Ший заман викал

                                       (Тутаев Албаста 165 шу дизарга)

Цхьабола нах, книжкашка гIолла а ца бовзаш, цхьацца хIама ховш, дагадоагIаш болча нахага гIолла бовзаш хул. Иштта хилар эггара хьалха сона Тутаев Цехара Албаст вовзар а. Каст-каста  книжкаш дешаш вола со, Наьсарерча №5 йолча берий библиотеке ухар. Кхычахьа санна а доацаш, укхаза дукхагIа дар наьна меттала кхелла а арадаьха а йоазош. Дукхача наха мичахьа я ца ховш, дукха адам тIалатташ йоацача цу чура моллагIа наьна меттала яздаь книжка лаха таро яр. Со уж дукха дешаш волга, къаман меттаца чам болаш волга хайнача цу библиотека болхлочо хаьттар:

-Тутаев Албаст вовзий хьона?

Сона дага а дацар цо из сенна хетт. КIеззига уйла яь, сайна мел бовза цу тайпах хьабаьнна нах дагабехар. Сона хезараш а вовзараш а вацар ши-кхо саг мара. Тутаев Iамархан вовзар сона, парте Наьсарен райкома секретарь хиларах а, тхоца цхьан классе деша ягIача Тамарай да хиларах а. Цун сесаг Дина Александровна йовзар, тхоашта физика хьехаш хиларах. Юххера, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхо, медицински гIулакха майор Тутаева Аьсет йовзар, тхоай школа цун цIерах хиларах.

-Вовзац сона-м, –  аьлар аз, цунна хьалхашка бехк хеташ. – Малав из?

-Цо яздаь календарь (ханорг) хезадеций хьона? – хаьттар цо.

Сона цхьан сага хьоадеш а да оалаш а хезадацар цу тайпара гIалгIай ханорг. Школерча хьехархошта а цох дукха хIама ховра мотташ вац со цу хана, хIана аьлча шоашта ховш дола кердадар цу сахьате тхона довзийта гIерташ хулар уж. Бакъда царех цхьанне е Албастах а е цо даьча йоазонах а дош оалаш хезадацар сона.

 -ГIалгIай меттала да из? – хаьттар аз хаттара духьала.

-Да-кх хIаьта, хьога деций из? – цу тайпара ханорг сона ца довзилга хайча, цхьа широ каьхата лист хьа а ийца, хьакховдайир цо. – Укхаза Iо а хайя, хьаязде хьайна.

 ХIанз со тийша вар цу тайпара ханорг сайга мара цахиларах. Сона бовзача наха юкъе кIезига хургбар из ховш, довзаш бола нах. Чукхаччалца, из дешаш, лаьтта Iо ца хьожаш, кхерех когаш дIадетташ вахар со, из сихагIа деша а Iомаде а ловш. Бакъда цу тIа хиннараш вIалла сона ца хеза дешаш дар дукхагIдараш, цудухьа атта дагахьа дусаргдарех а дацар. Масала, ханорг ше иштта дар:

                                                  Агой бутт

                                                  Аьккхий мархий бутт

                                                  ГIалгIай мархий бутт

                                                  Тушоли бутт

                                                   Бекарга бутт

                                                   Этинга бутт

                                                   Ма-ы бутт

                                                   Сели бутт

                                                   Мехи бутт

                                                   Ори бутт

                                                   Чилла бутт

                                                   НожагIанцIей бутт.

