Skip to main content

Вицвенна поэт

Байташ язъяь поэт вицваьв, йоазонхоех дола книжкаш оттадеш

Албаков Iаьла волча баьхкаб Сурхо тIарча ийс шера дешача школан дешархой (2001 шу)

Укх тIехьарча хана йоазонхой шоай а йоазонхошта хетадаь а дукха книжкаш арадийннад гIалгIай а эрсий а меттала. Царех цхьадараш массе тайпа ханаш йола поэташ, прозаикаш, драматургаш, критикаш бовзийташ, цар вахарах-леларах, кхолламех, арадаьннача йоазонех дувцаш да.

Цу тайпара дар Iилма-тохкама института арадаьккха «ХIанзара гIалгIай литература» яха массехк книжка (2015), Патиев Йоакъапа арадаьккха «ГIалгIайчен йоазонхой» (2011), «ГIалгIай 100 йоазонхо» (2019) яха ши книжка, иштта кхы дIахо а. Цу юкъе хила хьакъ долаш, бакъда юкъе ца хьош висав, сога хаьттача, Албаков Iаьла. Цун ший вахарал дукхагIа хов сона цун байтех лаьца, хIана аьлча уж кепа етташ яр, цун керттера редактор Мальсагов Або волча хана, «Литературни ГIалгIайче» журнала оагIонаш тIа. Иштта из чувоагIаш вар Увайса Абос вIашагIъелла хиннача ТОМ оалаш хиннача къоначеи болалучеи йоазонхой кхоллама цхьанкхетара. Цунна кулгал деш а Мальсагов ше вар, хIана аьлча из вIашагIйоллар а цун болх а айхха бувзабенна бар журналаца. Цунца хьалкхийна ба тахан вай литературе беркате къахьегаш бола йоазонхой Газдиева Аьсет, Албогачиева Зейнап, Сусуркиева Аьсет, Махлоева Рукъет, Хамхоева Жимсари, Дударова Макка, кхыбараш. 2000-гIа шераш долалуш цу цхьанкхетара доакъашхой бовзийта а йоазонхой гIулакх царна дезадалийта а, айса хьехаш бола дешархой Наьсаре бигабар аз. Цу хана дийна вар Мальсагов Або, Плиев Махьмад-СаIид, Чахкиев Ювсап. Царца а ТОМа чубоагIаш болча къонача йоазонхошца а сурташ даьхар оаха, гаргагIа байзар уж шоаш, цар кхолламаш. Цига вайра сона эггара хьалха Албаков Iаьла. Цхьа сабаре, эхь-эздел долаш, шорта йистхилар долаш зIамига саг вар из. Цо лоацца дийцар тхона ший байташ эрсий а гIалгIай а меттала хиларах, уж язъе ше мишта волавеннав, ше Наьсаре вахаш а Абос хьехамаш телача цхьанкхетара чувоагIаш а хиларах. Цунца а сурташ даьхар дешархоша, хIана аьлча белггала берашта байташ язъеш Iаьла воландаь. Цигара цIадахача, цун байташ лаха а еша а хьежар тхо. Царех цхьаяраш кепа теха корайир дувцаш долча журнала 2004 шера араяьннача хьалхарча номер тIа. «Бераш, тхо долча дувла» аьнна корта а болаш, цунна кIалха кепа теха яр 17 стихотворени. Царна юкъе яр «Къажкъайга дийцар сона», «Шерача майдан дIоахала», «Дувцал тхона, новкъост», «Воккха саг — Хамбор», «Аль-Рашид яхача лорах», «Геттара Iуйран воатагар...», «Пен тIа уллаш сахьат да», «ХьунагIа борз кхийтар сох», «ХьунагIара Iа», «Пхьагали, бIарашдуарги, цогали», «ЦIа де лаьрхIар цар», «Пилла-бугIеи пилла-етти», иштта кхыяраш.

Оаш зийна хургда, фаьлгий турпалех тара ба Албакова байтий турпалаш а, цудухьа ала мегаргда, эггара зIамагIболча дешархошта лаьрхIа даьд цо ший йоазош, царна ма хулла сакъердамегIа хетаргйола сюжеташ лаха гIерташ. Волалуш волча поэтах дукха тара а бацар цун кхоллам, хIана аьлча цун байташца яр сакъердаме уйлаш, во боацаш эрсий мотт, ритм, рифма, бе-бе сурт кхоллара гIирсаш. Вешта аьлча, ший стиль лаха низ кхаьчабар цун, ала йиш я. Уж шедола хIама теркалдаьчул тIехьагIа, хетаргахьа, Албаков Iаьла, царна кепа етташ хиннавеце а, яздеш вола дукха яр. Цхьан дийнахьа Iомалуш гIулакх дац наха, къаьстта а берашта, езалургйола байташ кхоллар. Сона из хов айса а, дуккхача хана литартуран юкъе волаш, къахьегарах. Дикача поэта болх, дикача дошо пхьара болх санна, даим Iомабе безаш, йIаьххача хана шаьрбе безаш ба.

