УнахцIенон ха тIа латта саг

Хетаргахьа, ше болх беча санэпидстанце меттел, ерригача республике къаьнагIча лорех цаI ва Долтмурзиев Сулейма ИсмаIал. Укх шера 84 шу дуз цун. Вай мехкара унахцIено лораяра учрежденеш хьахилар а дегIаахар а дика дагадоагIа цунна. Цунна бовзар хьалха а тIехьа а цар чу къахьегаш хинна дикагIбола лораш: хирургаш, терапевташ, онколагаш, иштта кхыбараш. Цар шоай дезале а хиннаб, хIанз а ба тайп-тайпарча ноахалех бола лораш, бIарчча династи я ала а мегаргдолаш. Цун да Дене Сулейма районе эггара хьалха больница хьаяьчарех хиннав. Буро чура больница хьае йолаяьр а из ах яь яллалца цунна тIахьожам лоаттабаьр а из ва. Вай Сибре дигале, из а цун вежарий а, шоай цIенош а долаш, Буро тIа баьхаб. Цо чакхъяьккха хиннай Дона тIарча Ростовера медицински институт, терапевт хиннав из. Юха мехках кхийтача 1959-ча шера хьалха мо ший къамах болча наха дарбаш де волалу Сулейма, мугIарера лор санна. Сона хеташ, цу заман чухьа эггара чIоагIагIа гIалгIашта эшаш вола лор хиннав из, хIана аьлча шийлача мехкашка 13 шу даьккха, хало, моцал лайна цIабаьхкача наха юкъе дукха хиннаб пехкашта лазараш дола нах, царех дуккхабараш цIенхашттара дарбаш эшаш а хиннаб.

Сона дагадоагIаш, вай республике юххьанца кIезига бар гIалгIай къамах бола лораш, дукхагIбараш арахьара тIаиха, – Буро тIара е Шолжа-ГIалий тIара – нах бар. Мел хоза хетар кIай халат дувхача сага наьна мотт бувцаш хилча, нийсса ах дарба хулар цу тайпара саг бIаргавоврах а вовзарах а. Хьинар долаш а ший дулха цIех болча нахах дог лазаш а саг хиннав Дене Сулейма. Даим наьха могашала ха тIа йолаш чакхъяьннарех я ИсмаIала нана а. Котиев Зубайрий (из «акхача дивизеца» волаш, 1914 шера Дунен хьалхарча тIем тIа веннав) йоI хиннай Марем. Из а цун йиша Лоли а Буро тIарча медучилище акушерски отделени яьккха хиннаб. Цу хана массане а барт бетташ хиннаб царга, фу дешар да оаш хержар, бIеха болх ма бий из, яхаш. Бакъда йижарий башаш хиннаб шоай гIулакхах. ХIанз а Буро чу дика йовзаш, йиц ца луш я Лоли, тIехъяьнна дика акушерка яр, яхаш. Уж шаккха йоаца дикка ха я. Лоли кхелхай 1995-ча шера, Марем – 1997-ча шера.
ИсмаIала да шозза саг йоалаяь хиннав. Хьалхара сесаг хиннай паччахьа заман чухь эпсар (полковник) хиннача Шадиев МурцаIала (1863-1933) йоI. Из бер деш еннай. Цо ваь Хьажмурд (Хаджимурад) яхаш цхьа воI хиннав Дене Сулейма. Казахстане хьайбай лора дешар дийша, техникум яьккхачул тIехьагIа цига болх беш хиннав из. ДIахо болх бешше, Г. Плеханова цIерагIча института ветеринарни факультет яьккхай цо. Шолжа-ГIалий тIа къахьегаш хиннав Хьажмурд, Старая Сунжа яхача моттиге ваха а вахаш. Из кхелхав 1982-ча шера.
