Укх шера фу Iалашдаьд оаш?

Къахьегаш вола саг сискал йоацаш вусаргвац. Вай даьша яьхад «ЯгIача берзал лела цогал тол». Из фу яхилга да аьлча, хIама хьадеш къахьегаш хила веза саг яхилга да. Дала дегIар хургда яхаш хайна ваьгIачун вахар тиша хул, цудухьа шийна хIама хьадеш хила веза къонах.

Къахьегаш вола саг наха а Далла а дукха веза. Цунга хьажжа хул цун халкъа юкъера гIулакх а вахар а. Деха веначоа дала а, шийна дита а хул шийгахьа пайда болаш дола хIама Iалашдеш волчунга. Цу тайпара бола къахьегамхой бIаьсти хьаяьлча шоай бешамаш дIаювш царшка хьахинна хьувкъам чуийца баьлча шоашта гIиринг а, хьандарг а, хьамиск а, тоачо а, кока а, наркаш а иштта кхыдола сомаш гулде арабовл. Даьла къахетамца уж шедар ГIалгIайче хьахулаш да. Дукхача вай мехкарча сомех баьца даарех пайда а боал наха даарца а дарба деш леладирца а.
МоллагIа хьунагIа хьахулаш бола сом геттара лоархIаме хеташ лелабу вайх цхьаболча наха. МоллагIа цу сомех, е баьцех дола хIама Iа царга хаьттача ховш хул царна, шоай цунца чам боландаь. Цхьаволчо, хьунагIара Iо а яй ший коа, беша дIайогIа сом латаш йола га. Цхьаволчо вIалла баа а баац из сом, е из бовзаш а хьунагIа малагIа гаьнаш я, цар тIа фу хьахул ховш а хилац хийлавар. Массехка шу хьалха тоачон зIамига саьрг Iо а бена тхоай беша дIабегIабар оаха бераш долча хана. ХIанз йоккха га хиннай цох Iанна даа тоачош хьа а латаш, хIаьта тоачо ховш ма хиллара кхыдола хьунагIара сомаш санна дарбене а пайдане а да.
ГIалгIайчен хьунашка хьахулаш я гIиринг. ХьажкIий фийгел кхы дукха йоккхагIа а йоацаш я из. Мел дукха яарах кера новкъа йоацаши, юаш чам болаши я уж. Царех мутт яьккха йиш я, шекар дIа а теха кхехка е йиш йолаш а я уж, цул совгIа, гIиринги генаргех цу боаккх. Из кертаи, дегаи геттара дика ба яхаш бувц ховчар. Бакъда, вай Iама тигац воашта юхерча хIамах пайда эца, вIалла гаьна даха а ца дезаш долчох кхоачам бе.
Шин тайпара я гIирингаш – цIеи IажагIеи. Хетарах хIара шера йоах тха дезало кхы бола сом санна, уж гIирингаш. Оаха бакъдар аьлча, йокъа а йий дIаовттаю уж Iай юаргйолаш, шекар техе кхехка а яй банка чу дIаовттаю, цул совгIа дика мутт а йоаккх. Бакъда, цу оаха царех баьккха бац. Вешта керта а дега а деча лазара духьал дика хул яхаш юъ оаха уж, шоаш йолча тайпара.
Нах ба царех дарба деш, из болх мишта бе беза ховш, цул совгIа, вай ий а еш юаш йола молхаш а хул царех яь, цхьаяраш. Чам болаш уж хиларал совгIа, царех хьайоагIа хьадж, фоамар ший тайпара я. «ХьунагIрача сомаштеи вай коашка, бешамашка е арий ара хьахулаш болча сомаштеи юкъера къоастам боккха ба. Буаш чам болаш хиларал совгIа, царех хьайоагIа хьадж я кхоачам болаш. Цу хьажах визача а дарба доал сага. Аз массаза а сай