Skip to main content

Хьехархо

Балайнаькъан Ювсапа Хадижата къахьегама наькъах лаьца

Вай мехка школаш дукха яле а, бакъда мехка цIихеза, массанена бовзаш бола хьехархой сов дукха а бац. Юхебисараша болх во бу ала гIертац со, хIаьта а шоай хьинарца, хьаькъалца гIорбаьннараш кхело белгалбаьха нах ба, дунен чу боагIача хана берашта хьеха начIал еннай царна Дáла. Цудухьа математикашта, историкашта, биологашта юкъе кIезига ба шоай балхаца нах цецбоахараш, из ала йиш я кхыдолча Iилмашца къахьегарех а. Мичча беса дале а, царех дукхагIбараш хьаьнала нах ба, шоашта Iаьдала тIадилла декхар кхоачашде гIерт уж. Са ювца безам бола хьехархо биззача боараме шоана дIайовзийта гIалгIай метта а моллагIча кхыча метта а дешаш тоъаргдацар, аьнна, хет сона. ХIаьта а вай метта таронга хьежжа, цун кертера белгалонаш хьоахае хьожаргва cо. ЙIаьххача хана из къахьегаш хиннай Шолжа района ГIажарий-Юртарча № 1 йолча юкъерча школе, наьна мотт, литература; эрсий мотт, литература хьехаш. Цун цIи каст-каста хозаш яр вай республике, болх дика барца, толамаш дахарца хьехаеш. Аз ювцар я Балайнаькъан Ювсапа Хадижат. Цо къахьийгача школан директора Гадаборшанаькъан Башира Индирас цох лаьца фу оал хьожаргда вай юххьанца.

«Дика хьехархо яр из. Даим, ший говзал лакхъе гIерташ, хьайоагIар; шийна караденнача гIулакхах бола бехктокхам кхета а беш. Берашта мишта хьеха деза, малагIча наькъах, гIирсах пайда эца беза хIара урока тIа, гIонна кхы тIа эшаш дола малагIа хIама юкъедоаладе деза ховра цунна. Дешархоша дикагIа кхетадергдолча тайпара, цар Iилманцара чам совбоаккхаш дора цо шедар. ХIара бера дег тIа бода никъ лаха гIертарах, кхыча хьехархой балхах тара йоацаш, дешархошта ховр дикагIа гучадаккха таро хулийташ, яр цун моллагIа урок. Тайп-тайпара хьаькъалаш долча берашца болх бе бийзаб цун, бакъда, кердача хьисапе хьеха гIертарах боккха пайда а боалаш, шо-шоай ханашка а хьаькъала таронашка а хьежжа Iилман дух тIа довла гIерташ хулар цо кхеду бераш. Ший балха тIа цо пайда эцаш хинна гIирсаш дар: кердадар довзийтар, берий унахцIенонна Iаткъаргбоаца никъ харжар, Iомадеча хIаман боарамга хьежжа цун мах бе хар. Тохкама а проекта а кеп йолаш хулар, «Эрсий а гIалгIай а меттай кердадараш довзийта аьттув хулийта кечалаш» яхача темах цо бу болх...» — иштта могаяьй шийца къахьегаш хинна Ювсапа Хадижат школан кулгалхочо.

Духхьал дешархой кхетамаш, хIама довзар лакхдаь ца Iеш, уллув къахьегача хьехархошта гIо деш хьаенай из, цу новкъа ше Iоаяь поалхам йовзийташ. Иштта чулоацам бола къамаьл (доклад) даьд цо, кердачох пайда мишта эца беза дувцаш, тайп-тайпарча Iилман вIашагIкхетарашка. 2007-2008-ча дешара шера денз, йийлла урокаш чакхйоах, ше урок мишта лу белггала дIагойташ. Наьна мотт хьехарца ювзаенна говзанч-класс ала мегаргда царех. Цу лостамагIа бола болх, вайцига баь ца Iеш, цо Москве а Шолжа-ГIалий тIа а баьб, шийна ховр кхычарна а хайча бакъахьа хеташ. Республикерча хьехархой говзал лакхъяра курсашка лекцеш ешаш а я Ювсапа Хадижат, 2003-ча шера денз. Парламенто а паччахьалкхено а могадарах, Iоахарганаькъан ЧхьагIа цIерагIча Iилма-тохкама институто орфографега хьажа вIашагIтехача нахах цаI яр из. Мотт хьехаш гIо мел дергдола хIама гулдаь, кепа теха, «ТIоаргацилг» яха книжка арадаьккхад Хадижата. Иштта цо беча балхо гIо даьд дуккхача ийс класс яьккхача дешархошта мотт кIоаргагIа бовза, Iомабе. Цун балхах пайда баьннаб 5-9 классашца къахьегача хьехархошта а. «Дешархочоа гIо ду книжка» а арадаьккхад цо. ГIалгIай литературах, меттах дола дешаргаш, тоа а даь, кепа тоха кийчдеча нахаца хиннай. Вай республикерча дешара литературан мах бечарца а къахьийгад.

