Театра дIаденна вахар

Са тахан ювца безам бола кхалсаг, шоана йовзац оалилга дац, хIана аьлча укх тIехьарча 40 шу хиллал йолча хана, къаман культуран юкъе хьинаре дакъа лоацаш, из дегIакхувлаш, хьаенай из. Цудухьа даиман къаман бIаргакIалха а хиннай. Цох шийх яздаь дукха доккхий йоазош деце а, бакъда вай мехкара дуккха йоазонхой, культуран болхлой дIабовзийташ, къахьийгад цо ше кийчъеча телепередачашка, газетий оагIонаш тIа деча йоазонашка гIолла. Кодзоев Ахьмада Дугурхан эггара хьалха сона яйзар Абадиев Бекага гIолла.

Тхо шиъ цхьана болх беш вар «Сердало» газета культура отделе. Из отдела кулгалхо вар, со – воккхагIвола корреспондент. Театровед хиларах тарра, Абадиева айхха бувзамаш дар режиссёрашца а актёрашца а. Цу тIагIолла уж цхьайолча хана редакце хьоашалгIа ухар. Иштта хьоашалгIа баьхка, Бек волча багIар хIанзалца сона ца байна мехкарий. Уж багIий ца ховш, дIачуваьннача сона, воккхагIволча балха новкъоста бовзийтар хьаьший: «Ераш вай театрера ба: Эсмурзиева Любаи Кодзоева Дугурхани…» Цул тIехьагIа, дуккхаза го йийзар са Дугурхан спектаклашта юкъе, тайп-тайпара ролаш ловзаеш. Масала, цо ловзаяьй Н. Гогола «Ревизор» яхача пьесан тIарча Анна Андреевнай роль, С. Чахкиев «Къонгаш бовча хана» яхача пьесан юкъера наьна роль, Ж. Мольера «Ца воалаш йоалаяь саг» яхача пьесан юкъера Дорименай роль, «ЦIий кхайк» («Беке къонгаш») яхача пьесан турпала Кайпий роль, «ГIаш лела Махьмуд» яхача пьеса тIарча секретаршай роль. Цу хана мехка дIайовзаш мара яцар из, кхоллама юхьигаш яр царех дукхагIдола балхаш. Карарча хана из къаман культуран юкъе ший цIи а моттиг а йолаш саг я. Духхьал спектаклашка ролаш ловзаяь ца Iеш, кинофильмашка а къахьийгад Дугурхана. ГIалгIай Республикан гIоръяьнна артистка, ГIалгIайчен искусствай цIихеза болхло, актриса, сцена говзанча, журналист, сценарист, документальни кинон рижиссёр. Из деррига дувзаденна да Кодзоевай кхолламца. 2019 шера 1-ча канало хьахьекхар «Тха коа — 2» яха дизза дола исбахьален фильм. Режиссёра Музалёва Ольгас даьккхача цунна юкъе Дугурхана ловзайир лора-терапевта Махмудовай роль. Эггара тIехьа цо кино ловзаяь роль я ВГИК яьккхача режиссёра Амерханов Амура «Сайти – Зоуле воI» яхача лоацача фильме. Сайте наьна Зоуле роль яр цо цига ловзаяьр.
Деррига дика, шаьра, атта хете а цун вахарца, бакъда дIатехкача вайна гучадоал из хала лийна саг хилар. ЗIамига йолаш а кхийна яьлча а, даим кхело тIакхухьача гIайгIашта садетта дезаш хиннай из. Лоацца хьожаргда вай, мишта, мича кхувш енай хургйола актриса. Ахьмада Дугурхан яь хиннай 1962шера, дуккхача йоазонхой а, цIихезача тIемхой а, хьехархой а юрта. Ишттачарех хиннай, хIанз а я ТIой-Юрт. Юртарча бархI шера дешача школе дешаш, толамаш доахаш, из хьайоагIча хана, цхьанна хIамо дицдергдоаца хатар доагIа цунга. Ший шийтта шу даьннача хана, эггара хьамсарагIа вола саг – нана йоацаш юс йиIиг. Наьнах къастар мел хала да ховргдац, бокъонца из йоацаш висача сага мара. Цхьа зIамсаг вар, сона вовзаш. Да а дIаваьнна, цул тIехьагIа нана а енна, из лелача хана:
– Фуд-малад, миштад вахар? – аьнна шийга хаьттача, цо денна жоп, цIаккха диц ца луш, дисад са дагахьа.

