Skip to main content

Сабар долчо лоам баьккхаб

Атта хиннабац подполковника Боголанаькъан Мухьмада вахара никъ

Со зIамига кIаьнк волаш, эггара дукхагIа дале а 12-13 шу даьнна хила мегар са, цхьан сарахьа Наьсаре дахача тхацига вера сона хьалха гуш хиннача гIалгIай кагийча нахах кIезига тара вола саг. Юкъерча дегIара, герга юхь йолаш, барзкъанна хьаким санна кийчвенна вар хьаьша. Вай Сибрера цIадаьхка 10 шу хиллал ха мара мича яр, цудухьа дукхагIбола маIа нах хIанз а паргIатабаланза, бахача фусамашта а дуачоа-дувхачоа а хала боахкар. ХIаьта хIанз сона гуш вола саг кхыча дунен тIара веча санна вар. Цун куц-сибато а сий дайтар цун, из вIалла малав ца ховча сагага а. ХIаьта кхувш воагIача сона-м эздийча сага масал а хинна дIаэттар из, эггара хьалха бIаргагушше. Са даь-наьнаца къамаьл деш, дикка ха яьккхар цо. ХIанз цар мел дийцар меттаоттаде велча, деррига а дагадохаргдац сона. Цхьабакъда цу юкъера цхьацца моттигаш дагалаца велча, гIанахьа мо гаьннара хьахоз цар дIа-юха даь хаттар, из саг Наьсарерча милице балха хилар, дуккхача хана арахьа лийнна, дукха ха йоацаш мара мехкаваьнна цахилар. Къаьстта а дагадоагIа сона, журналиста санна цо йоккхача сагага хийтта хIамаш: балха мичай, фу болх бу, разряд малагIа я, алапи фу доагIа, мел ха я цу балха тIа йола, масса шу даьннад, мехках яьккхача хана мел бераш дайнад. Юххера, ше дIавахале аьлар цо:

-Даьккха сурт дий хьога хьай?

Цу хана хIанз мо сурташ даха паргIата бацар нах. ХIаьта а паспорта даьккха сурт-м корадоагIар моллагIча фусаме а.

-Да-м да укхаза цхьацца сурташ, — аьнна, ше мараца ягIа портрет а, ший цIагIа дола кхы сурташ а дIахьекхар йоккхача сага. Дукха хьежа везаш хиланзар, хIана аьлча сурташ кIезига дар. Цу юкъера паспорта даьккха сурт хьакъоастадир цо.

-Ер аз сайца дIахьоргда, — аьлар цо, — сай вIаштIехьадоале, аз газета тIа йоаккхаргья хьо.

Цо хержар фу сурт да ха чIоагIа безам эттар са а. Тхоай цIагIа сона хIанзалца дайнадацар из, даь-нанас цхьаннахьа дIадилла улладаьчох тара дар из, бераш тIакхоачаргдоацача. КIай коч ювхаш цу тIа мара из бIаргаяйнаяцар сона цIаккха, къонагIа йолча хана даьккхачох тара дар из. ЗIамига да ца аьлча ала хIама доацаш, хоза сурт дар.

Дукха вагIа паргIата воацачох, гIулакхаш дукха долчох тара хийтар сона тхоай хьаьша, кастта ваха тохавелар из. Цхьа ха яьннача гIолла даь-наьнага хаьттача, сона хайра из Боголанаькъан Мухьмад хиннилга а, сай даь-наьна шучан-воI из волга а. Гаргара йоландаь яздорий-те цо йоккхача сагах газета тIа? Яздацар. Эггара хьалха ше къахетаме хиларах яздора аьнна хийтар сона. Ювцаш йола йоккха саг (Овшанаькъан Эсбе Аминат) дунен тIа мел йола хало а харцо лайна саг яр. Из еча хана нана енна йисаяр из, вай Сибре дугаш зIамига бархI бер хиннад цун, царех цхьа йоI мара ца юсаш, виъ воIи (Iалихан, Беслан, Iийса, Яхьья), кхо йоIи (Зайнап, Аьсет, Хьанифа) Казахстана лаьттах дIадехка, пIелг мо цхьа йоI (Лейла) йоалеш, цIаенаяр из. Цул тIехьагIа 11-ча разрядах йола тIоговзанча йолаш (каменщица), къахьийгар цо Наьсарерча СМУ, ПМК-432 ше пенсе яххалца Турпал я ца аьлча, кхыча дешаца цун низ, хьинар, цо лайнар белгалдоаккхалургдацар. Из ховш вар цун сурт дIадихьа а цхьацца йоазош даь а милице болхло. Цу йоккхача сагах цунна къахеташ санна хийтар сона, из тхоай фусамера дIаводаш, милице болхлой къахетаме хилац оале а. Яздир цо газета тIа е язданзар сона хац, бакъда са дег чу дика саг санна ваха висар из даимленна.

