Вай къамах вола режиссёр

Дуккхача наха вовзаш а везаш а ва вай мехкахо Дакиев Ахьмада Мухьмад. ХIаьта сона геттара дика хет, из сай юртахо волаш. Тхо шаккхе а Сурхо тIа дукха даьхадеце а, хIаьта а овлаш цигара да тха, цига баьхаб тха даьй, тайпан нах хIанз а бах цу юрта. Мухьмад Петербурге ваха дукха ха я, хIаьта со сецав Магасе. Иштта дале а, даим дагалатт кхоачара нах баьха, уж дIабехка боахка лаьттан чIегилг. Укх деношка Мухьмада деррига вахар тохкаш, цунцара ца йовза моттигаш лехаш къахьийгар аз. Цунга шийга телефон а теха, кхетае хала йола, хаттараш увтта моттигаш яьшхар. Тайп-тайпарча журналисташа хьоаха ца еш йита дукха оагIонаш корайир сона цун вахарцара, цул совгIа, кхыметтел из ваь шу а моттиг а харцахьа язъяь нийслу дуккхача йоазошка. Уж шедар, цунга шийга хьа а дувцийташ, дIаяздир аз. Цо ше яхачох, из ваь хиннав 1934-ча шера 5 июне Прохладни оалача моттиге. Цун да Гадой Ахьмад, 1928 – 1938-ча шерашка эпсар а волаш, эскаре гIулакх деш хиннав, цо чакхъяьккха хиннай Саратовера тIема училище. Прохладнера Гудермесе кхаччалца йолха цIермашенаш накъайоахаш, уж лораеш болх баьб цо. 1934-ча шера полко тIадилла хиннад цунна, цIермашеннаькъий министр хиннача Л. М. Кагановича сийленг (бюст) Бешлоам тIа хьалтIа а даьккха, цига дIачIоагIде, аьнна. Шийна тIадилла декхар дизза кхоачашдаь хиннад гIалгIай зIамигача сага. Цигара бена кхера хиннаб, аьлх санна модж йоаша мукх ирдеш цо даим шийца лелабеш. Москве деша вохийт из, бакъда цу хана репрессеш йолаеле, цIава лоархI цо. ДIахо цо болх баьб школашкарча дешара тIахьожаш вола инспектор волаш, И. Сталина Сурхо тIарча колхоза председатель волаш. Цул тIехьагIа а цу колхоза кулгалхо цар тайпан саг Дакиев Iисий хиннав. Къаьстта а теркам тIаозаш да, тIема училище цо чакхъяккхарца, Прохладне балха вахарца дувзаденна хIама. Мухьмада яхачох, 1919 шера Граждански тIом болаш, Васильев яхаш хийца тайпан цIи а йолаш, царцига цхьан юкъа хьулавала везаш хиннав революционер Дудаев Султан. Эрсе ва, яхаш, къайлагIа лоаттаеш хиннай цар цун цIи. ТIехьагIа цу Султана могаваь, ваха хиннав йоах Мухьмада ший да тIема училище деша. Даим вахар кхехкаш йола Сурхо тIара кIаьд хиннай цун даьй баьхар, хIана аьлча карт мара юкъе йоацаш вахаш хиннав вай мехка шерра вовзаш вола Белхароев БатIал-Хьажа. Цун цIенца Iаьдала мел бала хиннаб вайна ховш да. Цудухьа лоалаха бахача Дакиеварга а кхоачаш хиннад цкъаза сатем бовр, лоалахо мехкахваккхарах йола сагото, кхыйола халонаш. Граждански тIом болча хана, цу ерригача юрта цхьа цIа мара хиннадац деникинцаша доха ца деш, доага ца деш. Из хиннад БатIал-Хьажий цIа.
Вай мехкахдоахача хана, 10 шу даьнна кIаьнк хиннав Мухьмад. Уж баха бигаб Казахстана Кустанайски областа Карабалыкски района Енбек (Къахьегам) яхача юрта. Цига эрсий школа яцар, казахий мотт Iомабер мара. Из школа чакхйоаккх Дакиевс, цудухьа цIена казахий мотт ховш ва тахан а тIехьа. Цу меттах пайда а баьлар цунна воккха хилча, пхийтта шера, судашка талмач волаш, болх беш хилар из. Цига ворхI класс яьккха вола вай мехкахо (1952), эрсий школе 2-ча классе мара дIаэцац. 1954-ча шера цига деша из вагIача хана, цунца цхьан классе дешаш хиннав Сурхо тIа ваьха Аушев ЗаIамий Ахьмад а. Вайна ховчох, цу Аушевс математически факультет йоаккх, юртарча ийс шера дешача школан директор хул цох цхьан юкъа. ХIанз аз болх беш йола школа я цо кулгал даьр. Айса музей йича, ЗаIамий Ахьмад Iо а вийха, цунга дIахьекхар аз. Цунгара сурт а дийхар, хьалхара директор санна цу чу хьалтохаргволаш. Сурт а тIабоалла гом а байтар цо тхона, цу хана денз из хьалтеха воалл школерча музее.
