Журналиста сийдола никъ

Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, газеташка, радио, телевидене болх бе дIаболабеннача  къаьнагIболча журналистех саг висавац тахан. 70-ча шерашка Шолжа-ГIалий тIа нийсвенна, уж берригаш го, бовза ираз хиннад са. Цу хана йоазош де волалуш, радионна а телвиденена а цхьацца передачаш кийчъеча дакъа лоацаш хиларах, уж  го а царца къамаьл де а таро хулар. Царех дуккхабараш къахьегаш бар Нохч-ГIалгIай ридиокомитете. Республикан телевиденечул а хозагIа, доккхагIа цIа дар радио чухиннар. ТIакхача атта а дар цунна,  шахьара юкъерча моттиге, Ф. Дзержинске урам тIа №21 йолча цIагIа хилар бахьан долаш. Цу хана цу чу къахьегаш бар Галаев Хьасан, Аушев Мустафа, Мальсагов Або, Плиев Махьмад-СаIид, Гагиев Гирихан, Шакриев Батарбик, Плиев Махьмад-Рашид, Гантемирова Рая, тIехьагIо цига ера Абадиева Хьава, кхыбараш. Къаьстта хьоахаве безам ба са юртбоахама редакце болх беш хинна Курскиев Ювсап. Цхьа кIира дIадахийтацар аз, университете деша вагIаш, радикомитете ца водаш. Къаьстта а са хьоашал хинна саг вар наьсархо, со ваьгIача №1 йолча школе деша ваьгIа литературни передачаш кийчъеш хинна  Гагиев Гирихан. Из волча вахача, беррига гIалгIай а бIаргагора сона, царех цаI вар аз лакхе хьоахаваь Ювсап. Тхо шиъ кIеззига гаргагIа хилар «Са мохк» яха йоазонхой юкъара книжка арадаьлча. Цу тIа яр са байташ а Ювсапа дувцараш а. ХIанз йоазонхой санна а вIаший довзаш хилар тхо. Курскиев Ювсап вар цу хана, 50 шерал тIехваьнна хургвола къонах. Юкъерча дегIара волаш, герга юхь, дегIаца низ болга хайташ сома дегIа маьже йолаш, сиха ца а лелаш,  шорта болар долаш вар из сона вовзача хана. КIеззига астагIа теIаш хиларо хьахайтар цхьа ког дикка лелалуш боацилга. Радио нийсвелча, из вагIаш гора сона йоккхача кизгах яьча уйча, укхаза кабинетера арабаьнна, Iоховша, салаIа оттадаь тIоарска гIандаш латтар. Шийца кабинете багIача наха новкъа хургвоацаш, паргIата къамаьл де йиш яр передачанна юкъе дакъа лаца  хьавийхача сагаца. Цул совгIа, тхо вIашагIдетталора хьалхарча гIата тIа хиннача къамаьл дIаяздеча студешка а. Цига каст-каста ший аргIанара къамаьл дIаяздийя, бедоахкаш каьхаташ долаш, воагIаш хулар Ювсап. Велакъеже, юхасеце, дахар-денар хаьтте мара тIехваргвацар, со шийл 24 шу зIамагIа вале а. Ювсапа болх аттагIчарех бар оалалургдац сога. Масала, литературни передачаш ечун йоазонхой болча аха везар, ашарий передачаш ер артисташ болча водар. Юртбоахамца дувзаденна хIама дувца ловш вола саг колхозашка, совхозашка аха везаш нийслора. Шахьар тIа вахача сага из атта гIулакх дацар. Хьайбай фермашка, ялатий кхашка, сомий бешамашка кхачале  хийла догIан, лайна кIал  вусар, дикка дом баа безаш, хотта хье безаш хулар. ХIаьта а Ювсапа дика карагIдоалар аьнна хет сона шийна хьалхашка лаьтта декхараш дизза кхоачашде. Радио чу къамаьл деш хозар доярка, хьажкъаш кхеер,  доахан, жа леладер. Кхетаде хала дацар, малагIча хьала тIа ба вай юртбоахам. Радио болх беча сага, оалаш ма хиллара, хоза юхь-сибат эшаш дац, укхаза керттердар да дика екаш оаз хилари, бувцаш бола мотт шаьра хари. Ювсапаца шедар дар оалалургда сога, хIана аьлча дегI-кеп, юхь-сибат хоза долаш саг вар вай мехкахо. ХIаьта цун оази мотти бувца доахке, цун передача хозъеш хинна ши хIама дар уж. ЗIамига волча хана денз, гIалгIай къаьнагIйолча юрташка кхувш, къоаношка ладувгIаш хьавенача цун мотт зиракабар санна бар. Цо моллагIча сагаца, радиопередача  еш, къамаьл деча хана, цхьаккха микрафон йоацаш, дуккхача хана денз бовзаш бола нах ба лувш-оалаш багIараш аьле хеталора. Ше а шийца къамаьл дер а паргIата хетийтар цо бувцача метто. Цунца цхьана ладувгIачоа а боккха салоIам хулар.