Боголанаькъан Хьамида Мухьмад ваь хиннав 1937-ча шера январь бетта 21-ча дийнахьа. Оздошха лоархIаш бола цар тайпан нах дукхагIа Iеш йола моттиг Дошлакъий-Юрт я. Цун нана Кайпа Сурхо тIарча Овшанаькъан Сосланбека йоI хиннай. ГIаьххьа деша водача ханага из кхаьчача, мохк бохабу, кхыбола эзараш дезал санна, Казахстане кхоач уж а. Тхьовра лакхе аз хьоахабаь къахетам цунна мичара бенабар кхетаде хала дац хIанз. Из ше, эггара чIоагIагIа эшача хана, да-нана доацаш вус. Цунна юхе вахар даь-воша Iабдулла. Из воккха саг дагавоагIа сона, чIоагIа беркате, куц-сибат долаш, дунен тIа Сибре хиннав аргдолаш вацар из. Амма сагагара гIо-новкъостал ца дехаш, ший хьинарах кхийна-нийсвенна дIавода зIамига саг. Мухьмад ханал хьалха къахьега волалу, дукхагIа цо даьраш хала балхаш а хиннад. Карагандерча шахташка а тIехьа болх бе бийзаб цун. Хетаргахьа, лоIам чIоагIа болаш саг хиннав из, къона волча хана денз. Болх бойя а, дешарцара безам дIабаланза хиннав. Вайна цIадахка мукъа бенначул тIехьагIа, дешара паргIато а йоал гIалгIай кагийча нахаи мехкараштеи. Школа яьккхача Алма-Атерча юридически институте деша а этте, заочно деш цо, шахте беча балхаца дешар тарде гIерташ. Цу даькъе аьттув болаш саг хиннав из. Институт толамца чакх а яьккхе, дIахорча ший вахара-лелара уйла ю. ХIанз эггара хьалха де дезар саг йоалаяр, дезал кхоллар дар.

Из а, кхы дукха тIехьа ца тетташ, ду цо. 1959 шера цо саг йоалаю, цун фусам-нана яр Йовлой МурцаIалий Марем. Мехкавоалача хана юриста балха говзал, дезал болаш вар Хьамида Мухьмад. Иштта дийша нах гIалгIашта юкъе дукха хиннабац, цудухьа цун хьаькъал, балха говзал эшаш яр меттаоттаеш латтача Нохч-ГIалгIай республике. Из балха дIаэц республикан Лакхехьарча Совета оргкомитете. Из фу ха я ховча сага атта кхетадергда, мел хала а доккхий декхараш хьалхашка латташ а болх хиннаб хьакимашка кхаьчар. Кабинете хайша, салоIаш багIа ха хиннаяц царга. Дуккха хIама эшаш хиннад наьха боахамаш меттаоттадара, Iаьдала болх лерттIа дIабахийтара, цхьацца культуран учрежденеш, школаш хьалъяра. Деррига дийца а варгвац. Цунца цхьана дикка сунт тоха дезаш хиннад деш дола зуламаш, къоалаш, нах боабар. Цу заман чухьа, хIанз санна йоацаш, халагIчарех лоархIаш яр Наьсарен район. Каст-каста нийслора зуламхой ийрча гIулакхаш котдоалаш йола моттигаш, цу ханарча милице низ лерттIа дIакхачацар уж юхатоха, хьалувца.