Школа яккхале, Дакиев деша вода Житогора яхача шахьар тIа, трактора курсаш яха дагахьа. Цига баьхараш 22 эзар хиллал нах бахар, берригаш хIана бац аьнна, мехках баьха Iобахкийта тайп-тайпарча къамех бар уж. Цхьан юкъа кочегара болх беш а хул. Сайранарча школе дIаотт из, дийнахьа курсашка аха везаш хилар бахьан долаш. ДукхагIа из цига деша вахар дувзаденна дар, цига дешаш болчарна бетта 150 сом ахча теларца. Цои цунца дешаш хиннача Пак яхача корейцеи киловзалаш лелаю. Эггара хьалха 6 бетта дийша баьлча, экзаман дIаяла ца могаш санна кеп оттаю цар татрий къамах волча хьехархочоа. Юха а ялх бетта деша дезаш хул, керттердар дар царна хьалха мо ахча телаш хилар. ХIанз царгара экзамен эцаш эрсе вар. Юха а дIа ца луш бус уж экзамен, кхозлагIа деша дезаш хул кхы а ялх бетта. Из гучадаьннача курсашкарча хьакимаша оал, кхозлагIа дешаш хIанад шо, сел Iовдала да шо, Iомадаьр хьадувца, хьагойта ца маггал. Цох лаьца, вела а велаш, дувц Мухьмада карарча хана. Уж санна йола киловзалаш-м вай кагирхоша сел дукха ха йоацаш а лелайора. Наьсарерча ГПТУ-14 деша ухар уж, духхьал цига телаш долча стипенде духьа. Цхьаккха доацаш вагIачул дикагIа ма дий стипенди хилча, из цу хана дикка ахча а дар из, балха воацача сага.
1957 шера Наьсаре кхоач Мухьмад. Цу хана кIалха доал деш хиннар хIирий милици хиннай. Къаьнарча автовокзале чувуг цар цIавена зIамига саг. Цунга эрий дада лаьтташ ахарах комсомола секретара енна медаль яр. Мухьмада яхачох, из е комсомоле а хиннавацар цIаккха, е эрий дада лаьтташ оахаш а хиннавацар. Казахий мотт сов дика харах, даьдар цунна из совгIат, цу къамах волча комсомольций тхьамадас. Из медаль хилар бахьан долаш, кхы дIахо кхеста ца веш, вут из милице болхлоша. Юртарча хьехархочо Долгиев Сулумбика школе балха хьех из. Шин сменах болх а беш, Iуйрийна бархI даьлча дIаволавале, сайрийна бархI даллалца къахьегар хьехархочо хими а математика а хьехаш. Цига болх беш волаш, драматургеца сакъердалуш волча цо, ший дешархошца Мальсагов Зоврбика «Пхьа» яха пьеса оттаю. Цу хана Дакиевс хьийхача дешархоех хиннав МагIалбикерча больнице лора болх беш хинна Богатырёв Мухьмад.
Дукха ца говш, Шолжа-ГIалий тIа вода Сурхо тIара зIамига саг. «Сердало» газете чувахача, цунна бовз Галаев Хьасан, Осмиев Хьамзат, кхыбола редакцен болхлой. Дакиевс илли оалаш хезача, цар массане дехар ду цунга, композитор волча А. Халебскена тIагIо аьле. Цар сов чIоагIа дехарах, вода из цига. Вокхо баритон оала оаз йола вай мехкахо цу сахьат балха дIаэц ансамбле, Сурхо тIа хинначул 20 сом дукхагIа алапи оттадийя. ДIахо цунца болх беш хул кхыбола гIалгIай а, царех вар Барахоев Мустафа, из а Мухьмада юртахо вар. Халхараш дечарца волаш, ансамбле балха вера Яндиев Йоакъап. Херсоне шоаш гастролашка баха а дагадоагIа Дакиевна.