Таханарча орфографеца дийза оале, цунна юкъе дукха гIалаташ да. ХIаьта цIераш дIаязъеш а цхьацца гIалаташ далийта хила тарлу Тутаевс, хIана аьлча шийна эрсий метта хозача беса цо уж дIаязйича санна хет сона. Иштта дIаязъеш хилча, белггалара оазаш нийса хьаоалаш дола алапаш ца корадича, царех таралестача алапех пайда эцаш хиннаб эрсий а кхыча къамех болча а Iилманхоша. Из нийсденна хила тарлу укхаза а.  Атта кхеталуш да аьккхий мархий бутт, гIалгIай мархий бутт, тушоли бутт, бекарга бутт, Сели бутт, мехи бутт, чиллан бутт, ножагIанцIей бутт яха дешаш. ХIанз а шоашца дикка къайле йолаш да агой бутт, этинга бутт, ма-ы бутт, ори бутт   яха дешаш, Iилманхой мел   дашха гIерте а, цар маIанах йола шеко цIенъенна дIаяьннаяц, хIана аьлча вай меттаца лелаш дац уж хIамаш белгалдеш дола дешаш. ХIаьта а Тутаевс, ше гIалгIа хиларах тарра, кхычарел нийсагIа язъяь хила тарлу шийна боккхагIчаргара хеза беттай цIераш. Укхаза са а я сай уйлаш, цу дешаех дола лехамаш. Масала, «нажганцIай» фу яхилга да ховш дац аьнна яздаьд профессора И. Дахкильговс . Цу хьакъехьа дукха ха йоацаш «Сердало» газета тIа кепа теха дар са йоазув: «нажа» – дуб, «ган» (Дл. д.) – дерево, «цIай» – праздник да аьнна. Ма-ы аьнна цо белгалбаьккхар июль бутт ба. Ховш да, хьалха маьлхах Ма  оалаш хиннилг а, из Даьла санна лоархIаш хиннилга а. Н. Кодзоевс цигара хьадоагIаш да йоах Магас яха дош а (Маьлха шахьар). Июль бетттах ма-ы алара бахьан хила тарлу, из эггара бIайхагIа, эггара чIоагIагIа малх хьежа бутт хиларах. Вешта аьлча, Ма яхача Даьлан бутт ба из (маьлха бутт). Этинг яхача деша маIан нохчий йоазонхочо С. Нунуевс яздечох, этинг яхар етт яхилга да (еттинг, Iаттинг). Цу бетта доакъар Iалашдеш хинначох тара да: мангал хьокхаш, йол Iалашъеш, и. кх. дI. Агой бутт алара бахьан да, вайцига хулаш хинна оалхазараш. Цу тайпара даьшхад из И. Дахкильговс. Цо дувццача тайпара Iай дукха вай мехка хулараш карарча хана къайгаш, хьазилгаш, кхокхарч мара дац.   ХIаьта ори беттах жерча, гаьзараша фу дебаде кошца, божалошца беш болча хоттама бутт лаьрхIаб. Царех цхьадараш кхы а тахка дезаш да аьнна хет сона. ХIаьта а цу тайпара ханорг вайна дитарах, Тутаев Албаста баркал ала деза.   

 Цун вахарах, дезалах, тIема гIулакхах дола хоамаш лаха велча дукха хIама корадинзар сона. Из ваь хиннав 1855-ча шера. Профессора Мальсагов Уматгире Ахьмада даьча йоазон юкъера массехк мугI боалабергба аз Албаста  вахара  хьакъехьа. Цо яхачох «19-ча  бIаьшерен 60-гIа шераш долалуш, Наьсар-Керте  эггара хьалха баха хайшарашца хиннав ши воша Цезнитои Цехари.  Цу ханналца уж баьха хиннаб Даби-Юрта (Лохера Ачалкхе) чуйоагIача Тутаевар хуторе.  Буро чу лаьттача тIема администраце пурам лу Тутаевшта Наьсар-Керте баха ховша. Цу вежарех цаI – Цезнито дIаийца хиннав тIема гIулакха тIа. Цу

-3-

балха тIа дукккхаза совгIаташ тийнна а хиннад цунна.Теркам тIаозаш моттиг я, Цезнитой  ялх йоIах йиъ йоI Сийлахь-боккхача Даьймехка тIом латтача шерашка лораш санна тIемашка дакъа лоацаш хинна хилар… Тутаев Цехара Албастах, Цезнитой веший-воIах ховр дукха хIама дац. Ховш да, цо штабс-капитанага кхаччалца тIема гIулакх даьлга.  Мехкаца дувзаденна дешаш тохкаш къахьийгад цо.  ГIалгIай меттала бетта ханорг оттадаьд цо. Албаста воша Зоврбик, Буро тIара реальни училище яьккхачул тIехьагIа, Санкт-Петербурге деша ваьгIав, бакъда революционни болама юкъе дакъа лацарах дIаваьккхав.  Хьинаре дакъа лоацаш хиннав Граждански тIема юкъе.  ГIалгIай автономни областе бехктокхамерча балхаш тIа хиннав. 1937-ча шера хиннача Iаьдала таIазаро (репрессеша) вихьав». Укхаза цхьа хIама тIатоха безам бар са, вай Сибре дигале гIалгIай метта хьехархо хиннача  Имагожев Заьлмахас дийцачох, Зоврбик цхьан юкъа болх беш хиннав Пригородни района чуйоагIача консервни завода директоралла.          