  • Даьра, да-нана дIадаьнначул тIехьагIа, ер деррига дуне даьсса ма хет, — аьлар цо.
    БархI шера дийшача, тIаккха №1 йолча юртарча юкъерча школе дIайода из, цига кхы а шин шера деша, итт класс чакхъяккха дага йолаш. Укхаза тайпан саг санна вайза ца Iеш, хьехамча санна вовз цунна Кодзоев Аюпа Iийса. ГIалгIай мотт Дугурхана сел хоза хар вIалла тамаш яц, хIана аьлча халкъа яздархо вола, таханарча дийнахьа вай литературанна юкъе эггара дукхагIа романаш язъяь саг вар цунна из хьийхар. Цул совгIа, «ГIалгIай букварь» оттадеш а «СелаIад» яхача берий журнала редактор волаш а дукха къахьийгадар цо. Духхьала хьехархо хинна ца Iеш, вахарца дувзаденна дуккха дешаш кхетаде, халонаш лаIомаяьй, аьнна, хет сона цо ший дешархо. Уллув из мо саг хилар, денна е ди юккъа цунца вIашагIкхетар, боккхача лоархIаме хIама да, къаьстта кхувш воагIача, хIанзчул тIехьагIа оамал чIоагIъяла езача сагá.Сцена тIа эггара хьалха дешархо араяьннаяр 2-ча классе дешаш йолаш, школерча драмкружокаца цхьацца балхаш дора цо а цунца цхьана дешаш долча бераша а. Цул совгIа, «Асса» яхача халхара ансамбла юкъа а йолаш, хоза халхайоалаш а яр из. Цу дерригнеIоткъам боацаш йисанзар кхувш йоагIа йиIиг. Школа яьккхача из деша отт Воронеже. 1976 –1981-ча шерашка цочакхъяьккхай цигарча искусствай паччахьалкхен института актёра говзал Iомаю факультет. Из ха зехьа ца йоаеш, хIара минотах бизза пайда эца гIерташ, къахьегар цо а цун новкъосташа а. Цига деша эттараш верригаш 15 саг вар, царех кхоъ мара гIалгIа воацаш. Дугурханаца из институт яьккхар Арчаков Iийсаси Кодзоев Ахьмадеи. Цига яьккха ха а зехьа ца йоаеш, хургйола балха говзал кIоаргагIа Iомаеш, аьхки салаIа цIабаьхкача цар дакъа лоацар Наьсарерча халкъа театро увттаеча спектаклашта юкъе. Эггара хьалха Дугурхана ловзаяь йоккха роль яр Базоркин Идриса «Тамара» яхача пьесан юкъера керттерча турпала роль. Цул тIехьагIа, «Лайх хьаяь паччахь» яхача Е. Шварца фаьлгаца ювзаеннача Герда яхача йиIига сурт-сибат кхолла дезаш яр из.Драматически театра а кинон а актёр яхаш бар институт яьккхача цун бе безаш бола болх. Дикка ха яьлча, журналиста, режиссёра гIулакхашIомадеш, радио а телевидене а говзал лакхъяра курсашка дешаш, хиннайвай мехкахо. Из цунна чIоаггIа накъа а даьлар вахаре. Цхьа ха яр вай мехка театраш а, мезейш а, культура кхыдола доакъоша дицденна. Цу хана из балха яхар Наьсарерча гIалгIай телевидене. Из болх цо бир 1993 шерагара йолаенна, 2010-ча шерга кхаччалца. Цу заман чухь цо кийчъеш хинна литературни передачаш чIоаггIа накъайоал тахан школе болх беш болча хьехархошта. Масала, Плиев Махьмад-СаIида, Осмиев Хьамзата, Горчханов Бадрудинна, кхычар кхолламаш Iомадеча хана, бераш боккхача сакъердамца хьеж царга, дуккха хIама довзийташ уж хилар бахьан долаш.Театр а журналиста болх а цхьатарра безаш йоландаь, тахан из я Россе театральни болхлой Союза доакъашхо (1983), журналистий Союза доакъашхо (2006).