ШоллагIча сесага баьрех хиннав ИсмаIал, Зина, Сосланбек. Кхоккхе а лораш ба. Зинас 1964 шера мединститут яьккхай, деша Алма-Ате этта хиннай из, бакъда вай цIадаьхкачул тIехьагIа Буро тIа хьа а хьожаяйта, цига яьккхай цо институт. Акушер-гинеколог хиннай из даим. Маьре яхачул тIехьагIа, цхьан-шин шера Шолжа-ГIалий тIа болх бича, Баку-Ростов яхача цIермашинаца хьал а ухаш ( цу ханара транспорт хIанз санна паргIата хиннаяц), Буро чурча больнице ден-бус болх а бийя, цу цIермашинаца юха цIаухаш хиннай из кхалсаг. Ше караийца гIулакх чIоаггIа дезаш волча сага мара карагIдаргдолаш хIама дац из – низ, хьинар, ха ца кхоеш цу тайпара къахьегар. Эггара зIамагIвола Сулеймаи Маремеи воI Сосланбек а лор ва. Цо чакхъяьккха хиннай Ростоверча медицински института медико-профилактически гIулакхаца ювзаенна факультет. Сов дика дешарах, цу йоккхача шахьар тIа къахьега витав из. Юххьанца санэпидстанце болх баь, дикка балха тIа лакхвенна хиннав Сосланбек. Цо къахьийгад Ростоверча Роспотребнадзоре. ХIанз, пенсе ваха, салоIаш ва из. Цуни Зоя Константиновнайи (из а я лор) хьалкхийнай йоI. Тамаш йолаш хIама а да из-м, цо хержар а лора къахьегамца бувзабенна никъ ба. Ростове йовзаш а, дика кардиолог лоархIаш я Сосланбека йоI. Дуккхача къабеннача наха шоай вахар дIаьхде гIо даьд цо. Цудухьа из йолча ухаш бола 70-80 шу даьнна нах чIоагIа раьза ба шоашта дарба деча сагá. Царна юкъе хул дуккха гIалгIай къамах бола нах а. Лакхе мел дийцачун корта бича, цхьан дезалера хьаваьнна бархI саг лораш хиннаб, царех зIамагIбараш хIанз а къахьегаш ба. Мел наьха дегаш деладаь хургда цар, шоаш лорал деча юкъа. Уж ца бахача малаш гIоргба ялсмала?! Аз доаккхал ду цу тайпара дезал вай къаман юкъе хиларах.
ХIанз дукхагIа Сулейма Исма-Iалах дувца безам ба са. ИсмаIал ваь хиннав 1937 шера 8 июне Буро тIа. Цун школе деша ваха ха тIаэттача хана, вай мехка а дунен тIа а лаьттар «Iел-сел» хиннад. Фашистски гIаьрахой качбаьхка хиннаб вай мехка, хIаьта цун ворхIлагIа шу долча хана, деррига къам Сибре дихьад. Цудухьа школе дешаш из хиннав Талды-Курган оалача шахьар тIа. Цига чакхйоаккх цо еррига 10 класс, из хилар 1956-ча шера. Цунна дукха деза балхаш дувзаденна дар юристашца, хьунца къахьегача нахаца, бокъонаш лораерашца. ЧIоагIа безам хиннабар зIамигача сага хьун боахамца ювзаеннача институте деша ваха, бакъда, цига чакх ца воалаш, вус из. Фу дергда, дегIа хиннадац из кхоачашхулга. Даьна-м бакъахьа хетар массарех а ше санна лораш хилча. Кхы а цхьа шу даьлча, медучилище деша вода ИсмаIал Чимкент оалача шахьар тIа. ХIаьта а из цига чакхйоаккхилга хилац цун. 1959-ча шера цар дезал цIабоагIа. Ше деша вагIачара Пятигорске хьахьожавайт цо, юхедиса дешар цига чакх а доаккх. Царгашта дарбаш деш а царгаш дIатохаш а вола а лор хул цох юххьанца. 1960 шера дийша хилара тешал ду каьхат хьаэц цо. Наьсарерча амбулаторе, цу балха тIа волаш, 2-3 шу доаккх зIамигача сага. Цул тIехьагIа, 1962-ча шера районерча санэпидстанце балха вода из. Бакъда цига вахале, республикан санэпидстанце 4 бетта дешаш а хиле, лора-лаборанта керда говзал а Iомаю цо. Из болх бойя а, даиман унахой гор, цIийца гIулакх доагIаш хилар цунна хоза хетар аьлча дукха тешалуц. Цо из болх харжар дувзаденна дар, даьна иштта ловш хиларца. Цига балха волча хана, 1973 шера ИсмаIал деша вода Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета биологически факультете, 1978 шера из толамца чакх а йоаккх цо. Уж ши дешар да (техникум, университет) керттерча даькъе цо дийшараш. Санэпидстанце волаш, цун анализаш е езар, кхачан продукташ хила езача боарам тIа а унахцIена а йий хьожаш. Хин, дуача хIаман цIеналга хьажа везар, цунца калореш мелий, хлора боарам мел ба тохкар. Балхаца хьакхаштаваьлча, ялатий чулоацамга хьежа ваьлар; хьажкIашца, кIица, коартолаца дохьаж доалла хIама нийслой тохкар цо. Массехк шера цу гIулакха тIа хилча, орготдела лора болх лу цунга. Укхаза тахка дезар лазараш дола нах мелб, еш йолча анализаша фу хьахьокх. Цу отделе болх беча лорех хIаране ше-ший декхар дар. ИсмаIала тIалаттар унахцIенон зе деча къахьегамца бувзабенна нах тахкар, цар болх аттача баккхар, цох отчёташ оттаяр, царна дарбаш дергдола хIама вIаштIехьадаккхар, иштта кхы дIахо а.