Сурта тIа: (аьрдехьара аьттехьа)  Сагов Iалихан  Курскиев Ювсапи, шоашца  болх беча къонача журналисташца.

Курскиев Козлой Ювсап ваь хиннав 1934 шера октябрь бетта 20 дийнахьа Онгашта (цхьайолча моттигашка Лаьжге яздеш а нийслу). Ховш ма хиллара, из я вай къаман эггара къаьнагIчарех йола юрт. Цигара хьайоагIаш я ингуш яха эрсий меттала вайх йоаккха цIи. Из ваьча хана, цу юрта эггара хьаькъал долаш бола нах баьхача санна хеталу. Кхыча юрташка баха нах а, цига совцар духьа,  кхелха (баха моттиг хийца) дIаухаш хиннаб шоай дезал а тIехьа. Дин викалаш а дика къонахий а хьабаьнна моттиг хиннай из. Бакъда бера ха Ювсапа хоза хиннай ала хала да. Мехка тIом хьов, дукха ха ялале, гIалгIай Сибре буг. Костоев Башир  яхача журналистага цо дийца, дIаяздаь йоазув дисад. Цу юкъера цхьа дакъа доаладергда аз укхаза, шоана  Ювсапа бера ха дикагIа йовзийтар духьа: «Тха дезал зIамига бацар, пхи вошеи кхо йишеи дар тхо. ХIаьта, ховш ма хиллара, боккхача дезале вежараштеи йижараштеи юкъе белгалваьнна цаI  хьамсарагIа волаш хул. Тха дезале сона эггара  хьамсарагIа вар Iадрахьман. Тахан а тIехьа иштта долаш хьадоагIа тхо. Тхона юкъера гIулакх миштад аьлча, бакъдар юхьдухьал дIаоалаши  цхьанне яхачох шоллагIвар тешаши да. Каст-каста дIа-хьа телефонаш етташ дагадувл тхо. ЦIаккха дицлургдац сона вайнах арабаьха ди. ВорхI шу диза мара вацар са воша. Тхона го баь латтар салтий, граждански гIирс тIа а бувхаш, герз бедоаллаш латтача цхьанне, топа юхь тIаерзаяь, бирса цIогIа теха, юхаверзавир из.  Кхеравенна велха а велхаш, веший бIаргех хий Iохьийдар. Из санна дар цIаккха дицдала йиш йий?  КIезиг-дукха тхоаш доккха хинначул тIехьагIа, тхоайла вIаший хеттар оаха: фу бахьан долаш иштта доккха Iазап тIаоттадаьд вайнаха, хIана лаьцад вайца моастагIал?..»

Курскиев Ювсап, мехках баьхача нахаца юха ший мехка воагIа 1957-ча шера. Дукха ха ялале деша отт Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой института историко-филологически факультете. Цу хана, цул хьалха а цунца цхьана деша айтта, Iилма карадерзадеш хиннаб тIехьагIа вай мехка шерра цIихеза хинна нах.  Царна юкъе хиннав профессор Дахкильгов ИбрахIим, журналисташ  Костоев Башир, Шадиев Султан, университета хьехархо Мальсагова Лида, литературни критик хинна Мальсагов Або. Ювсапа ше дийцачох, белггала цунца цхьан курсе хиннав гIалгIай толашагIвола поэт Албаков Жабраил. Цун байтех, поэта оамалех, дегIаца хиннача гIулакхах, наьна мотт дика харах хийла дувцаш хезадар сона Курскиевс. Цкъа  вIашагIкхийтача иштта тха къамаьл хилар Ювсапа вешех, Iадрахьманах лаьца а. Книжка дар, аз вIашагIтеха, арадаккха кийчдеш, вай къаман дикагIа мел бола нах юкъе а бихьа, «Мехкахой» аьнна цIи а йолаш. Из, оттадаь а даьнна, издательстве дIачуденнадар. Цунна юкъейихьаяр Б. Костоевс  язъяь Iадрахьманах йола очерк. Бакъда, ара ца доалийташ, соцадир из. Из кийчдеш волча хана, хилар са Ювсапацара  къамаьл. Воша дукха везаш, цун Iилман лехемех тешаш (мохк агара бахьанаш тохкаш вар Iадрахьман), царех доккхал деш вар из.

