Наьна мотт хар – доккха совгIат

Тахан айса ювцача хьехархочох дола дувцар гаьнаро дIадоладе безам ба са. Нохч-ГIалгIай республика ехачул тIехьагIа, Наьсаре цIавена, цхьан хана айса болх баьча юрта балха вахар со. Сурхо тIарча ийс шера лаьрхIача школе гIалгIай мотт, литература хьеха се дIаволавеннача 1998-ча шера дешара районни отделе чуотта, методисташца вIашагIкхета, хьехархочоа гIонна лаьрхIа царга фуд хьажа Наьсаре ваха вийзар. Сона ховра районе, моцагIа денз къахьегаш, шоай болх дика бовзаш, йоккха поалхам йолаш, нах болга. Массане хеставеш вар цу хана Медов Жабраила Йоакъап, цхьан хана школе болх баь, хIанз пенсе ваха цIагIа вар Кодзоев Аюпа Iийса, кхыбараш. ТIехьа тIакхийна къонагIбараш дика бовзацар сона, тIеххьара пхийтта шу Шолжа-ГIалий тIа даккхарах. Дешара отдела методист йолча Л. Ведзижевайга хаьттар аз:
-Наьна мотт хьехара керда наькъаш, пайда эца мегаргболаш хIама дий шуга?
-Ер ма бий аьнна кепа теха арабаьнна болх бац, бакъда района методически цхьанкхетаро могаяь Султыгова Заремай урока планаш-м я тхога, – аьнна, истола чура хьаийцар цо, маха белла чIоагIъяь каьхата массехк оагIув. Хьакховдайир сога. Царга хьожаш ваггIаше, хаттараш дора аз района методистага:
-Къаьна хьехархо я ер?
-Яц, даьра, из-м къаьна, дукха ха яц из болх бе дIайолаенна-м, – елаелар района методист.
-Мичара я ер, малагIча школе болх беш я?
-Из Яндаре кхийна, цига школа яьккха, университет яьккхачул тIехьагIа юрта Iийна, къахьегаш хьайоагIа.
-Урока планаш дIа а йихьа, дикка йийша а йийша, пайданедар хьа а ийца, юхая мегаргйий аз? – хаьттар аз Ведзижевайга.
-Мегаргья, дукха гоаергьеце. Кхыбола хьехархой а ух тхо долча, гIо-новкъостал дехаш.
ПаргIатта Iо а хайна, дийшар аз, мишта хьех къонача хьехархочо берашта гIалгIай мотт. Цхьа-ши даьлча, планаш дIа а йихьа юха дIаелар. Иштта хайра сона эггара хьалха Яндарерча школе болх беш Султыгов Нурдина Зарема йолга. Дукха ца говш, из ше а яйзар, тайп-тайпара курсаш, семинараш, вIашагIкхетараш долча ена. Цунца цкъа къамаьл дича хайра сона, из саг берашца болх бе аьнна кхелла хилар а, школе из цаховш нийсъеннайоацилга а. Наха тIера йолча, царца бувца мотт ховча сага къамаьл дар цунгара хьадоагIаш хиннар. Дезалургдолча тайпара, ладувгIаргдолча тайпара хулар цо оала хIара дош. Сона бовзача къаман мотт хьехача хьехархошта IотIакхийтар цхьаькха цхьа саг – из яр Султыгова Зарема. ДIахо дIайодача хана, сона каст-каста нийслора цун тайпан цIи школе Iомадеча книжкаш тIа, бе-беча наьна меттах йолча района а республикан а комиссешта юкъе, кхыйолча моттигашка. Цхьан шера арадаьнна 8-ча классан лаьрхIа дола литературан хрестомати корректор санна дийшар Нурдина Зарема я аьнна яздаьдар книжка тIеххьарча оагIон тIа. Из санна бола болх цунна тIабиллабале, цох тешаш, бIубенна ба къаман дешара кулгалдеш бола а дешара книжкаш кийчдеш, арадаохаш бола а нах. Корректор дукха лоархIаме воацаш санна хеташ хул цхьабола нах, бакъда уж гIалатбувл. Цкъа-дале, дика корректор