Сона дагадоагIа, цхьа кIира дIадодацар, цхьа хатар ца хулаш. ДукхагIа уж Наьсаре хулар, юрташка дуккха кIезигагIа нийслора цу тайпара хIама. Из кхетаде хала дац. Шоай юрта къаракъ мала, боккхийча наха бIаргагойта, хIама лочкъаяьй аьнна гучабалийта ловш хилацар кагий нах. Цу гIулакха уж IочубоагIар Наьсаре, цудухьа во мел дар укхаза хулар. Юртарбараш ца хилча а, гIалий тIара бараш а бар кхоачам болаш. Цар унзарбаьхабар моттигера бахархой. Хьал-Iо тIехйоала цIермашен йитацар, нах бовхар, тикашка а наьха фусамашка а чубувлар, хаьхой боабеш а моттигаш хулар. Иштта хьал цига латтандаь, Iаьдала а милице а болх тоабе безаш бар. Цу районе Мухьмада даьй баьхандаь, из болх цун дикагIа булургба аьнна хеташ, из дIахьожаву Наьсарен района милице начальника заместителалла. ДукхагIа цо бе безаш хиннар политически даькъаца бувзабенна болх бар. Из моттиг цун вахаре нийсъелар 1969-ча шера. Са цхьайтта шу даьннадар цу хана. ХIамах сакхеташ а хьисап дика дулуш а вар со цу хана. Цудухьа аз кхетадора, районера хьал дика доацилга. Машенаш цу хана кIезига яр, яраш а цIераш етташ йоагайора. Кхыметтел коа латта берий велосипедаш лечкъайора. ХIанз а болаш бар эбаргаш, Iаьдала ялатех катоха дегаза цахетараш. Кегар бар-кх баьллар. КIирандийнахьа базар тIа гора, базархошкара йохкаш йола хIамаш хьайоаха милице болхлой, цкъаза милице пункте текхабеш Iочукхувлар духьале е гIертараш. Кхалсаг иштта Iочуюге, дов хьакхайкадора наIарга а баьхке.

Мухьмада зIамагIволча воIа Тимура йоах:

-Даьна дукха безацар милицера болх.

Безаргбац даьра-кх цу тайпара хьал долча районе-м хIаьта а. Хоза, дика хIама ца гуш хилча, безаргбий из. Амма шийна Iаьдало тIадилла декхар кхоачашде дезар, хала дале а атта дале а, капитана цIи лелаеш хинна Хьамида Мухьмад цох лоархIа а вора. Цу милицера хьал, цар балха хало сона дика йовзар, цхьан юкъа цига болх беш хилар са наьна-воша Измайлов Шахмарзий Хаматхан. Из а Мухьмад санна Караганде ваьхавар йIаьххача хана, цига милице болх беш цунна денна совгIаташ а дар, майрал гойтарах. Тахан мо дагадоагIа сона «За отвагу» аьнна яздаь медаль цунга хинна. Эпсар вацар из, сержант вар. Боголанаькъан Мухьмад начальника заместитель волча хана бир цо а Наьсаре болх. Цкъа Iуйрийна балхара чувоагIаш, геттара Iаьрж делла, хобавенна, этта вар из, цIаккха ца хиннача тайпара.

-Фу даьд, хьалха санна мичав хьо? — хаьттар оаха.

ХIама лочкъа ца деш:

-Сийсара эбарга гобе дахийтадар тхо, цо хьаеттача пулемётах, сахиллалца шийлача лаьтта даьдад тхо, — аьлар цо. Цу эбаргах фу хиннадар сона дагадагIац. Лаьцавар мотт сона. Цхьаькха цхьа моттиг дагайоагIа сона, из иштта биркъе чувена. ХIанз фу хиннадар? Лоамашка йоачано Iодихьа жа кIалхардаха бахийта хиннаб милиционераш. Цу хана МЧС яцар. Деррига де дезаш хулар милици. Иштта болх бар Хьамида Мухьмадага кхаьчар. Къахьега дезаш хулар милице мугIараш цIендеш, бокъонаш лораеча болхлошта кхетам луш, кулг цIена долаш кхебе гIерташ. Кхааш ийдар геттара чIоагIа даьржадар милице мугIарашта юкъе. ХIаьта а денал долаш, зуламхоша оагIув озаш бола балха новкъостий дукха бар цунна уллув къахьегаш. Наха дика милиционер хеташ вар Наьсаре хьайран юххе вахаш хинна капитан Хьулахой Махьмад. Тхо а кхыдола бераш а, из воагIаш хилча, цу сахьате чудовдар. Бехк боацаш сагага хIама алацар цо, хIаьта законах доацар леладу бераш а ца зувш дитацар, човхадора. Цу ханара «йовсаргаш» а кхерар цох. Иштта наха къонах-саг хеташ вар Пхьилекъонгий-Юртара Налгнаькъан Хьасан. Лакхарча дегIара волаш, тенна къонах вар из. Цун дегI-кеп а дар зуламхошта унзара, низ болаш. Из а эпсар вар. Кхы а дукха бар цу тайпара милице болхлой гIалгIашта юкъе. Шоай балха тIа царех коггIортолга йора милице хьакимаша а моттигерча Iаьдало а.