Тахан вайна малашб ца ховш, ширача заман чухьа баьха, сий долаш къонахий хиннаб вай къаман юкъера хьабаьнна. Царех цаI хиннав вIалла хьоахавеш воаца, цхьаболча наха вувцаш а ца хеза, Арчаков Марзбика Чамиг. Сенах ховргда из малав, цо фу леладаьд, сий долаш хиннав из е хиннавац. Цу хаттарашта дала жоп а, из визза къонах хиннилга дола тешал а долаш да, из вайна дитад Цехара Албаста.  Цо ше даьча йоазошка Чамига цIи дIаоттаяьй Мальсагов КIарцхала, Сурхой, ЧIожа, ГIайте; Евлоев Эже Ахка, Газдиев Ивиздий ГIазда, Долгиев Уцига Малсага, Тотига цIерашта уллув. Уж, цу даькъе Арчаков Чамиг а волаш, 17-ча, 18-ча бIаьшерашка баьха къаман дикагIбола къонахий а шоай заман никъ нийса дIакхахьарца белгалбаьнна нах а хиннаб. Албаста даьча йоазошкара вайна хов, 1845 шера (цхьайолча моттигашка 1843), Россе паччахьа хиннача Николай   I-чо, кхайка, ше волча дIабийха хиннаб вай къаман эггара сий долашагIа бола боккхий нах, царца дагавалар духьа а мехкара хьал довзар духьа а.  Цига бахийта нах – кхо саг – харжа безаш хиннаб дерригача халкъо. Мехка бовзаш а, сий-лерхIам шаккха долаш а хила безаш хиннаб паччахьа тIаболхараш. Уж харжар духьа, лоамашка бахарех 50 саги шаьрача бахарех 100 саги вIашагIтеха хиннав.  Царна хьалхашка къамаьл даьча Байсхара Мочкъас Iодийшад шийгара каьхат, цул тIехьагIа тIатехад: «Ер каьхат вайга дайтар ва Паччахь, укх тIа цо дех, ше волча, Паччахьа Возалга, вай къаман  дикагIвола кхоъ викал вайтар.  Цудухьа хIанз оаш харжа веза Паччахьаца къамаьл де ховргдола кхоъ сийдола воккха саг». ДIа-хьа дагабаьлча, цхьа саг духьала воацаш, массане раьза хинна, цига вахийта хержав Мальсагов ГIайти, Арчаков Чамиг, Долгиев Тотиг.

  Массане накъабаьха, дукха декхараш тIадаьхка. ДIабахийта хиннаб уж. ХIаьта Николай I-чо, духьала хьаараваьнна, моаршал хаьтта, ший кабинете чубига хиннаб къоаной. Дукха къамаьл даьчул тIехьагIа, Паччахьа шун тIа хIама даийта, эггара дикагIйолча моттиге бийса яккхийта, цIабаьхкаб уж. Нагахьа санна Тутаев Албаста из шедар ше ваьхача заман чухь дIаяздаь хиннадецаре, тахан вайна белггала ховргдацар, малаш хиннаб паччахьа тIабахараш. Албаст дунен чу валехь 5 шу хьалха хинна хIама да укхаза дувцар, хIаьта а цо дIаяздаьд цига хиннар, наха из дицдалале.  Сона хеташ, из боккха лоархIам болаш а да.

 Кхы кIезигагIа лоархIам болаш дац, гIалгIай цIайш, багахбувцам дIаязбеш цо хьийга къа а.  Ханорга юкъе ба ГIалгIай мархий бутт. Март ба из. Из мишта безбеш хиннаб, мархаш мишта доасташ хиннад вай къамо бусалба хилале, дувц Албаста «ГIалгIай мархий бутт-цIей» яхача ший йоазон тIа. Кхаь дийнахьа дездеш хиннад из цIай. Шоатта дийнахьа маьркIажа боад къовлабелча ердашка вIашагIкхеташ хиннаб нах. Цига ламазаш деш хиннав цIув е цIайсаг ала а мегаргда аьнна хет сона цох. Из ца лувш сецача, тIехьаоалаш хиннад цун зIамагIаша: «Амин! Очи Дяла, дикадар да Iа тхона, амин!»

