Шовзткъа итт шу хьалха

Ишттал ха йоал укх шера журналиста а поэта а Арчаков Микаила Тухана ший эггара хьалхара байтий книжка арадаьккха. 1970-ча (1969?) шера «Хетолг» аьнна цIи а йолаш, Нохч-ГIалгIай книжни издательстве кепа а теха, арадаьлар из. 1975-ча шера, валале цхьа шу хьалха, цо ше хьа а хьокхаш, цунга хьийжарех ва со Шолжа-ГIалий тIа. Со цу хана университета филологически факультета хьалхарча курса студент вар. Цу хана долаш дар цун шоллагIдола, берашта яздаь «Лоамашка бIаьсти» яха книжка а. Арадала кийчдеш дар «Дагалаттар» яха юкъара (Муталиев М., Арчаков Т., Торшхоев И.) книжка а, бакъда из поэт венначул тIехьагIа мара арадаланзар.

Литературан даькъе цо баккха лаьрхIа никъ дIаболабелар шовзткъа итт шу хьалха «Хетолг» яхача книжкагара. Цу тIа яр тайп-тайпара чулоацам бола стихотворенеш. Цун кхоллама «хетолг» дар из, цох, ха дIа мел йода, хьахила езаш яр йоккха, беркате га. Бакъда Iоажало, лакхлургйоацаш а йIаьхлургйоацаш а, тийдар цун ткъоврош. ДукхагIча даькъе граждански лирика яр цу тIа хиннар. Къаьстта теркам тIаозаш яр «Са юртара къоаной» яха байт, хIана аьлча цо довзийтар, 1919-ча шера Антон Деникин ший эскарца вай мехках летача хана, ТIой-Юртарча наха гойта денал а къонахчал а. Шоаш бо а бовш, лорадаьд цар дукха ха йоацаш даьккха хинна керда Iаьдал. Цар тешаме новкъостий хинна лаьттаб бе-беча къамех бола нах. Массаболча къеча наьха барт хиларах яьккха котало хиннай из. Из тема дIахо йоашхаш язъяьй цо «Къаьнача салтечо дагара дувц» яха байт. Укхаза дагайох М. Лермонтова «Бородино» яха стихотворени. Литературни критиканна юкъе да «боккхагIболча поэтий традицеш дегIакхувлар, дIахояхьар» яхараш санна дола дешаш. Арчаков Тухан гIийртавац Лермонтова стихотворени хьатIаязъе а ший доалаерзае а, бакъда сийлахь-воккхача поэтагара масал эцаш, цун никъ дIахо дIабахьа гIийртав из. Ешаргья вай из байт:

«Iоажал, со вац, вац Iа лехар,
Хьо сона лаке хIана гIерт?
Дац са хьона дала дехар,
Хьо са дегах хIана гIерт?
Со цкъа ваьгав цIера алах,
Муаш дусаш дег тIада,
Ваьннав пешка чу вагарах,
Воацаш сай дегIа да.
Ди детташ лийчав пхорчий догIах,
ДегIалара коч Iувдаш цIийх.
ДуIо вийттав бартал нонагIа,
Иразо къехкавеш шийх.
Шоай лоIамах дулха дегаш
Даьхен духьа дала ловш,
Гараш мо лаьтта легаш,
Сона дайнад кIантий бовш.
Юха а дийнлуш, юха а гIотташ,

Аз никъ кхихьаб лоамах да,
Со пхе шера лаьттав духьала
Хьол низ болча болата.
Такхарга шодо ийзав сигала,
ДегIа гом сих къоастабаь,
Никъ баьб хIара коа тIа отташ
ТIема Iазап кхайкадаь.
Хьо са хьаьша яц, дIагIолахь,
Хьо морг со тIаэцаш вац.
Из вайнаьха эздий гIулакх
Хьоца лело дага вац.
Кхы цхьан дуIах, кхы цхьан дукъах
ДIагIерт сатем боаца дог.
Лела йиш яц са хьа мукъах,
ДегIа гома лела мог.
Маьлха зIанараш цох хьерчаш,
Пхаьнашкара цIий ловзаш лел.
Сийнача баьца тIа бер мо керчаш,
Къаьгача сигаленга со вел.
Сога хьеж са Даьхен пхьоалле,
Са кулг эшаш лаьтта хьеж.
ЦIаькха мехко: «Вала!» – оале,
Хьалхабаргба са кхаж.
Йолле, Iоажал, гаьнаяла,
Со хьа царга кхача бац.
Харцдоале бекъа накха мара
Хьога кхача хIама дац».

