Ялсмала бода никъ

Дала КъорӀан чу йоах: “ХӀай, им дилла нах, Даьла  цаӀ веш, пайхӏамар бакъ веш хилалаш, шоаш а шоай дезал а жожагӀатен цӀерах  лорабелаш”.

ХӀана аьлча, цу жожагӀатенна Далла тӀаовттадаь малейкаш чӀоагӀа  къиза да, бирса да.

Из аят дукхагӀа болча  Ӏалама наха хьакердадоах, хӀана аьлча, цу аято наха кхерам  чутувсандаь. Тахан, дӀаьха доацача укх дунен тӀа, кхоана доагӀаргдолча, даим хургдолча къемата дийнахьа саг даькъазбаьннача наькъагахьа хургвоацаши, ялсмаленга бугача наькъагахьа гӀоргволаши. Цудухьа Дала вайга амар ду: “Шоаш а лорале, шоай дезал а лорабе а жожагӀатен цӀерах”, яхаш. 

Цу жӀожагӀтен цӀи Дала Ше хьаллотаяь я. “Эзар шера лаьттай из, – аьннад  Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна), тӀаккха цхьаькха  эзар шу даьккхад цо кӀай йолаш, тӀаккха эзар шу даьккхад цо Ӏаьржа, баьде йолаш. Вай укх лаьтта эггара чӀоагӀагӀа йолча  цӀерал кховзткъеи иттаза чӀоагӀагӀа я жӀожагӀатен цӀи. Тахан укх дунен чухьа воаш а воай дезала дегӀамаш а лораде деза Турпала Ӏаьлас (Даьла раьза хилва цунна) аьннача тайпара: “Ӏилма ший дезала дӀахьехарца”. Ӏилма яхар – нур да из. «Дешар – сердало, цадешар – боадо» яхилга санна да из.

Дала йоах КъорӀан чу: “Ӏа ала: «Везан Даьла, Ӏилмийгахьа сов ваккха со», – аьле”. Цхьа моттиг мара яц Дала КъорӀан чухь хьоахаяь, сов ваккха со, аьнна.  Е рузкъан  тӀехьа, е унахцӀенон тӀехьа а аьннадац Дала вай Пайхӏамарага (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) Ӏилман тӀехьа сов ваккха со мара. Ӏилмах лаьца дуккха а аяташ да КъорӀанчухьа, хӀана аьлча, Ӏилма эггара керттерчарех доландаь. 

Пайхӏамара (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) аьлар йоах Ӏаьлийга: “Хьо бахьан а долаш динах  Ӏа цхьа саг тоавар дикагӀа ма-д хьона укх лаьтта букъ тӀа мел йола цӀе инкал сагӀийна лучул. ХӀаьта цӀе инкалаш цу замалахьа бӀаьхийча Ӏарбашка мара хулаш а хиннаяц (тахан дикагӏйола машенаш санна лоархӀаш хиннай уж). Ӏилма  Ӏомадарца мара саг хьаькъал чу воагӀаргвац, саг кхераргвац. Тахан укх дунен тӀа мел дола хӀама сагага Ӏа дувце а, Ӏилма цу сага ца хой, цо кхетадергдац ӏа яхар. 

Тахан кхетаргахьа гаргагӀа бола нах  малагӀаш ба аьлча, уж дийша нах ба. Дала КъорӀан тӀа йоах: “Бокъонца Даьлах кхераш бараш Ӏалама нах ба”.

Пайхӏамара (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) йоах: «Дала Ӏилма ховш бола Ӏалама нах дӀаэцаргба». Цул тӀехьагӀа жахьирнах (невежественные) юхебусаргба. ХӀанз вай дувцар дына Ӏилма да, лоархӀаме дар из да. Пайхӏамара (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) йоах, уж Ӏалама нах ший варасаш ба. ХӀана аьлча, Пайхӏамара (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) ше дӀаводаш рузкъа дита дац шийна тӀехьа. Нагахьа  санна цо рузкъа дита даларе бӀаьхий нах хургбар цун варасаш. Варас яхар малув, аьлча, масала, да дӀаваьлча, воӀо хьаэц даь рузкъа, ишта вай Пайхӏамарага (Даьлагара салама-моаршал хилда цунна) тӀехьале хьаийцараш Ӏалама нах ба.