                                                                            -5-

Бус шийтта даллалца иштта дездеш хиннад из. ШоллагIча дийнахьа кхыча ердашка хьехам бала ух уж нах. Из кIиранди хул. Декаш хул мархий цIай чакхдалара хетадаь иллеш. Ердашта гонахьа кIерамаш сог. Iуйрийна бархI даллалца тийкъе, цул тIехьагIа мархий цIай дIа мишта дахьа деза дувцаш, хьехам лу. ШоллагIча дийнахьа кхалнахеи берашеи байнарашта цхьацца даараш хьу. Шоай даараш каш тIа Iооттадеш хиннад, малхара каша из дале, венначунна юххе Iодуллаш хиннад. КхоалагIча дийнахьа къе-миска мел вар кашамашка воагIаш хиннав, цу даарех шоашта дакъа дахьар духьа. Шоай цIеношка шунаш увттадеш хиннад, шоай таронга хьежжа. БIаьхийчар, хьал долчар мерза маькхаш, дулх, сом, баьцадаар, и. кх. дI. Къечар хий, тух, маькх оттаеш хиннай. Албаста дIаяздаьд уж денош мишта долалора, мишта чакхдоалар.

  Цхьацца легендаш дIаяздеш а къахьийгад Цехара Албаста. Царех цаI да аьлах БоргIа Бексолтах дувцаш дола легенда. Ховш ма хиллара, Пхьилекъонгий-Юрта «БоргIа-Каш» яхаш сийленг да. Цу чу дIавелла воаллар малав яхача дешага кхаьчача, из шин тайпара дувц: цхьачар цига воаллар лакхе хьоахаваь БоргIа Бексолта ва йоах, вокхар кхыча тайпара дувц, цига дIавелла воаллар Iарбе Худайшада воI Бексолта ва яхаш. Тутаев Албаста дIаяздаьр цох долча массехк легендах цхьа тайпа да. Хетаргахьа, цох ала мегаргда дикагIдар да аьнна а. Цунна хетачох, туркий паччахьа вайта саг хиннав Бексолта, укхазара къамаш шоашкахьа дахар духьа, карадерзадар духьа. Цунна езаеннай ПаьтIамат яха йоI. Бакъда вокхо дош деннад цунга маьре яха, нагахьа санна ший вешийна гIаьбартой аьлан йоI Сулимат йоалае гIо дойя. Из йоалае вахача човнаш ю Бексолтанна. Бакъда из царех лац. Пхьилекъонгий-Юрта юхерча хьунагIа дукха оакхарий хиннад яхаш дувц. Цига чарахьал де вахача, кIаьдъенна Iоежача говранна кIалха нийслу аьла. Из бахьан долаш, ши-кхо ди даьлча ла из. Цунн кашан юхе енна уллаш кораю йоах ПаьтIамат а.

 Иштта да Албаста вайна дита легенда. Цул совгIа, цо дIаязъяь хиннай «Дарзананилга ворхI воI» яха легенда а. Дуненна йовзаш йолча Прометеех йолча мифа кIийленга уллар а цох тара я, ши тIадам санна. Нагахьа санна цига Зевс, Прометей вувце; укхаза цар цIераш гIалгIай IаьдалагIа ек: Ткъа, Куркъа. Цу кIийлен тIа кхелла я Чахкиев СаIида «БIаргий хих бизза кад» яха драматически поэма. Вешта аьлча, Албаста дикка лоархIача, леладеча гIулакхех хиннад халкъа багахбувцам гулбар. Сона хеташ, багахбувцамца гуш хиннад цунна вай къаман истори, цунга гIолла довза а маIан де а гIийртав из селханарча ден.

  Тутаев Цехара Албаст дика эпсар хиннав аьнна хет сона. Хиннавецаре штабс-капитана дарже кхаччалца сатоха низ хургбацар цун. Оалаш ма хиллара «сатехача салтечох, эпсар хиннав». Ший мохк, къам дезаш, цун хIама боча хеташ, лорадеш, из хиннилга а дика гуш да.  Профессора И. Дахкильговс лакхара мах бу Тутаевс даьча кхыча йоазоний а, царех да дуIаш, берах цIи тиллар, дарбан хий леладар, пхьена, яьча човнех мах балар, иштта кхыдараш а. Миччахьа ше вале а, дегаца ший къаманца хинна саг ва Тутаев Цехара Албаст, цунна дола кхоачам хиллал масалаш доаладир аьнна хет сона айса укх йоазонца.

Арчаков С.