-2-
лаха вала санна хала да. Дикача корректора бийша болх гIалат доацаш хул. Ялх-ворхI шера яхар мо Нохч-ГIалгIай книжни издательстве корректора болх баьб аз. Са декхар дар редактора хьа ца лоацаш диса гIалаташ тоадар, массе тайпарча гIалатех (орфографеца, грамматикаца дувзаденнарех, сецара хьаракашца даьрех, маIанца нийсденнарех) йоазош IоцIендар. Иштта болх бар Заремас дувцача книжка тIа баьр а. Цхьайолча хана гIорбаьннача йоазонхой дувцарашка, повесташка, романашка нийслу вIалла хьона дагадоаца гIалаташ. Из дувзаденна хила мег, уж йоазош даь дукха ха хиларца, цу хана сецара хьаракаш кхыча тайпара увттадеш хинна хила тарлу, цхьадола дешаш кхыча беса яздеш хиннадац оалилга а дац. Мичча беса дале а, гIалаташ хул царна юкъе. Уж тоадеча балха тIа кIеззига майрал а еза, хIана аьлча цхьабараш бухьаш хилац вай классикий йоазошца нийслу гIалаташ тоаде. ГIалаташ хила тарлу моллагIча воккхача йоазонхочун кхолламе, хIана аьлча гIалгIай грамматика Iомадеш баьгIабац къаьнагIболча йоазонхоех цхьабараш. Цхьан гIорваьннача поэта стихотворени ешаш, ткъаь шиъ гIалат корадир сона. Поэташа фу ду аьлча, ритм хилийтар духьа дешаш вIалла лоацде йиш йоацача тайпара лоацду, е рифма яр духьа тIехьара мукъа е мукъаза оаз тIаетт из хила йиш йоацача моттиге. ГIалаташ да-кх уж а, хьаннагIчо фуннагIа дувце а. Мотт, йоазув цIена, нийса хила деза. ХIаьта корректораш гIалаташка хьожаш бола, метта дарба деш бола санитараш ба. Цу тайпара санитарка хила йийзай Нурдина Заремай а. Цо дийшача, гIалатех тоадаьча йоазошта юкъе да Беков Тембота, Осмиев Хьамзата, Базоркин Идриса, Ведзижев Ахьмада, Чахкиев СаIида, Боков Ахьмада, иштта кхы дуккхачар йоазош. Цхьайолча хана хьона вIалла дагадоацаш дола хIама нийслу цар тIа. Сона нийсденнадар цхьан йоазонхочо «часовой» аьнна яздаь дош. Ха тIа латта саг ала мегаций цох? Вокх йоазонхочо «носилкаш» яздаьдар, гIалгIай метта лорийчарех а гIишлонхойчарех а болчакх оал. Цхьаькхане «мундир» яздаьдар. Укхаза дагадох сона сайна школе нийсденна, цу дешаца дувзаденна сакъердаме хIама. ЗIамагIдолча берашта ховш хилац «мундир» яхар фу яхилга да. Из дош наьна меттала даккха дезаш, дашха дезаш хулш.
Цхьан дийнахьа из дош юкъедола дувцар дешаш доахкар тхо. Цунна IотIа ма кхаьччинге бераш совцадир аз:
-Бераш, мишта кхетаду оаш «мундир» яха дош, фу яхилга да из? – цхьадолча берашта юкъегIолла белам бедар, аз кхетадир царна фу меттад, фу дагадехад. –Шо дела дезаш хIама-м дац укхаза, хьан дергдар цун маIан, – аьлар аз цIаькха. Саг йистхиланзар. Классе из фуд ховш саг вацар. – Ой, из цаховш да шо? ЛадувгIал, – юххе ягIача йиIига пIелг тIа а хьекха, аьлар аз, – «Зарема сидит в мундире», хIанз гIалгIай меттала даккхал из.