йишийца цхьана яхе дIаовтта ю уж. ЦаIаж шекар техе яша йохка е кхехкаю. Цхьачарех йокъа а йий цу боаккх. Из цу, шекарах дIатохаш а е жуврах дIатохаш а дIаэбеш буаш хилча дика ба дегIа. Вешта мезала хьокхабаь буаш хилча геттар дика ба из пехкашта. ХIанз тIехьагIа хьалха санна дика магац тхона из болх лелабе тхоаш хана доккхий хиларца», аьнна дийцар сона, баьцадаарашца а, баьцашца а, сомашца а наха дарбаш хиннача Берда-Юртарча Чемарзрнаькъан Маржана.
Дукхача лораша а дика ювц гIиринг. Из хьаяьннача хана цкъа мукъагIа яар дехаш кхайкарал ду цар нахага. «Боккха пайда ба гIиринго сага дегIа бер, из юаш хилча, башха яц мичча тайпара юэ а, Iочуяа еза уж. Керта лазар хургдац из юаш хилча, цул совгIа, гIиринго дика гIо ду, дихко беча балха тIехьа, сима IоцIенбу, цIийцара шекар, хьоанал меттаоттаду, сага хулаш дале аллергия дIадоаккх, щитовидни железа меттаоттаю, вицвалара духьала а къахьега гIарингах доаллача дарбо, анаш ухаш хилча из а дIадоаккх. ТIехьарча хана дукха ба вайна дега лазараш долаш нах, цар гIирингаш юаш хилча цох доккха гIо хургдар. ЧIоагIа болх бу цо дега дарба хулача оагIорахьа. Цунгара дала зе дац мел йIаьхача хана юэ а. Цудухьа, гIирингаш яа аргдар аз нахага», – аьлар, баьцашца дарбаш деш йолча БурокIалхарча Дрокина Василий Татьянас.
Вай мехкара гIирингий хений юкъера сомал шин бе хошшал а кхы сомагIа а хул. Юкъера лакхал 3-5 метр я. Наггахьа, кхы лакхагIа нийслу гIиринга хи малх тIа цакхоачаш кхотаенна гаьнаш ягIача юкъе. Бакъда, га лохагIа мел хул цу тIа хьалаташ бола сом чам болашагIа хул.
Боккъонца гIиринг кхаьче йистейоал ноябрь бетта хьалхарча деношка, вешта нийсагIа хургда, лерттIа гучахьа юлаш йола йис йилача кхача из аьлча. Йис IотIа а йилла, цо гIора ялалца, пайдана яц уж яа. Кхы хьалхагIа церго хьа ца лоацаш чIоагIа хул.
Лакхе дийцачул совгIа дуккха а пайда ба гIирингах хьабоалаш, гIирингаш тIера дIаяьлча цун хенаш тIа ноябри, декабри шин бетта хьатIайоал сандаргIаш. Уж хьайбашта дика я, къаьстта гамажашта. Вешта дахка дезача доаханга ца яийтача дикагIа я уж оал боккхийча наха. «СандаргIаш йиа доахан хьахача мо тоалу. Царех йоахкача бурилгех даьтта доал, цо тоаду доахан. Хьалха нахага меца ха йолча хана, дукха йиай уж наха. ХIаьта гIирингаш оаха массаза а юар хоза а хеташ», – яхаш дувц боккхийча наха.
ГIирингаш йоахаш со се хиннав ваха, уж йолаш я вай мехка дукхагIа мел йолча моттигашка, хIаьта сонна ховш уж ягIа, Яндаре, Сурхо тIа, Iаьлий-Юрта, Матхал тIа, Алхасте, ГIажарий-Юрта, Берда-Юрта, Эбарга-Юрта, Галашка иштта кхычахьа а. Миччахьа дIаегIача чехка дIалаташ га я гIиринг. МоллагIчо шийна коа е беша дIайогIе, йолаш хургья хьабала шийгахьа пайда а болаш.

Матенаькъан Илез