Хадижат яьй 1968 шера 3 январе Шолжа района ГIажарий-Юрта ваьхача Балайнаькъан Махьмада Ювсапеи ГIоандалой Хасой Маретеи дезале. Берашта юкъе йоккхагIа хиннай из, цудухьа зIамагIболча вежарашка, йижарашка хьажара декхар а кхоачашде дийзад. Дерригаш а бархI хиннад уж, хала хете а, карарча хана царех шиъ къаьстад. Ши вошеи йиъ йишеи да уж тахан.

Геттара доккха дешар дийшадеце а, хIаьта а дийша саг хиннав дезала да. Цо Наьсарера техникум яьккха хиннай. Тайп-тайпарча шерашка «Коммунизмага бода никъ» яхача колхозе къахьийгад цо ревизи еча наха керте латташ, зоотехник волаш, шурий-товарни ферман кулгал деш. Могашал кIеззига эшаелча, хьун хаьхо волаш болх баьб. Хасой Марет Iаьдала болх бе мукъа ца хинначох тара да гIулакх. Из, цIа-ков леладеш, бераш кхедеш, яьллай. Къаьстта а белгала хиннай из, хьаьша-да лархIарца, доаггIача тайпара цунна тух-сискал оттадарца. Цу юккъегIолла маха баккха, хIама тега ха кораеш хиннай фусам-нанна. Из кулгаговзал, сага гIо доацаш, ше Iомаяь хиннай цо. ХIанз а, йоккха хинначул тIехьагIа, дукха ца боаккхе а, кIезиг-кIезига маха баккха карахдоал. ЗIамагIболча йиIагаша наьнагара хьаIомаяьй из говзал. Iашатеи Раисаси нускала барзкъа тегаш йола моттиг хьайийллай, къаман барзкъа тийга ца Iеш, европейски дувхар а ду цар. Маха дика баккха ховш я Мадина а, бакъда цо ший дукхагIйола ха, нокхарий леладеча мара гIо деш, йоаккх. Мустафа ший да санна хьун хаьхо ва. ЗIамагIвола Мухьмад машенаца гаьнара наькъаш деш, мовхьаш дIа-юха кхухьаш ва.

Дерригача брашта юкъе, лакхара дешар дийша цхьа Хадижат мара яц. Цо 1991-ча шера Л. Н. Толстой цIерагIа Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультет яьккхай; эрсий меттеи литературани, гIалгIай меттеи литературани хьехархо хургйолаш. ХIаьта 2002-ча шера хьехархочун-психолога дешар а дийшад цо Ставрополе.

Къахьегама никъ Ювсапа Хадижата дIаболабаьб 1985-ча шера. БархI шера ше деш яьгIача школе, балха дIаийца хиннай из, дешара тIехьадусача берашца къахьега а, 4-ча классашка «Iалам довзар» яха Iилма хьеха а. 1986 шера деша эттача, болх цхьан юкъа бита бийзар, хIара дийнахьа университете дIа а ухаш, дешаш хилар бахьан долаш. Пхи шу даьлча, юха а № 1 йолча шоай юртарча школе берашта наьна мотт, литература Iомаде йолалу из. ТIера ца йоалаш, 29 шера цига къахьийгад вай мехкахочо. Цул совгIа, цунца тарбаьб номераш 2, 4 йолча юртарча школашка баь болх а. Карарча хана, 2020 шера 1 сентябре денз, Ювсапа Хадижат Къарашой-Черсий республикерча Усть-Джегуты яхача гIалий тIарча № 5 йолча юкъерча школе эрсий мотт, литература хьехаш я. «Земски хьехархо» яхача программах болх бе йолаеннай из цига. Дувцача шера хиннача «Вай заман урок» яхача яхье котало яккха аьттув баьннаб цун.