Тахан журналистий а йоазонхой а Союзашта юкъеваха дукха хала дац, бакъда Ювсап къахьега дIаволавеннача шерашка из атта гIулакх дацар. Цу тайпара билет киса доаллаш, наггахьа мара гIалгIа вацар, хIанз санна доацаш, лоархIаши сий деши бар уж нах къаманна юкъе. Журналистий цхьанкхетара доакъашхо хила дикка къахьега дезар, ший балха говзал, хьинар, мотт хар дIагойташ. ТIаккха мара могавацар из, деша говзанч ваь, яздеча наха юкъевахьа. Ювсапах цу тайпара  тешам бенна, 1969-ча шера из дIаэц дунен ялхлагIа дакъа дIалоацаш хиннача мехка (СССР) журналисталла. 1971 шера саг йолаю цо, из яр медсестрай говзал йола Буро кIалхарча Дзортов Идриса Радимхан. Цхьана бахаш даьккхача 37 шера цар кхеваьвар шиъ дезалхо: воI Хажмуради йоI Мадинаи. Хажмурада Шолжа-ГIалийтIарча университета географически факультет яьккхай, из Россе гIинбухе дIаухаш, цига болх беш ва. ЙоI Яндарерча цхьан школе медсестра я, цо дийшад Нохч-ГIалгIай медучилище. Укхаза хьоаха ца дича Iелуц со, Идриса Радимхан лорашта уллув болх беш йола 53-гIа шу хилар, цунна еннай «ГIалгIай республикан унахцIенон гIоръяьнна болхло» яха цIи.

Ювсапа хьийгача къих, цо кийчъеш хиннача передачаех, цун дикача оамалех дувцаш, йоазув даьдар къаьнагIволча гIалгIай журналиста Чахкиев ТIегала Ювсапа. Ший цIерхочоа хетадаьча йоазох «ХIанз а хоз вайна цун оаз» аьнна цIи тиллаяр цо. Вай Сибре дигале денз, кепайоазонца болх беш хиннача Чахкиевна дика ховра мала малав, хьанна фу хов, мишта язду, фу язду. Цул совгIа, Курскиевца цхьана радиокомитете таржамхочун  болх беш вар цун воша Чахкиев Асхьаб. Ткъаь пхийтта шера журналиста цIи лелаеш, цхьан сага шийх бехк боаккхаргбола хIама бIаргадайта саг вацар Курскиев, къонагIболча журналисташа, даьх, воккхагIволча вешех санна оагIув озар цох, хьакхашта ца боалаш, эздел леладеш, хIана аьлча Ювсап ше вар зIамагIчарца гIулакхаца, уж лоархIаш, совлен хIама шийгара ца гойташ. КIоарга чулоацам бола цун йоазош, передачаш наха ладувгIаш, царна езалуш яр. Цудухьа Ювсапа хьега къа зийнача мехка кулгалхоша цунна «Нохч-ГIалгIай республикан культура гIорваьнна болхло» яха цIи лу 1978-ча шера. Цу ханага диллача, из йоккха цIи а доккха совгIат а дар.