Цамогаш бола нах дукхагIа дояркашта, ялаташта молхаш еттача трактористашта юкъе хулаш хиннаб. ХIара шера лорашка чакхбовла декхарийла ба уж нах. ХьалхагIа, ИсмаIала хетачох, цу тайпарча балхашца дувзаденна лазараш дукхагIа хулаш хиннад. ХIанз уж кIезигденнад, болх аттача баьннаб, цул совгIа, вай республике уж лазараш хьахьедергдола йоккха промышленность йисаяц. Бисараш ба электросварщикаш, жестянщикаш, цIастаца болх бу нах, басараш хьекхарца бувзабеннараш.
Кховзткъа шу гаргга ха я ИсмаIала унахцIенон ха тIа латташ къахьега. Тахан а, ший 84 шу даьннача хана, республикан санэпидстанце хьалха мо къахьегаш хьавоагIа из. Дунен тIа сага аргдац цун ишттал ха яьннай аьнна. Волавалар, къамаьл дар, хIама дагадоагIаш хилар – шедар тахан кхийнача сагадар санна да. Ше мел яьккха ха гIаш лелаш яьккхай цо, хIанз а е гIаш е юкъарча транспортаца лел. Ший унахцIено иштта дика цудухьа я аьнна хеташ ва къаьна лор. Лораша сиха ма лела оале а, цкъа Iема хилар бахьан долаш, ИсмаIал борал лаьгIдеш вац. Дего дикагIа болх бергболаш молха мол, Ростоверча веший-йоIаца дагаваьле. Давлени во яц.
ХьалхагIа, духхьала анализаш яь ца Iеш, Долтмурзиева тайпан цIи го йиш яр газеташ тIа кепа еттача статьяшта кIалха латташ. Каст-каста хулар из къахьегама коллективашка нахаца къамаьл де, лекцеш еша вахе. ДукхагIа уж ювзаенна хулар Iалам хоза лоаттадарца, лорадарца, санитарни нормаша дIадеххача тайпара нах баха моттигаш цIенъярца. «Знание» яхаш цхьанкхетар дар республике, ИсмаIалас цигара дахьаш а нийслора наха дIадовзийта, царна юкъе доаржаде хIама. ХIанз из болх къоначар лелабу. Бакъда гIо эшача хьехам бала, новкъостал де волаш ва цу лостамагIа беча балха итташ шераш дIаденна вола зирак. 2010 шера денз, цо болх бу орготдела лор-статист волаш.
Наьсар-Кертерча №1 йолча юкъерча школе цхьан шера болх бир аз, Шолжа-ГIалий тIара вехачул тIехьагIа. Районера хьалаш дика дацар. ХIирашкахьара, нохчашкахьара байдда баьхка дукха нах бар Наьсарен районе, наха болх бе моттигаш таацар, транспорт къе яр, урамаш бIеха леладеш, ханна хьаяь фусамех беха леларий лагераш нувхаша хьалйикъа латташ хулар. Долха хиш бIеха дар, цар чу нувхаш чукхувсар, машенаш юлар, доахан лувчар. Цунга хьежжа, цу хиш чу лувчача берашта лазараш хьовра. Цудухьа дешархошца къамаьл де аьнна, Долтмурзиев вийхар аз тхоай школе. Бокъонца бакъдар аьлча, со-м из воагIаргва мотташ а даьра вацар. Кура-сонта воацаш, кхыметтел бера яхар де а кийча волаш, саг хиннавар из. Цудухьа йиллача хана, со а дешархой а гIадбугаш, школе вера лор. Берашта хайна ца Iеш, сона а дукха хIама хайра бIехача моттигаша хьахьедеча лазарех, царех мишта лоралургва яхача дешаех. Дукха хаттараш тийллар дешархоша, шоашта дизза жоп дала ховргдолча сагага. Бераш раьза хилар цунца шоай хиннача къамаьла.