Методически болх вIаштIехьабаккхара говзал къаьстта лакха я Хадижата. Дешархошца а хьехархошца а цхьатарра къахьега хов цунна. Ше дер, хьехар Iилман моллагIа дакъа дале а, берий кхетамашка, хьаькъалашка хьежжа деш хиннай из даим. Иштта теркам тIабохийт цо дешархой эзделца, нийсача хIаманца, гIулакхаца хилийтара, уж бакъахьара уйла е Iомабара, хьинар долаш, мохк безаш кхебара. Урока йиллача ханах дика пайда эц, болх чоалхане хиларга хьежжа, урок дIаяхьара боарам цунца нийсбу. ТIехдаьнна хала, могашала Iаткъаргдола хIама доацаш, сакъердам баргболча тайпара хьех цо Iилма. Мультемедийни проектора гIонца довзийт цхьаццадола хIамаш, иштта электронни тренажорашка гIолла Iомаду цхьадар. Цунга хьежжа дукхагIа хул дика дешаш дола бераш. ТIехьарча кхаь шера уж 49 процентага дIакхаьчад. Цо болх беча классашка даьгIача бераша толамца дIалу эрсий меттах йола ЕГЭ.

Ювсапа Хадижат дакъа лоацаш хиннай «2003 шера хьехархо» яхача яхье. Из котъяьннай «Дешар — 2006» яхача хьехархой къовсаме. 2007, 2008 шерашка наьна метташ хьехарий яхьашка дакъа лаьцад, цига «Хьехархо — кхетам лур» яхача даькъе толаш хиннай. Цунна шийна а цо хьийхача берашта а дукха баркалаш кхайкадаьд, дипломаш тийннад, тайп-тайпарча яхьашка лакхара говзал, хьаькъал гойтарах. Дика дIабахьа хов цунна дешар кхетам баларца дувзадеш бола болх, гIалгIай литература дезадалийта а карахдоал, мотт шаьрлургболча балха нийса лостам лу. Диазза классай кулгалхо хиннай из, царех шиъ, 5-ча классагара дIайолаенна, школа яккхалца лелаяьй. Беррига цун дешархой вахаре дIанийсбеннаб, йоаггIаш йола моттигаш хьа а лувцаш. Школера дIабахача а, шоай классан «наьнацара» бувзамаш, хоада ца деш, дийна лоаттаду цар.

Ювсапа Хадижат я «Российски Федераце юкъарча дешара сийдола болхло», из цIи цунна 2005 шера еннай. ХIаьта 2009 шера денз, ГIалгIай Республикан гIоръяьнна хьехархо" я из. Диъ шу даьннад къахьегама ветеран йола а (2018). Шийна ховчох кхоачам баь ца Iеш, даим кердадар Iомадеш, хьаенай из вайцигарча хьехархой говзал лакхъеча институте, Россе халкъа доттагIала институте, кхыча моттигашка. Ший балхах дувцаш, Ювсапа Хадижата яздаьд: «Дешара никъ белгалбоаккхаш, аз эггара чIоагIагIа теркалдаь хIамаш да: из кердача хьисапе хилийтар, школа дегIаахара программа йовзар. Цу гIулакха керттера да хьехархо, болх ховш, дика хьабеш, хилар. Российски дешар тоадара хьакъехьа аьннад, шийна карахдоалачох бизза пайда эца ховш, кердадар кхетаде могаргдолаш, вахаре нийсденна дешаш бакъахьарча оагIорахьа къестаде низ кхоачаш вола саг кхевеча хана, хьалхарча аргIагIа из Iомаве веза метта гIирсех пайда эца. МоллагIа чоалхане моттигаш яшха ховш хила веза из, вешта аьлча бувзам лоаттабе Iомаве веза метта гIонца. Цудухьа шоай уйлаш хьаала а дIаязъе а уж Iомабар, литературни метта лоаттам бовзийтар, геттара лоархIаме хет сона. Иштта лоархIаме да дешархочунна ше хьавовзийта хар, каьхат, анкета, заявлени язъе хар, хаттар дала, моллагIча хIаман тIагIолла къамаьл де хар, ший хьаькъалца йоазув кхолла могаш хилар...»

Дешархой гIулакхаш тохкаш бола болх бу хьехархочо, цу гIулакха, ше кулгал а деш, школерча методически цхьанкхетарца «Мониторинго дешара новкъа аьттув боаккх» яхача деша тIа къахьийгад цо дуккхача шерашка, хIанз а хьег. Цо эрсий мотт, литература хьеха бераш дешарах 100 процент лоархIадеш да. ХIаьта алхха дика дешарий процент 72-78-га дIакхоач. Из ала йиш я, цо гIалгIай мотт, литература хьийхача классех а. Укхаза дикала процент 83-га дIакхоачаш хиннай. Цунга хьежжа, дуккхача кIаьнкий а йиIигий а аьттув баьннаб наьна мотт, литература хьеха кийчбеча факультете деша отта а, из чакхъяккха а. Царех ба Арчхой З., Овшанаькъан З., Чопанаькъан А., ГIарбакханаькъан Малика а Мадина а, Йовлой З., Мовсарова Э.