Ховш ма хиллара, 90-гIа шераш вай къаманна хала ха яр. Республика ехачул тIехьагIа болх боацаш бисар дукха нах: йоазонхой, журналисташ, культуран болхлой. Къахьегаш хиннарий хьалаш а дацар, да воккхий вергволаш. ГIалгIай республика вIашагIъеллача хьалхарча шерашка чIоаггIа эшаш бар Курскиев санна бола, дуккхача хана денз цIена болх беш хьабаьхка журналисташ. Кастта гIалгIай фусамашка хаза яьлар цун оаз. Ше  зIамига саг веце а (цу хана 60 шера чухь этта саг вар из), хьалха хинна хьинар довнза, ший мехкацара а цун нахацара а безам дIабаланза вар Ювсап. ХIанз из болх беш вар, гIалгIай телевидене юртбоахамца ювзаенна передачаш еш.  Вайцигарча гупаша, фермераша къа мишта хьег дувцаш, цо яьча  дукхача передачашка ладувгIа дийзад са. Масала, сона чIоагIа езаеннаяр Пхьилекъонгий-Юртарча Хамхоев Исраила хьайбаш леладарах, царна доал дарах дувцаш йола передача. Кхыча наьха а безам тIагIоргболаш дийцар цо хьайбаш леладарах а цох сага шийна а мехка а боалача пайдах лаьца. Каст-каста гора Ювсап  кIа, хьажкIа, коартол чуэцача кхашка, нокхарий, коа тIара оалхазараш леладеш бола нах болча хьоашалгIа ваха. Цхьаькха цхьа хIама дар аз тамаш еш. Массахана, сцена тIа аравоалаш вола актёр санна, кийчвенна, шийца совлен хIама доацаш, хулар из. Вешта, телевидени я а я сцена, бакъда из дуккха йоккхагIа я театре хулачул, хIана аьлча хьога хьежараш, ах бIаь е эзар саг хинна ца Iеш, беррига мохк ба. Из дика кхетадора аьнна хет сона Ювсапа. ЦIаккха дешах тувл ца луш, хIама дицденна юха ца соцаш, хьалххе а шаьрдича санна хулар цо моллагIча ахархочунгара интервью эцаш деш дола къамаьл.

Йоазонхоша оалаш дар, поэт е прозаик хилар, цо йоаккхача институто луш  дац, Iовеча хана денз кхело цунна хьожаяь говзал я из. Майрра уж дешаш ала йиш я журналистех а. Ювсап  а вар, журналист хилва аьнна, дунен чу вена саг.

Цхьаькха цхьа передача я укхаза хьоахае езаш. Курскиевс мара цу тайпара чулоацам бола передача еш яйнаяц сона. Цун цIи яр «Вай лоалахой болча» яхаш. Лоалахой аьнна укхаза белгалбаьхараш бар хIирий мехкара нах, цигара боахамаш. Духхьала цигарча ахархой поалхам хьаийца ца Iеш, цо кхоачашдора къамашта юкъера доттагIал чIоагIдара лоархIаме  декхар. Шин къаман юкъера хьал геттара къовсам тIа даьнна латтача хана, цу тайпара передачаш чIоагIа эшаш яр. Цул совгIа, дуккха къахьегамхой, боахамаш яхьанна оарцагIдоахар цу тайпарча гIулакхо. Лоалаха дахача къаман викалаша селлара дика къахьегаш хилча, во болх бе эхь хетийтар Ювсапа. Цигара ше еча передачашка хIирий мехка баха гIалгIай, цар вахара хьалаш дувцар цо. Из а къаьстта лархIа дезаш хIама дар цу хана-юкъа. Ше чIоагIа маьрша, машаре саг хиларах тарра, Курскиев наха юкъе масахьат де гIертар, сона хеташ, цунна из карах а доалар. Къаьстта лоархIам болаш дар цхьаькха хIама. Шийна уллув болх беш болча къонача журналисташта – кагийча наха, мехкарашта – масал хинна дIаэттавар из а, цо хьегаш дола къа а. Къайле йолаш хIама дац, духхьашха вай телевидене, радио болх бе болабенна хиннарш геттара къона, хIетта къахьега дIаболалуш  хиннилга. Царна нийса лостам луш, хьавера Ювсап. Из гу вайна, укх йоазонца доаладаьча сурта тIа латтача къонача журналисташка-мехкарашка хьежача а.