Юкъерча мугIар тIа вагIача цхьан кIаьнка кулг айдир халла.
-Хьаалал гIалгIай меттала, фуд из? – дош делар аз цунна.
-Зарема окопа чу ягIа, – аьлар кIаьнка. Класс, елаш, соца ца луш, дикка ха яьккхар аз.
-А, Iа харцахьа дир таржам. Мичай из Iа ювцаш йола окоп, сона-м мича гу из вай классе? – аьлар аз. – Мундир тIадувха барзкъа да, масала, костюм. ЧIораш тIехьа кхехкаяьча коартолах а оал «картошка в мундире», – дIахо дIадийшар оаха дувцар.
-3-
Цох тара цхьаькха масал нийсденнадар сона гIалгIай метта урока тIа. Упражнени еш доахкаш, цу юкъе дар «агроном» яха дош.
-Агроном малав, хьанах оал из? – хаьттар аз. Юха а тхьовра мо мара из фуд ховш дешархо хиланзар. Дикка ха яьнначул тIехьагIа, цхьан кIаьнка кулг айдир.
-Алал, малав агроном?
-ХIамаш лечкъаю саг ва-кх, – аьлар дешархочо. Цо даь гIалат тоаде дезаш хилар, из лаьтта дIа мишта де деза, дIадийначоа эша хьалаш малагIаш да хожаш вола саг волга дIахайташ.
Из деррига аз сенна дувц аьлча, корректор декхарийла ва, уж тайпара хIамаш юкъе ца дуташ, берашта ховргдоаца дешаш редакторгара дашхар дехаш, къахьега. Иштта болх баьб аьнна хет сона Заремас а, ше корректор йолаш дийшача книжка тIа.
Вай мехка хIара шера тайп-тайпарча Iилмаех йола муниципальни а региональни а олимпиадаш хул, цу даькъе гIалгIай меттах, литературах яраш шоашца а йолаш. Муниципальни олимпиадан жюрена юкъе хиннад сои Заремаи дуккхача шерашка. Укхаза из дикагIа зе, нийсхо йолаш йолга, харцо ювцаргйолаш йоацилга гучадийннад сона дуккхаза. Классашка бераш, чу а дига, Iоховшадича, царна тIадуллаш дола декхар дIа- довзийте, цхьаккха озабезам цхьаннегахьа ца беш, дIахьора цо болх, цу чу ший юртара Яндарера бераш дагIе а. Беррига хьехархой хилац иштта, цу тайпара моттиг нийсъелча. Ше-шийна бовзараш котбаха гIерташ а моттигаш нийслу. Бакъда цу тайпара оамал Заремас къоабалъеш а хьатIаэцаш а яц. ДукхагIа ховр ва котвала везар. Деррига бераш, балхаш хьаденна, арадаьлча; уж шоллагIча дийнахьа деша бокъо лу жюрена, амма Султыгова санна болча хьехархоша из гIулакх, мекъал ца гойташ, цу сахьате Iо а хайше, цу дийннахье а чакхдоаккхар. Сарале ховш хулар котваьннар малагIа ва, ийшар малагIа ва. Цо дийшача, баллаш увттаяьча балхашка а хьежа вийзав са, сай дешархой олимпиаде дакъа лоацаш болча хана. Цхьаккха а даккха гIалат доацаш, нийса даь хулар цо мел даь хIама, велавенна, цунна баркал аьнна, дIавахар мара хIама дисацар. Иштта, массадола хIама бакъахьа леладеш, я Яндарера хьехархо.