Цхьан дийнахьа Шолжа-ГIалий тIарча В. И. Ленина сийленга юххе Котиев Сулумбик кхет цох. Цо дувц, Ленинградерча театраи, ашарийи, кинони институте деша ваха хиннача вайнаьха 27 сагах, 17 мара ца вуташ, юхевиса 10 саг дIаваьккха хиларах. Царна когаметта кхыбараш дIаэцаш хиннаб цига. Кхы уйла ца еш, цига деша ваха лоархI ашархочо. Кхаь турах чакхвала везар цига водаш хилча. Бакъда Мухьмад цхьан тура юкъе дакъа лаьцача, институте дIаотт. Хьалхарча курсе Iомаде дезаш хиннар дIадувц, тIаккха цу сахьате шоллагIча курсе дIаязву из. Цунца дешаш а, Апочинина урамагIа №8 йолча цIагIа хиннача общежите бахаш а бар Цицкиев Мухьмад, Котиев Сулумбик, Идаев Ювсап, Дудаев Муса. ТIеххьарвар бойла висавар, цун да нохчий поэт 30-ча шерашка топаш теха вийнавар Iаьдало. КхоалагIча курсе уж дешаш болаш, цига IотIавоагIа Мамилов Сулумбик а. Цига деша вáле, хьехархой дешар дийша а хиннав из. Мухьмад дика дийша ца Iеш, дика сурт доаккхаш а хиннав. 1956-ча шера денз, из говзал цунна Iомаеш хиннавар ер дешаш хиннача Житогора яхача гIалий тIа вена хинна «Комсомольская правда» яхача газета фотокорреспондент. Цу хана денз цо даьха дукха сурташ хиннад, 1997 шера Сурхо тIа яха ший нана йолча цо дитачул тIехьагIа, царех дукхагIдараш дайна дIадаьннад. Хьачуухача наха дIакхихьа хургда-кх уж, шоашта долча совгIата а дагалоацама а.
1962-ча шера лакхе хьоахаяь институт яьккха воал Дакиев. Шийна Калинина посёлке диъ цIа дола коттедж еннаяр йоах Мухьмада. Из мича яхай, Iаьдалá юха дIаеннай е хьа ца эцаш йитай – из кхетадеш дац. Бокъонца бакъда цаI: цунна болх бе моттиг хиннаяц республике. Из юхавода Ленинграде, цига «Ленфильме» балха а отт. Цу хана из саг йоалаяь вар. Мишта нийсденнадар цо Ленинграде кхийна йоI йоалаяр. Котиеви, Идаеви, Дакиеви кхоъ цхьа молха эца дагахьа аптеке чубаха хиннаб. Цу чу латташ йола Куприянова Людмила йовз вай мехкахочоа. Цун да тIема-форда училище медицински гIулакха начальник волаш къахьегаш хиннав, инарал-майор яха чин а долаш. Къамах гурже хиннав из. ХIаьта Людмилай нана полячка хиннай. Диъ шу Мухьмадал зIамагIйолча Людмилайна чIоагIа везалу гIалгIай зIамига саг, цунцара къаста ловш яцар из кхы. Иштта хьахул цар дезал, 20 шу ха йоаккх цар цхьана бахаш, цу юкъа хьахул цар йоI Лейла. Бакъда вахар массаза шаьра хилац поэта Озиев Салмана а дайна, цкъаза «шоага хул». Къаста безаш моттиг нийслу цар вахаре. ЙоI наьнаца юс. Таханарча дийнахьа уж Дакиевца гIулакх доагIаш бац. Цул тIехьагIа йоалаяь я цун шоллагIа сесаг. Из Яндарера я. Цигарча школе завуч йолаш болх беш хиннай Кодзоева Люба, цо йоалеча хана. Петербурге почте болх беш яьккхай цо ший дукхагIйола ха. ХIанз дика могаш йоацаш я Мухьмада фусам-нана. Цо ваь 29 шу даьнна Амир яхаш воI ва цар. ХIанзарчоа саг йоаланза ва из.
Дешача хана актёра говзал ма йий вай мехкахочо Iомаяьр, режиссёр мишта хиннав цох? «Ленфильме» болх беча юкъа цо чакхйоах режиссёра Г. Козенцева курсаш, из говзал геттара дика кара а ерзаеш. Цу хана денз ше кино даха волалу из. Цо даьхача исбахьален фильмашта юкъе да «Къахетама цIермашен» («Поезд милосердия»), «Iовожара оагIув» («Угол падения»), «ДоттагIийи шераши» («Друзья и годы), «ЦIера юкъе никъ бац» («В огне нет брода»), «Катерина Измайлова», «ГIомара арара кIай малх» («Белое солнце пустыни»). ТIеххьардар даккхарах дукха дийцад тайп-тайпарча йоазошка. Цудухьа лоацца аргда аз цох. Духхьала белгалдоаккхаргда вай цун шоллагIвола режиссёр волаш цо къахьийгалга а, цу кинофильма юкъе дакъа лаца Дудаев Муса хьийхар а гIалгIа волга. Фильм даьккхад Махачкале.