Наьсарен районе ше болх беш цхьа шу даьлча, Мухьмада ший дешар кIоаргде, балха говзал лакхъе лоархI. Из деша вода юриста лостамагIа йолча Москверча аспирантуре. 1970 шера деша дIа а этте, болх бешше из чакхйоаккх цо 1973 шера. Цига яьккхача хана, Iилман болх язбеш къа а хьег. Цудухьа аспирантура яккхарца цхьана цунна лу юридически Iилмай кандидат яха сийдола цIи. Цу хана Москвас къоабалбу Мухьмада хьабахьа цIена никъ, цунна балха тIа лакхвала керда таронаш а хулийташ. Москверча Ерригсоюзни заочни юридически института (ВЮЗИ) филиал хьаелла пурам лу цунна, ше керте а этте. Кхо шахьар яр цунна могаяьраш, царех цаI харжа бокъо а луш. Вай мехкахочо, дукха уйла ца еш, Ульяновск яха шахьар хорж. ХIанз дIауйла ел оашош, вIалла йовзаш йоацача гIалий тIа столицерча института филиал хьае атта хиннад аьнна хетий шоана зIамигача гIалгIай къамах волча сага? Хьаяь ца Iеш, цун болх дIолабалийта а из толамца дIабахийта а безаш хиннав из. Сона хеташ, из атта гIулакх хиннадац. Цул совгIа, ший къамах болча наха а цхьацца гIо-новкъостал де вIаштIехьадоалар цун. Сона ховш, вай къаман кагий нах ба из волча шахьар тIа дийша, бокъонаш лораеча органашка къахьегаш. Фу гIо да цо царна даьр? Деша дIаотта хьаькъал долча сага сунт ца деттийташ, из дIаэцийташ хиннав цо, цу гIулакха тIехьа шийна могаш дола гIо а деш.

1973-ча шера Ульяновске дIа а вахе, лакхе хьоахаяьча филиала кулгал деш, хьавоагIа из 1988-ча шерага кхаччалца. Цул тIехьагIа цун дезал Шолжа-ГIалий тIа цIабоагIа. Цу хана могашал дика хиннаяц Мухьмада, дега лазар долаш а ши инфаркт хинна а вар из цу заман чухь. Дукха ха ялале, кегалу ерригача СССР-ра а Нохч-ГIалгIай республикера а Iаьдал. Йоха йолалу шин къаман республика. Из шедар мишта хулар бIаргадайна ва со-се, хIана аьлча цу хана со къахьегаш вар Шолжа-ГIалан юккъе хиннача республикан книжни издательстве. Дуккха нах шоай дай баьхача районашка, юрташка дIааха баьлар. 1991-ча шера ший дезалца цигара араваьлар Хьамида Мухьмад а. Цунга хьежаш яр хьамсара Дошлакъий-Юрт. Укхаза эшаш вар из. Еха латтача республике болх ховш бола, керда вахар хьалдергдола, Iаьдал чIоагIача когаш тIа дIа мишта оттаде деза ховш бола нах дунен маьхе бар. Юххьанца бувзама гIулакхаца хоттабенна хул цун къахьегам, цул тIехьагIа республикан пенсионни фонда хьакима хьалхара заместитель хул. Из ха яр сона Мухьмад эггара тIехьа бIаргавайнар. Наьсар-Кертера заправка йолча светофора юхе латтар из, наькъал сехьавала кийчвенна. Автобуса чу вагIача сона дагавийхар зIамига волаш тхоайцига хинна хьаьша. ХIанз ха дIаяхаяр, воккха хиннавар. ХIаьта 60 шерал тIехваьннача сага хулаш дола куц-сибат теркалдича, Мухьмад цу хана а воккха хетацар. ДIахо цо къахьег ГIалгIай Республикан хоржамий комитета председатела заместитель волаш. Заьзгнаькъан Мурад президенталла хоржача хана, из вар цу комитета председатель. Эггара тIехьа цо къахьийга моттиг яр ГIалгIай Республикан халкъа гуллам, цига юридически отдела керте лаьттар из, ше пенсе дIаваххалца.

Хьамида Мухьмади МурцаIалий Мареми шаккхе тахан боацаш ба. Бакъда цар кхедаьд ши воI, йоI. Эггара йоккхагIа я йоI Тамара, цо ший дас хьабена никъ хержаб. Тамарас чакхъяьккхай Москвера юридически институт. Герман Шолжа-ГIалий тIа вах, из дукхагIа бизнесаца вувзавенна ва. ХIаьта Тимур ший да ваьхача Дошлакъий-Юртарча коа сецав ший дезалца. Из мах беча наьха техникум яьккха ва.

Боголанаькъан Мухьмад вар ГIалгIай республикан гIорваьнна юрист, къахьегама ветеран. Кхелхав Мухьмад 2006 шера ноябрь бетта 23 дийнахьа. Дизза 70 шу даьнна хиннавац из леча хана. Вала кхо вар ца аьлча, кхы ала хIама дисац цу тайпарча моттиге.