Массехк шу хьалха 6-7-ча, 8-9-ча классашка Iомадеш дола наьна меттах дола книжкаш дар, юхаарадаха кийчдеш. Уж, тоадеш, дийшадар Iилма-тохкама института, хьехархой говзал лакхъяра института болхлоша, правителствос вIашагIъеллача наьна меттах йолча комиссе, республикерча дикагIболча хьехархоша. Юххера, арадахале царга цIаькха хьажа аьнна министерствос дIавийхар виъ саг: Чумакова Цаэш (Илдарха-ГIала), Султыгова Зарема (Яндаре), Чапанова Анжела (Ачалкхе), со (СурхотIе). Ши кIира совгIа ха яьккхар оаха министерстверча цхьан кабинете из болх беш. Тха йиш яцар тхоай безам болчча тайпара хIама хувца, тхона хьалхашка лаьтта декхар дар, лакхе хьоахабаьча наха цар тIа даь тоадараш нийса даьд е харцахьа даьд хьажар. Дукха къахьийгар оаха, уж книжкаш тоахкаш. Цу хана дуккха гIалаташ дола, тоаде дезаш дола хIама лехар тайп-тайпарча метта доакъошта юкъера Султыгова Заремас. Цо хьалха а доахаш, цхьадараш книжканна юкъе а дихьар. Уж дувзаденна дар упражненеш, параграфаш, орфографи тоаярца, кхыдарашца. Цу хана юха а юха а хьагойтар хьехархочо, ше хьехаш дола Iилма дика ховш а хьехаш а саг хилар. Цхьана болх беш цунца яьккха ха, сона а кхыча хьехархошта пайдане хургья аьнна хет сона, школе къа мел хьегача заман чухь. Цига дика болх барах Заремайна а вокх кхалнаха а елар хьалхарча категорех бола хьехархой яха цIи. Цу моттиго а тешал ду, шоашта тIабилла болх цар толамца чакхбаьккха хилара.
-4-
Султыгова Зарема яьй 1966-ча шера Яндаре баьхача Аьсамарзий Нурдинеи Угурчиев Жабраила Радимханеи дезале. Пхи йоIи цхьа воIи долча дезале кхоалагIа яр хургйола хьехархо. Цун да Нурдин фу саг хиннав ха йиш я, цо хержа хиннача балха говзалах. Ше къахьегаш мел йоаккха ха, Илдарха-ГIалий тIарча цIераш йоаеча наьха мугIарашка волаш, яьккхай цо. Денал, майрал, тIах аьнна хилар, низ, наха гIо де ловш хилар яхараш санна йола оамалаш езаш гIулакх хиннад цо шийна караийцар. Хетаргахьа, ше болх баьча дуккхача шерашка мехкахошта цкъа гIо даь Iийна хургвац Нурдин, боахамаш, доакъар, коа-карта лелаю хIамаш йоагача заман чухь. Дийнахьа-бийсан фе хила везаш, даим сома хила везаш, къахьегам хиннаб цунбар. ХIаьта Жабраила Радимхан дукхагIа дезал кхебеш, уж Iалашбеш, цIагIа къахьегаш хиннай. Цох цIагIа яьгIай оалалуц сона, хIана аьлча пхе берага хьажар а, цIенче лелаяр а, сискал кийчъяр а, дезалхой дувхачунца цIена лелабар а – из балхашта юкъе а халагIбола болх ба аьнна хеталу.