Лермонтовс вувцар 1812 шера тIема турпал ва, хIаьта Тухана байтага гIолла къамаьл дер 1941-1945 шерашка гитлера гIаьрхошца тIом баь саг ва. Шинне а къоначарна дIахайт шоаш эза тIема Iазап, цунца цхьана гойта денал. ЗIамагIчарна масал хилча бакъахьа хет царна шоаш хьабенача халача наькъах.
Цу книжка тIа я иштта сона езаенна «Элтара кий» яха стихотворени а. Кийнаца сий дувзадеш хиннад лоамароша, тIера кий яккхийта чувар доккха эхь лоархIаш хиннад. Из бахьан долаш, эхь хургдола хIама, доастама, кIезига хIама шоашкара ца гойта гIийртаб вай шира дай. Цудухьа аьннад поэта укх тайпара дешаш:

«…БIаргаяйча кхоачам болаш,
Кхерам бар хьо моастагIчоа.
БIуна юкъе хьа сий доадаь,
ЦаI венавац ший даь коа».

Цу «Хетолгах» хьахинна ткъовро яр «Лоамашка бIаьсти» яха цун шоллагIа книжка. Берашта безалургбола чулоацам хиларал совгIа, из хозача басарашца, сакъердамеча сурташца кийчдаь дар. ЗIамагIбарашта меттел, боккхагIчарна а езалуш яр цу тIара байташ. Царех шиъ белггала дагахьа йисай сона а, уж яр «Марема дов», «Сварщик». Лаккха тIаваьнна, лотор деш воаллача сварщиках сигала седкъий хьалсегаш воалла саг хеталу. Вешта, седкъий хьалсегарца нийсде мегаргда цо вIаштIара деш дола цIенош, цар чу геттара сийрда хьалсегаш йола лампаш. Керттера маIан да, цо наха сердал, хозал, йIовхал яхьаш хилар.
Цун кхоллама цхьаькха ткъовро я цо даь таржамаш. Царех массехк юкъедахад 1918 шера арадаьннача «Эрсий классика таржам даь гIалгIай меттала яккхар» яхача кхаь книжках хьалхарчунна. 60-ча шерашка цо таржам даь хиннад М. Лермонтовс язъяьча байташта. Дувцача книжка тIа да «Сигалеи седкъийи», «Кавказага» яха эрсий гIорваьннача поэта йоазош. Поэта даь таржамаш эрсий меттала язъяьча байта гаьна ца воалаш даь да. Еш вай хьалхаръяр:

«Йийкха латт сайранара сигале;
Къаьга бера ираз санна,
Гаьнна сигала седкъий леп;
Ванах! ХIана яц са хета бокъо:
Шо санна сай ираз сийрда да, аьнна!
ХIана дац хьа ираз,
Аргда сога наха?
Ишта а дац,
Ва дика нах, сигалеи седкъийи –
Седкъийи сигалеи да! ХIаьта со – саг!..
Шоайла ма хьаг
Масса а адам;
Со-м царех вац,
Алхха хьаг со цу хозача седкъех,
Алхха цар метта хилар ма ловра».

Кхы дукхагIа хургдар цун кхолламах хьадаьнна беркат, нагахьа санна цо духхьал литератураца мара къахьийгадецаре. ДукхагIйола цун ха журналиста балхо дIайоаккхар. Ца а беш, бутаргбар-кх ала тарлу цхьаволчо. Бутаргбар ваха, дика-во леладе, дезал кхаба ца безаре. Уж шедола дукъ тIа а латташ, байташ язъеш вагIа паргIата хилац поэт, ше хьадаьр мара хьатIадоагIаш хIама ца хилча. Цудухьа дукхагIа мел бола вай йоазонхой цхьацца балхаш деш хиннаб, шоай кхоллама зе а деш. Иштта ваьхав Тухан а. Укх тIехьарча шерашка цун кхолламах дукхагIа язде баьннаб. Цох деша йиш я «ХIанзара гIалгIай литература» яхача книжкай 2-ча тома тIара, Патиев Йоакъапа оттадаьча «100 гIалгIай йоазонхо» яхача книжка тIара. Айса уж книжкаш хьоадаь долаш, белгалдаккха лов цхьа хIама: Тухан, мехкахдаьхача хана, Павлодарски областе ваьв аьннад цар тIа. Из ишта дац. Из ваьха Явленка яха юрт ГIинбухерча Казахстана Петропавловски областа Ленински районе хиннай. Со ваь юрт я из, цу юрта баьхаб Микаила Тухана дай а, вай Сибре дигача хана.
Иштта хиннад Арчаков Тухана «Хетолг» яха, шийна тIехьа кхы а хоза байташ дунен чу йоалаяь хьалхара книжка. Цун мел дола йоазош (берийдараш а доацараш а), таржамаш цхьан книжкаца арадаьхача дика хургдар; поэта ший, цун даь, наьна, веший, йиший, новкъостий, дезала сурташ тIа а долаш. Хана йIоахала цкъа хиларга сатувса лов цунга а.

А. Салиханов