    Цул шийл дикагIа сага уйла-нигат, вахара халонаш, из кхача гIерта лакхале йовзаргьяц цхьаннена а. Цудухьа укхаза Дугурхана вахар цун ший дешашка гIолла довза хьожаргда вай. Шийх лаьца яздеш, цо аьннад: «Эггара дикагIдолча дунен тIа дахаш долча вай декхар да, сона хеташ, гонахьарчарна безам, камоаршал, дега цIенал дIаекъа, наьха дегашка седкъаргаш доагаргдолаш. Со даим сай гIо эшача наха юхе хила гIерт. Айса болх беча моттиге нахаца товш я, сайна ховш дола хIама царна дIадовзийта гIерт, се а Iомалу царгара, эхь ца хеташ, поалхам Iоаеш. Геттара хьалха нана йоацаш а йиса, ханаза йоккха хила а зIамагIболча йижарашка бIарглакха безаш а хиннай, цу новкъа дукхаза Iо а лийгай, хIаьта а гIатта низ кхаьчаб, цудухьа йижарий хьалкхийнаб беркате а хоза а. Хетаргахьа, цу наькъо хьийнай са оамал, цкъаза нахагарча гIайгIано елхайой а. Дийнаташ а хьайбаш а дукха дезаш я со; вахара тайп-тайпарча ханашка, сигалени лаьттани юкъе яйна дIаяла мо, Iаламга ладувгIа безам хул, бе а дац Iуйран е бийсан, деррига тхьовсача хана е Iуйранна гIаддаха сомадоалача хана. Нах а дукха беза, бакъда ла магац цхьаккха тайпара тийшаболхи кIезигали. Дег тIа сатем боацача заман чухь, деш Ахматова Аннай, Цветаева Маринай, Пастернак Бориса, Доточа бIаьшерен поэтий, эрсий классикий, А. Вампилова, В. Шукшина, кховзткъалагIча шерашка баьхача йоазонхой кхолламаш. Нагахьа санна цхьан сага никъ диканца сийрдабаккха мегаьдале, со зехьа яьхаяц укх лаьтта.
    Дукха дезаш, леладеш гIулакхаш а да са. Байташ язъю, царех цхьачарех иллеш а хиннад, хIаьта а царех дукхагIъяраш са архиве юс, йистедаланза дола йоазош санна. Книжкаш язду театрах, исторен чухь бовзаш хиннача моттигерча, мехкарча, дунен тIарча нахах, хIанзалца ца яйза исторецара а наьха библиографецаре а моттигаш гучаяхарца сакъердалу. Республикерча «Свет» — «Сердало», «ГIалгIайче» яхача газеташ тIа кепа етт са йоазошта. Хоза а хеташ ду аз ноанал. Кердадар кийчде гIерташ къа а хьег. ДогIа делхача хана, балхах салоIаш, делхача Iаламга хьежаш, корага латташ, дIахьу аз ха, книжка деша е чам болча тайпара делкъар де мара тIера ца йоалаш. Эггара дукхагIа дезача хIамашта юкъе да театрашка, музейшка, Москван а Московски областа а хозача моттигашка гIолла лелар…»
    1992-ча шера, гIалгIай мехка хьал геттара чоалхнедийрзача йолалу из байташ язъе, вайна тахан ца йовзе а, цо кепа ца тохаш йоадаеш дукха я уж. Политико цкъаза юкъеозаш хул культуран болхлой а. Хинна Нохч-ГIалгIай республика йохаш латтаро, эттача замано цхьацца кхалсага балама хала дола декхараш тIадехк цунна. Цу хьакъахьа дувцаш, депутат хиннача Фаргиев Хьамида Хьамзата яздаьд:«1989 ш. Кодзоев Iийса керте латтача «Нийсхо» яхача ГIалгIайчен демократически цхьанкхетаро гIалгIай мохк юха меттаоттабара тIехьа Нохч-ГIалгIайчеи Пригородни районеи бахача нахага кулгаш яздайтар. Кулгаш яздеча каьхата корта бар «Со – ГIалгIай АССРа тIехьа». Цу тIа кулгаш яздаьраш верригаш 62 эзар 600 саг вар. Уж, дехарца цхьана, Москве Iодихьа, КПСС ЦК а СССР Лакхехьарча Совете а дIаделар 1989 ш. апрель бутт болалуш.