1983-ча шера №2 йола Яндарера юкъера школа чакхъяьккхачул тIехьагIа, цох лор е хьехархо хилча бакъахьа хеташ хул да. Заремас хорж хьехархочун говзал. ГIалгIай мотт цунна хьийхар яр Бакаева Елизавета. Школе дешаш цхьатарра дика ховра цунна эрсий мотт, литература; гIалгIай мотт, литература. Цудухьа из деша йода Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. «Мишта дешар Iа?» – яха хаттар аз цунна хьалхашка вIалла отта а данзар, хIана аьлча сона ховра цо дика мара дийша хургдоацилга, цул совгIа, хIара дийнахьа деша дIа а ухаш, яьккхар цо университет. 1988 шера ше дийшача №3 йолча школе, цу хана ООШ оалар цох, балха ера йоI. Зарема цига дIайовзийта езаш яцар, из а цар дезал а бовзаш, дика тешал тIехьа долаш бар юртарча наха юкъе. Юххьанца 9-ча классашка эрсий мотт, литература хьеха оттаю из. Дизза ткъаь цаI шу мара даланза йолча цунна хала дар кагий нах, мехкарий ба ала мегаргдолча дешархошта хьеха. Царна юкъе хала бераш а нийслора, цаI е шиъ цу тайпара бер доацаш, хила йиш мичай класс. Цар шоаш а дешац, вокхарга а дешийтац, хьехархочунга болх а байтац. ШайтIан мукъагIа дахе лелаш хул-кха цу тайпара кхетам, лелам бола бераш. Къаьна хьехархо вар са, зIамига волаш гIалгIай хьехаш, Гайтукиев Мухьмада Хьусен яхаш. Боков Ахьмада халкъа театре болх а беш, школе зIамагIйолча классашка наьна мотт а хьехаш, вар из воккха саг. Цу тайпара харцахьа лелача берах Дурбалиг аьле цIи йоаккхар цо. Султыговай классашка а болаш бар уж Дурбалигаш, уж боацаш-м цхьаккха школа а йий-хьогI? Къонача, хIанз а балха тIа чIоагIъяланза йолча йоIа хала дар царца болх бе. Цхьан шера иштта болх баьчул тIехьагIа, пхелагIа классаш хьа а ийце, цар чура дешархой школа яьккха баллалца, царна эрсий мотт, литература; гIалгIай мотт, литература хьехаш, чакхйоалар хьехархо. Иштта къахьегаш хьакхаьчай из таханарча денга. Цул совгIа, Эккажкъонгий-Юртара «Интеллект» яха школа хьайийллача денз, цига а шин меттала Iилмаш хьехаш, 5-7-ча классашца болх бу цо. Дика хьехархо я е яц гуш хул, Iа хьийхача берий толамашка гIолла. Яндарерча йоIа хьийха бераш, лакхара дешараш а дийша, вахара боккхача новкъа даьннад. Масала, Китиева Марет юрист я, Китиева Хьава биолог я, Барханоева Лиана – лор, из болх беш Москве я, хIаьта Ганижева Хаде «ЦхьоагIо йола Росси» оалача парте вайцигарча отделене къахьег. Цу тайпара масалаш кхы а доаладе йиш я.
Дукха ха йоацаш, Султыгова хержай гIалгIай меттах, литературах йолча олимпиадан жюрена кулгал де; из, вайна ховш ма хиллара, боккха бехктокхам шийца болаш болх ба. Иштта из я 11-ча классашта йолча ГЭК (паччахьалкхен экзаменационни комиссе)
-5-
доакъашхо, дешара книжкашка хьожаш йолча Совета доакъашхо. Школашка 9-гIа класс йоаккхача берашта аттестаци ю хаттараш увттадеча, дIа-юха дохьийтача дакъа лоац цо. Сага деш дола моллагIа дика хIама ца зувш диса йиш яц. Иштта зийнаб Султыговай къахьегам а. 1996-ча шера цунна елар Россе дешара сийдола болхло яха цIи, 2006-ча шера – «Россе дикагIйола хьехархо» яха цIии 100 эзар сом гранти, хIаьта 2011-ча шера республикан гIоръяьнна хьехархо хул Заремайх. Сийлен грамоташ-м геттара дукха тийннай цунна. Карарча хана, къа а хьегаш, хьехархочун болх беча наьха сий лакха а лоаттадеш, да ваьхача коа веший дезалца яхаш я Яндарера тамашийна хьехамча а дика саг а йола Султыгова. Наха шийна могаш дола гIулакх деш хьайоагIача цун вахаре а алхха дикаш, сийрда денош, ираз хилар лов.

Арчаков С.