Цхьаькханахьа йоах Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна): “Тахан саг  укх дунен чухь дийна волча хана Ӏилма лаха аьнна нигат а долаш цӀагӀара араваьлча, кхоана доагӀаргдолча къемата дийнахьа ялсмала бода никъ Дала атта бергба цунна. Ялсмала бода никъ атта хулийтаргба, яхилга фуд аьлча, вайна массанена хов сурт-тӀий цига хургда яхилга. Из тӀий цхьаболчар дувцача тайпара дац – чо санна диткъеи, шалта мо иреи да из, яхаш дувц. Амма, из дунен тӀара дар санна деце а, тӀий да, хӀаьта цун цхьа оагӀув Дала адам махьшаре лалла гӀоттадаьча хана цигара ялсмале дӀачуйодаш хургья. Цу тӀийна дехьаваьннар ялсмале гӀоргва. Цунах дехьавалар дувцалга доацаш хала хӀама да. Из лоаца тӀий а дац, бахьа безар чӀоагӀа бӀаьха никъ а ба. Цу тӀийнах тӀехвоалалурвац Даьлах кхийрар мара. Дуккхагӏбараш Ӏочулегаргба. Цул тӀехьагӀа вай Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) кӀалхара боахаргба царех цхьабараш, шафаӀат а даь.

Циггачара из ялсмала бодаш бола никъ Дала аттабергба, тахан укх дуненчухь Даьла духьа Ӏилам лохаргда-кх аз аьнна араваьннача сага. Иззал кхычарел тӀех хӀама долаш ва Ӏалама саг.

Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) йоах, цу Ӏалама нахах къахетам бер Даьла ва-шоана,  цу Ӏалама наха гештделга дехаш малайкаш а да-шоана, лаьттах доахка зунгатий а, хи чура чкъаьрий а из Ӏилма лаха араваьннача сага гештделга дехаш да-шоана. Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) аьннад: “Тахан укх льатан тӀа болча бусулба наха юкъе Ӏалама сага возал миштай аьлча, Пайхӏамар асхьабашта юкъе веза хиларга хьежжа, Ӏилма ца ховш волча сага юхе ишттал везагӀа ва-шоана Ӏилма ховш вола Ӏалама саг”.

Из  да Ӏилма деза хилар, из саг дика къонах ва яхилга дац. Хьалха Ӏилма лаха деза, Ӏилмо хьаькъала бӀаргаш хьадел. Цул тӀехьагӀа бакъдола хӀама хьадовз цунна. Мичахьа дика дар да, мичахьа во дар да хов цунна. Цудухьа моллагӀча воча, зуламеча хӀамах лоралу из саг. 

Бакъдар дӀакхайкаделга важап да Ӏалама наха. Элчано (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна) йоах: “Шох дикагӀвар малагӀа ва аьлча, КъорӀа хьаӀома а даь, из наха дӀахьийхар ва”. Цига ловш дар, духхьал КъорӀан Ӏилма Ӏома а даь, из наха дӀахьехалга да, духхьал КъорӀа деша Ӏомаваларах доалаш дац. Дала КъорӀанчухьа йоах: “Хьона ха из Даьла цаӀ хилар, тӀаккха маӀача наха а кхалнаха а гештдар дех” 

Дала эггара хьалха Ше цаӀ хилар хьа йоах, из сага ца хой, мелла чӀоагӀа саго дийхадар аьнна, Дала гештдергдац цунна. 

Ӏилма харо вай  массадолча оагӀарахьа кӀалхара доах воча хӀаманна. Турпал Ӏаьлас (Даьла раьза хилва цунна) аьннад: “Ӏилмо хьо лораву”, аьнна. Из фу яхилга да аьлча, нагахьа хьона Ӏилма хой, воча хӀамах лоравала хьо хье а хьожаргва.

БӀАРХОЙ  Муслим