Цул совгIа, кхы а хилар са Сулейма ИсмаIалца вIашагI-кхетараш. Царех цаI хилар 1995 шера. Цу хана со района «Наьсарен оаз» яхача газета редакце корреспондент вар. Наьсаре Iалаьмате дукха зIамигача буний хьисапе тикилгаш хьайийллаяр. Еррига шахьар ийрчайоаккхаш яр «тате гIоташ» санна Iоувттаяь ларёкаш. Цар чу бохкаш хинна кхача а тIехбаьнна дика ба оалалургдацар. Коронавирус цу хана вайцига долацадаларах йоккха тамаш ю аз. МоллагIчо ший безам бар хьадора, миччахьа дIа а этте из дохкар, цу юкъе кхачанца ювзаенна хIамаш хулар: маькх, пирогаш, дулх, шашлык, и. кх. дI. ИсмаIал волча вахар со, интервью эца дагахьа. Юха а юхь йир са лора, аз мел деннача хаттара дизза жоп делар. Из интервью «Кхачанга юхахьежача» яха корта а болаш, араяьлар 1995 шера дувцача газета 49-ча номер тIа. Цу хана дуккха нах бар кхачан продукташ санэпидстанце пурам доацаш хьаеш а йохкаш а, цу даькъе маькх хьаераш а болаш. Кхы фу эш наха юкъе лазараш дIадаржа. Шайхал ваьлча санна-м аз а кийчъяьяр из интервью, кхы а ткъаь пхиъ шу даьлча вайцига фу хургда ховш санна. Цу хана Долтмурзиевс дийцачох, цхьа дакъа дагалоацаргда вай: «…Цу тайпарча мах беча наха гIод тоха йиш я балхара доагIача кхаь алапе боарам болаш. Духхьала хьалхарча ах шера 39 предприятена гIод техад. Царех цхьачар гIулакхаш суде Iочуденнад».

  • Тахан, у даьржача хана, болх дукхагIа ба е кIезигагIа ба тIахьожам лоаттабеча лорий? -цу тайпара хаттар делар аз ИсмаIалга.
  • Со-м айса баьча тайпара болх беш ва, – аьлар цо. – Халача балхех, унахцIенонна зе даргдолча къахьегамах йола спискаш увттаю аз. Учёте латтарашта шоай фу де деза хов. Хало йолаш моттиг царна нийслойя, цига дIавахе а хул со, царна гIо де дага волаш.
  • Дукха бий цу лостамагIа лазараш дола нах?
  • Отчёташка оаха дIалураш 500-600 хиллал саг ва. Царех дукхагIбараш МагIалбика районера ба.
  • Фу лазараш да царна хулараш?
  • Бруцеллёз. Из дояркашта, скотникашта шурийга а дулхага а гIолла хьадоалаш да. ТIехкаш дIалоац цо, хIаьта а дарба дулу из долча нахá.
  • Цкъа телевизор чу оалаш хезар сона, бруцеллёз дола бежан маршá (колбасáна) дIадала мегаргда, йIовхал тIайихьача дулхацара из у дIадоал, аьнна. Бакъдий из?
  • Со эпидемиолог вац, хIаьта а, сона хетачох, дикка, боаггIача боараме йIовхал тIахьойя, дIадала а мег. ХIама кхехкаяро дIадоахаш лазараш а ма дий вайна.
  • Тахан наха дукхагIа кхерамедар фуд, буача кхачанга диллача?
  • Лоралуш-м массадолча хIамах а хила веза. Сомаш баалехь дикка била беза дIайхача хица, цул тIехьагIа тIакхерзача а новкъа дац. ЦIагIара хIамаш у даржаргдоацаш молха теха, кхераме хургйоацача доазонга кхоачае еза. Балха а лоравала веза. Укхаза тхоай техничкас из болх бойя а, се хьакхаьчача этилови спиртаца хIама хьокх аз, бактериальни салфеткаш леладу. Нахах а лоравала веза. Дукха нах болча маска лелайича бакъахьа хургья. Аз айса а лелаю. Кулгаш а дила деза каст-каста.
  • У деначул тIехьагIа, нах дукхагIа бий могаш боацаш?
  • Боккха болаш, 65 шерал тIехбаьннараш лорабала беза. Кагирхошта юкъе а дукха ба лазар кхийтта. Со лелача, цIаухача 9-ча маршрутах массехк саг цамогаш а хинна, тоавеннав карарча хана.
