIоагIа хьаьнала, наьха хIама, хьарама хIама ца дезаш, саг хиннав из. Цхьа йоккха саг хиннай, юрта цхьаь яхаш. Къаелча лелабе ца могаш, етт бехка хиннаб цо. Йовлакха юкъеделла, шийца леладаь ахча, Iадежа, дайнад. Из корадаьр хиннав Аьсамарза. Бокъонца из йоккха саг кораялцца, хоатташ, ха яьккхай цо. Юххера а, юхаденнад цун дайна хинна хIама.
    Из хинна ца Iеш, кхы а дукха дика оамалаш йоахкаш саг хиннав цо вувцаш вола къоано. Дунен тIа вай даьша лелаяьча тайпара палчакх лелаеш саг из мара вайнавац сона. ЗIамига со волаш, сирача петара палчакх хьерчаш, гIийло, къоанало букарверзаваь воккха саг вар Аьсамарза. Цох хьа мел ваьнна дезалхо гIалгIай эздел, яхь, гIулакх фуд ховш хиннав, дас шоаш иштта кхетам луш кхебар бахьан долаш. Из хиннав Евлоев Сулумбик-Молла уст-да а Гуцериев Микаила уст-наьна да а.
    Цхьан дийнахьа, гIалгIай меттах йолча олимпиаде дакъа лаьца, цаI хьалхареи шиъ кхоалагIеи моттигаш яьха, цIадоагIар тхо. ТIой-Юртара Эккажкъонгий-Юрта кхаччалца дешархой боалабеш йоагIача автобусаца хьал а даьхка, Сурхо тIа бодача наькъ йисте латташ, Муса-Хьажас (хьажол даь вар из цу хана), со бIаргавайна, машен соцайир. Оаха фу леладу-мала леладу хайча, тIехьашкахьарча гIанда тIа даьдача ший книжкаех массехк книжка делар цо совгIата, котало яьккха цIабоагIача дешархошта. Бераша уж дерригаш дийшар мотташ а ва со, хIана аьлча ше яздер наьха теркам тIаозаргболча тайпара яздора цо.
    ТIеххьара Ахьмада Муса сона вайра соахка, гуйран ха яр мотташ ва со из. Школера болх баь а даьнна, цIадаха дагахьа новкъа арадаьнна латтар сои БурокIалхара балха хьалъухаш йола Аушев Ахьмада Лидаи. Цу ханна тхона юххе сецар Мусас лехкаш йола «Жигули». Цо Наьсаре вода а аьнна, дIатIахайшар тхо машена тIа. Хьалха санна йоацаш, кIеззига каеттийташ цо из лехкаш санна хийтар сона. Наьсаре Iокхаьча, Iойоалча хана из зийра Ахьмада Лидас а. Вешта аьлча, унахцIено цу хана дика йоацаш санна хийтар сона Мусай. Новкъа долхаш, аз хаьттар:
  • Сурхо тIара Iарчакхнаькъан Бексолта Берса вовзарий хьона?
  • Вовзар, дика саг а дика къонах а вар. ТIем тIа а хинна, парте райкоме а болх баь саг ма варий из-м. Тешал а дар цунна тIехьа.
    Хьалха мо велавелар со:
  • Из дIа хIана язваьвац Iа, дикача къонахашца?
    Юха а ше вицвенна висав, аьлар цо. Иштта кхыдола къамаьл деш, Наьсаре медколледжа юхе тхо Iодаьха, дIавахар къоано. Дезткъа шерал тIехваьннавар из цу хана. Цул тIехьагIа кхы вовнзар сона из. ХIаьта а цох бола дагалоацам даим бахаргба са дег чу. Из дика, шийна могаш дола гIо наха де гIерташ, чакхваьнна саг вар.

Арчаков С.