    Уж каьхаташ ийца Москве нах баха нийса ткъаь итт шу дизад – из дар 1989 ш. ялхлагIча апреле. Царна юкъе бар: Аушев Хьусена Руслан, Ахильгов Сейт-Салам, Базоркин Идриса йоI Аза, ГIалгIай драмтеатра актриса Кодзоева Дугурхан, Котиев Ахьмад, поэт Плиев Махьмад-СаIид, поэт Хамхоев Ваха, (дала гешт долда цунна!),юрист а таржамхо а Яндиев Муса. Бакъда сол дикагIа цу хана бихьача наькъах дувцаргда царца хиннача Кодзоева Дугурхана».
    Фу дувц цу хьакъехьа Дугурхана ше:«…Бийсан со йолча баьхкар: воти Идрис (Базоркин), Кодзоев Iийсаи Хамхоев Вахеи, машена чу дIачухар дийхар. Юххьанцара къамаьл хилар, бехктокхаме декхар кхоачашде кхоллама интеллигенцена юкъера саг везаш хиларах, раьза яле, цу тайпарча наха юкъеяхьа лаьрхIа бар уж со. КIезига а боацаш, боккха кхерам болга а хьоахадир. Бахьа безаш бола никъ хьабайзача, со цхьан юкъа кхераелар, вIаштIехьадаргдий-хьогI са Къаман цIерагIа къамаьл де, аьнна. Са дега дукха безача наьха ялх бIарг бар, сох тешаш, сона тIакIирбаь лаьттараш! УЖ СОХ ТЕШАШ БАР!»
    Дугурхана да Ахьмад ялхазза саг йоалаяь хиннав. Тайп-тайпарча исташа яь йиъ йоI хиннай цун, Дугурхан а йолаш. Йижарий вахаре а лоархIаме моттиг дIалаьцай хургйолча актрисас, зIамига йолча хана денз. Царга хьожаш а эша гIо-новкъостал деш а, чакхъяьннай из, йижарий чIоагIбенна дIаовтталца. Цхьаькха цхьан сага вахаре а дакъа лаьцад цо. Изявайна массанена йовзаш йола театра артистка Сакалова Марина. Дугурхана наьна-веший йиIий йоI я из. ДукхагIа цунна актёра гIулакх дезадалийтар а, из карадерзадеш гIо даьр а Кодзоева я. Ший дезал хьахилча, Амерхановеи цуни йоI хул. Дезала ираз а сов дIаьха хилац цу шин сага. Уж къаст, дукха ха ялале (1998), йиIига да машенаца авари йийя кхалх. Бакъда юха а кхела духьалъотт къона кхалсаг. Шийна хеттача тайпара деша а дешийташ, хьалкхею цо ший йоI. Наьсарера гимнази яьккхачул тIехьагIа из деша йода Москверча ГИТИСе (театральни говзала паччахьалкхен институте). Из цига дешаш йолча хана Москве яхаш а болх беш а хул нана. Цига Кодзоевас къахьийгад столице вай республикера викал вагIача моттиге, бизнес дегIакхувлара дунен халкъашта юкъерча Центре, ший йоI дешаш йолча институте методист йолаш. Москве йолаш, режиссёра болх бовзаш йолча цо шиъ документальни фильм доаккх. Уж дар «Мохк белабалар», «Росси гургалаш деш я» яхаш. Карарча хана, Дугурхана йоI Магасерча телевидене балха я, ший цIи Ами Амер аьле йоаккх цо. Дуккхача наха езаеннай цо лелаеш йола «Искусствон лир» яха передача. Дугурхан ше а я цига балха, цо литературни передачаш кийчъю.
    Иштта хала а къахьегамца бувзабенна а хиннаб цу гIалгIай кхалсага хьабена никъ. ДIахо дIайодача хана, цун из аттагIа а сийрдагIа а хилар лов.

Арчаков С.