    Долтмурзиев ший балха кердадар Iомаде гIерташ а даим цох пайда эца гIерташ а хиннав массахана. 1987 шера Москве цхьа бутт ах бутт баьккхар цо «Нах баха а цар къахьега а гIишлош, дарбан-профилактически учрежденеш цIена лоаттаяр» яхача темах дола кердадар (специализаци) довзаш. 1990 шера 19-20 декабре цо дакъа лаьцар Россе «Знание» яхача цхьанкхетара IX съезда балха юкъе. Из хилар Ленинградерча Таврически двореца цIеношка. 2007 шера Москве 234 сахьата йолча курсашка ладийгIар. Цунга хьежжа да цо даьха толамаш, цунна кхайкадаь баркалаш, тийнна паччахьалкхен совгIаташ. 1993-ча шера санитарно-эпидемиологически тIахьожам лоаттабеча Российски Федераце паччахьалкхен комитето, балхах дика лоархIаварах а лора денца а баркал кхайкадаь хиннад Талдиев Хьажбикара Хьанифайнеи Долтмурзиев Сулейма ИсмаIаланнеи. Цу хана санитарни отдела кулгалхо хиннав вай мехкахо. Цу амара кIалха кулг яздаьр ва комитета председатела заместитель хинна Г. Онищенко. Цул тIехьагIа, ИсмаIала тийннача паччахьалкхен совгIаташта юкъе я наькх тIа йоаллаю «Россе унахцIенон тIехдика болхло» яха белгало (знак), « Россе паччахьалкхен санэпидслужбан 90 шу дизар» яха майдилг, «Россе унахцIенон отличник» яха а, «Къахьегама ветеран» яха а цIераш.
    Къаьстта а са теркам тIаозаш да Россе санитарно-эпидемиологически гIулакха 95 шу дизарца, Сулейма ИсмаIалга Москвера дайта каьхат. Наьха бокъонаш а цар маьрша вахар а лорадеча Федеральни гIулакха тIа йола медицински Iилмай доктор, профессор А. Ю. Попова я 2017 шера из яздаьр. Цу тIа аьннад: «Хьамсара Сулейма ИсмаIал! Россе паччахьалкхен санитарно-эпидемиологически гIулакх кхолладенна 95 шу дизарца, даькъалавуц аз хьо! Вай къахьегама 95 шу дизаро дика хьагойт мехка истори. Уж да балхах, дIа-юха довзарах, халонех а толамех а дизза хинна шераш. Наьха могашал лорае, инфекционни а инфекционни доаца а лазараш юхатоха, гонахьарча Iалама воча Iоткъамах, арахьара чугIертача кхерамах лорадала аьттув баьннаб; шоашта тIадиллача гIулакха тешаме а, дизза шоай декхараш кхоачашдеш а хьабаьхкача болхлой къахьегам бахьан долаш.
    Хьогара масал эц оаха балха а вахара а поалхам Iомаеча даькъе, кIоарга хьаькъал долаш хила а хержача профессена, кхо ца деш, деррига тхоай хьинар дIадала а Iомалу.
    Iайха хьегача къих баркал хилда хьона! Хье кхо ца веш, къахьегарах а юкъарча гIулакха тешаме хиларах а сий долаш ва хьо!
    Хьона а Хьа дезалá а дика унахцIено, аьттув, дика мел дар хилар лов!»
    Бакъда, хала хете а, дезала ираз ИсмаIала боаггIача боараме хиннад ала йиш яц. Цунца 37 шера яьха сесаг Чаплоева Лида кхелхар 2002 шера. ТIеххьара цо баь болх бар райисполкома гIулакхий управляющи йолаш. ХIаьта цар бер дацар. ХIанз цун фусам-нана я Шихаева Малика, из больницерча травматологе санитарка болх беш я.
    Ший дикка ха яьннаяле а, хьалха мо Iуйрийна ийс даьлча балха хьакхоач Долтмурзиев. Хетаргахьа, балхах доал цу сага са. Из кхетаде хала дац, ший деррига вахар унахцIенон гIулакха дIаденнад цо.
    Арчаков С.

Сурташ тIа: 1. Долтмурзиев ИсмаIал; 2. РФ «Знание» яхача юкъарлон IX съезде Нохч-ГIалгIай республикера баха хинна делегаташ: (аьрдехьара аьттехьа) парте Шатоевски райкома секретарь С. Сардалова, Нохч-ГIалгIай республикан «Знание» яхача юкъарлон бехктокхаме секретарь Х. Шуаипова, университета доцент С. Изюмская; Наьсарен санэпидстанце лор И. Долтмурзиев, университета профессор А. Багдасарьян, Гудермесерча «Знание» яхача юкъарлон бехктокхаме секретарь Р. Дементьев.