2019 шера, Ювсапа фусам-нанас Радимхана новкъостал а деш, Дж. Яндиева цIерагIча къаман библиотекан болхлоша кийчбаьбар «ХIанз а хоз вайна цун оаз» яха книжкай, газетий, журналий хьокхам. Из бувзабенна бар журналиста 85 шу дизарца. Дуккхача наха юха дагадохийтар цо дIадаха шераш, журналиста хьабена бIаьха а хала а никъ. Сага даь дика хIама цхьа лар йоацаш дов йиш яц. Иштта хилар Ювсапа вахаре а. Цунна тешал ду укх масалаша: 2003 шера цунна елар «ГIалгIай Республикан культуран гIорваьнна болхло» яха цIи, хIаьта кхы а цхьа шу даьлча, 2004 шера, «Карахдаьннарех» яха орден лу цунна. Из  гIалгIай къаман эггара дезагIдола совгIат санна лоархIаш я.

Курскиев Ювсап тахан вайца вац, из кхелхав 2008-ча шера, бакъда цо даьча дикача хIамай лар яйнаяц. Цунна уллув болх баь, цунгара Iомабенна ба карарча хана телевидене а радио а къахьегаш бола нах.  Царех цаI ва Мерешков Iалаудина Султан. Цо къахьийгад радио, телевидене, «СелаIад» яхача берий журнале. Карарча хана халкъа кхоллама респбликан ЦIагIа болх беш ва из.  Цо иштта дийцар ше Ювсапа юхе къахьегаш хиннача ханах лаьца: «Хетаргахьа, 1987 е 1988 шера вайзар сона Ювсап. Дика гIалгIай мотт а ховш, дуккхача шерашка  Нохч-ГIалгIай редиокомитете  балха а волаш, хьавоагIар  из. Оазах из ца вовзаш-м цхьаккха а варий-те вай мехка,  аьнна хеталу. МоллагIча  ший балха декхаршта наггахьа Наьсар чу веча, со шийна  бIаргавайча, согара  лоацца интервью эцар цо. Маца эфире дIагIоргъя  а оалар. Иштта лелаш-дахаш  вай ГIалгIай Республика хьахинначул тIехьагIа, «ГIалгIайче» цIи йола паччахьалкхен телерадиокомпани вIашагIъеллача, цун  кулгалхочун радиовещанех волча заместитела  дарже хьожавир из, хетаргахьа, 1993 шера юхье. Наггахьа  вIашагIкхетар нийсделча,  массехказа яхар санна аьлар цо сога, ше волча радио балха вола аьнна.  Цу къахьегамах кхетац со, сона болх булургбац, аз аьлча, цо аьлар, уйла е, деррига ховш цхьаккха а вац, хьона цаховр дIахьеха нах короргба. Цо из аларах, 1993 шера август бутт бовш, корреспонденталла  балха эттар со из волча. ЧIоагIа готта, фусам къе йолаш, цIенах беха нах дукха болаш, зама яр из. Цхьан шера корреспондента дарже къахьийгача, Ювсапа аьлар сога, гIалгIай меттала кердача хоамий воккхагIволча редактора дарже а волаш, болх болабе беза, аьнна. Цу хана Нохчий мехка а тIом болабелар. ХIаьта вай къона республика хьахила йолалуш мара яцар, эшараш-доацараш дукха дар. Наьха вахарах, дешарах, керда вIашагIъехкача министерствай, ведомствай, урхаллий къахьегамах, вай къонача паччахьалкхен кердача столицах Магасах, культуран, дешара, Iилман учрежденеех дувца-ала дезаш, бахархошта довзийта дезаш, дукха хулар. «Къамаьл дукха даьдар аьнна, хабар шаьра дийцадар аьнна, ладувгIархой кхетаргбац хьох, оалаш дола дош  лоацца, дух довзийташ ца хилча. Телевидене гIолла суртаца гойта дезар, радиожурналисто говзача меттаца дIадувца деза, ладувгIачоа ше цига доакъашхо ва моттийташ дола сурт оттадеш»,- оалар Ювсапа.

Сона дукха хIама дайзар цунгара. Ювсапа ший балха маькарло, говзал кхо а ца еш, дIаекъар  кхувш боагIача балха новкъосташта. Хоза гIулакх а долаш, воккхагIал-зIамагIал боарме лорадеш, дика хьаким а, эздий хьехамча а, сабаре саг а вар из».

IАРЧАКХНАЬКЪАН Сали