  • Вай мехкахоех а ГIалгIайче лаьттача хьалах а кино даккха хьежавац хьо? – хаьттар аз юртахочунга.
  • Базоркин Идриса повестах «Безама наькъаш» яха фильм даккха гIертавар со, тIехьа тIайоагIача хана цун «Боадонгара» яхача романах даккха лерхIача фильма кIийле кийчъяр духьа. Даккхийтанзар сога. Иштта дIадисар-кх из. Бакъда вай къам дувцаш дола 1938 шера Н.Тихоновси Л. Арнштамеи даьккха «ДоттагIий» яха фильм меттаоттадеш къа-м хьийгар аз. Цун титрашка язъяь яр са тайпан цIи. ГIалгIай дика бувцаш хинна цунна юкъера кхоъ моттиг дIаяьккхача, аз сай тайпан цIи а дIаяккхийтар цу фильма тIа болх баьча наха юкъера.
    Ахьмада Мухьмада дукхагIа къахьийгад документальни кино доаккхаш. 130 хиллал фильм даьккхад цо, цу лостамагIа къа а хьегаш. 1964-ча шерагара волавенна, 1995-ча шерга кхаччалца болх баьб цо «Ленфильм» яхача цIихезача киностуде. Цул тIехьагIа пенсе вахав. Сона хезадар, Петербурге бахача гIалгIашта кIирандийнахьарча школе цо гIалгIай моттт хьех аьнна.
  • Бакъдий из? – хаьттар аз режиссёрага.
  • 1998 шера Iа ювца школа хьайийллаяр М. Албогачиеваси М. Гадаборшевси. Согара дийхадар цар гIалгIай кхойтта алап цига Iомадар. Юхедиса 33 эрсий алапаш ма дий. Аз болх бир царца. ТIаккха школа дIакъайлар. 2004-ча шера из шозлагIа хьайийллар Измайлова (Евлоева) Лизас. Цо а дукха болх банзар. КхозлагIа из хьайийллар Барахоев Ахьмад вар. Бераш хьа а ухар, деша а дешар. Цхьан шера мара болх банзар цо а. Карарча хана из школа йоацаш я.
    Ший кхыча гIалгIашца хиннача бувзамех а дийцар Дакиевс:
  • ГIалгIай труппера актёраш В. Меркурьева курсе деша баьхкача хана, уж студгородоке Iеш бар Коталон парка юхе. Цар массане а тайпан цIераш дIа а язъяь, эшаш хуле кулга кIалха хургйолаш, царца бувзам оттабаьбар аз. ХIаьта художник Оздоев Дауд (из сона вайзавар 1975 шера) Америке дIавахалехь, цига дIадахьийта дезаш дар цун балхашта даьха сурташ. Уж деррига сурташ даьхар со вар. Цул тIехьагIа, из дIавийхар Америке, дика а воаллар цига. Бакъда, да цамогаш ва аьнна, цIавийхар из. Даьна юхе ваьгIар Дауд, воккха саг дIакхалххалца. Америке юхавахар хиланзар цун. ХIаьта а цигарча музеяша цун цхьа болх битаб, даимленна гойташ хургболаш. Карарча хана Дауд ше а воацаш ва.
    Кхы цIаккха цIава, ГIалгIай мехка ваха хьежавац-те Дакиев? Цу хьакъехьа дувцаш, цо аьлар, 1987-ча шера Боков Хьажбикара хьалвийхавар со Шолжа-ГIалий тIа. ЦIавар дувцаш хиннад царна юкъера къамаьл. Мухьмад моллагIа цар хьабенна болх бе раьза хиннав, нагахьа шийна ваха моттиг (квартира) лойя. 10-12 ди а даьккха, кхы цар юхь ца яь, юхавахав из ше вахача Петербурге. Ше сенна вийхавар хIанз а лерттIа кхеташ вац из. Тахан цо дукха болх бу архивашца. Вай мехкахой лохаш, тохкаш, дуккха пайда баргбола болх баьб цо. ХIаьта а из укхаза хиннаваларе, кхувш боагIача киноца къахьега ловча вай кагийча наха чIоагIа накъаваьнна хургвар Дакиев.

Арчаков С.
Сурташ тIа:

  1. Режиссёр Дакиев Мухьмад;
  2. (аьрдехьара аьттехьа) Котиев Сулумбик, Мамилов Сулумбик, Дакиев Мухьмад.