Цхьаццаболча цун дешархой, ийс шера дешарах йола наьна меттаца ювзаенна а; цхьайтта шера дешарах йола эрсий меттаца ювзаенна а, экзаменаш, лакхара балл йоаккхаш (84, 91. 94, 95), дIаяла вIаштIехьадаьннад. Хьинаре дакъа лаьцад цар школерча, муниципальни олимпиадашка, хIаьта Йовлой Заринас республикански яхье хьалхара моттиг яьккхай. Филологически факультете деша отта аьттув баьннаб цун. Дакъа лоацаш хиннад бераш цхьаццайолча Iилман конференцешка. Тайп-тайпара чулоацам а цIераш а йолаш да цар даь тохкама балхаш: «Петербурги Доашаденна Лоамаши», «Война и мир» яхача романа тIа автора шийгара дувцар, «Сага даь дика хIама лар йоацаш дусаргдац», «Предложене кертерза маьженаш. Къоастам», и. кх. дI. 2006 шера цо кулгал деш хиннача 11 «а» классе 28 дешархо хиннав. Школа чакхъяьккхача, уж берригаш вузашка, техникумашка деша айттаб. Карарча хана, дийша а баьнна, халкъа боахама бе-беча доакъошка къахьегаш ба уж. Из ала йиш я 2005-2012 шерашка цо кхебаьча дешархоех а, цул совгIа царна юкъе ва шиъ профессиональни спортсмен.

Классан кулгал деча сага къахьегам боккха лоархIам болаш болга гу вайна, из болх беча наха 5 эзар сом алапи тIатохарах. ХIаьта а кхоачам хиллал дика биц из дуккхача хьехархоша, хьалха шоаш хинначул эргабаьннабац. Ювсапа Хадижата цу лостамагIа чIоагIа лорадеш, теркалдеш массехк хIама да: дешарал совгIа кхыдола хIама довзийтар; Iомадечун лоархIам, маIан тахкар; вахарца, къахьегамца хоттабенна, ше эргаваргвола, тоалургвола никъ лахар; нахацара бувзам а эздел а леладе хар; берий дай-ноаной раьза хургболча тайпара болх бар.

Ювсапа Хадижатаца цхьацца вIашагIкхетараш хиннад са тайп-тайпарча шерашка, хьехархой говзал лакхъеча курсашка, дешара книжкаш тоадеча комиссена юкъе волаш. Аз тамаш еш дар цун оамалца хинна эхь-эздел. Сага тоам хургболча тайпара мара йистхилацар из миччахьа яле а. Цунца цхьана из дика кхетар ше деча хIамах: хьехархошта хьалха къамаьл дойя а, меттаца е литератураца дувзаденна дешаргаш тоадойя а. ЦIаккха йицлац сона говзал лакхъеча курсашка нийсъенна цунца ювзаенна цхьа моттиг. Улга йисте къамаьл деш, урок дикагIа мишта яла еза хьехархой Iомабеш, яр Ювсапа Хадижат. Сона юхе ягIача хьехархочо (Янданаькъан яр из):

— Сали, хоза йий из? — хаьттар сога.

— ДIаяла, фу дувц Iа юккъегIолла? — соцаде хьежар со из къамаьл, бакъда цох пайда хиланзар.

— Хьаалал хьай, хьона хоза хетий из? — шийчун тIара ялацар са новкъост.

Тха гIар хеза, хьабийрзар курсашка баьхкараш. Йист ца хилча Iеваланзар со:

— Хадижат, — аьлар аз, — укхо фу йоах хой хьона? Хьо хоза йий йоах...

ЦIийелар а елаялар а вIашагIъийра хьехархочун юхь тIа, белабелар курсашка ладувгIа баьхкараш а. Ше безаме саг хиларах тарра, сога гIожа хIама ца оалаш, дIадерзадир цо тха къамаьл, кхы а чIоагIагIа ше тхона езайолийташ. Иштта хул хьаькъал дола саг.

Ювсапа Хадижатах дола са къамаьл дизза хургдацар, нагахьа санна из нана хилар хьоаха ца дича. Цун воI кхийнав. Йовлой Илез болх беш ва Магасерча ГИБДД. Из а, эздел, гIулакх ший дегIах доаллаш хургхиларах шеко яц са, хIана аьлча бокъо яц цун во хила, иштта дикача наха юкъе кхийна хилча.

Балайнаькъан Ювсапа Хадижати цун балха новкъостийи