Укхаза кIеззига цун вахарах-леларах дувца безам бар са. Из ваь хиннав 1950 шера март бетта 9-ча дийнахьа ГIалгIай-Юртарча Албаков (БIарахой) Iумареи Аьсетеи дезале. Сибрера цIабаьхкачул тIехьагIа уж баха сайцаб Шолжа-ГIалий тIа. Школа яьккхачул тIехьагIа цхьацца балха говзал Iомае хьож из, цун ховш хиннад сварщика болх бе, гIалгIай меттала аьлча, лотор де. Республикан столице йовз цунна ший хургйола фусам-нана Албогачиева Роза (Сурхо тIа бахачарех я из), цхьа дезал хиле вIашагIкхет йоIи зIамсаги. Бакъда 90-ча шерашка Шолжа-ГIалий тIа эттача хьало цигарча вахарах бохабу уж. Наьсаре цIабаьхкача, цхьан юкъа ВИЛСе къахьег цо. 1999 шера Датски совета дукха доккха доацаш цIа лу царна, из Iаьлий-Юрта Iо а оттадийя, цига баха совц уж. Бакъда цул тIехьагIа дукха ха яккхац Iумара Iаьлас, коа лоа доаккхаш ваьлла чувена Iохайна дукха ха ялале, цIаьхха кхалх из. Цуни Розайи цхьа воI ва Осман яхаш. Карарча хана уж Iаьлий веший Iийсай квартире бах ВИЛС оалача завода хьалхашка доаллача цIагIа.

Албаковс эрсий меттала язъяьча байтех цхьаяраш гIалгIай меттала яха хьежав со. Атта бир аз из болх, хIана аьлча уйла къаьга йолаш, цу сахьат кхеталургйолаш, чоалхне боацача меттаца язъяь яр уж. Къаьстта а сона езаелар цун «Хамбор яхача воккхача сагах» йола стихотворени. Цудухьа эггара хьалха шуга из ешийта лов сона. Дукха чоалхне йоаца сюжет а, вайна массарна довзаш дола хIамаш а да цу тIа дувцараш. Коа-карта кулг тоха ховш волча даь-даьна юхе дIаотт виIий-воI Зураб, цунгара Iомавала ловш ва кIаьнк ваха а болх бе а. Берашта дикка хьехам луш дола мугIараш а да цу байтаца. БоккхагIбараш дийна болча хана, царна мел ховр карадерзаде декхарийла я къона тIехье, тIаккха ког кIезигагIа дIабетталургба цар шоаш хержача къахьегама новкъа. Еш вай из байт:
«Юрта гIулакх
Ду Хамбора,
Хьоарсам цIендеш
ГIалме ора.

Кастта ани
Хьакхайк цунга,
Из дIавехаш
Дуачунга.

Хьаетталу
Цун хьаж феца.
Бога кийчдаьд
Ламаз эца.

ТIаккха гIоргва
Сомий беша,
Хьалха санна
КъорIа деша.

Воккха саг ва
Кулга говза,
Тоаяь кран ю
Шортта хьовза.

Хезе хиво
Деш доа тата,
Зураб воагIа
Дахьаш гата.

ВиIий-воI хIанз,
Юхе кхесташ,
Ва Хамбора
Уйла хьесташ».

Вахарца айхха бувзам болаш я ювцаш йола байт. Даь-да вола моллагIа бер, из болх беш воалле, цо фу ду хьожаш, цунца сакъердалуш хул. Дуккхаза аз зийна хIама да: гIишлонхочун воIах гIишлонхо хул, водитела воIах шофер хул, ахархочун воIах ахархо хул... ХIана хул яхача хаттара эггара дикагIдола жоп да аьнна хет сона, Албаков Iаьлас язъяь вай лакхе йийша стихотворени. Къаьхьегама кхетам бала безац берашта, аьнна, хеташ ба тахан цхьабола нах. Из нийса дац, зIамига болча хана денз, балха юкъеувза деза бераш, цар дегIах, унахцIенох гIоргдола хала хIама ца дайташ. Юрта бахача кIаьнкашта, йиIигашта хIама хургдац, цар кIеззига коартол, хьажкIа дIаювча дакъа лаьцадар аьнна, оасар е гувнаш даьдар аьнна. Меъкала духьала лоаттабу къовсам санна лархIа беза цу тайпара беш бола болх. ТIаккха моллагIа хIама де дезаш моттиг тIаэттача, аз ца деш, кхычо дудалара ер, яхаш, мозий тIахувшаш, уж дIалелхаде хьинар доацаш, дагIаргдац бер. МоллагIча сага:
-ДегI дика лелац са, — аьлча, вай цунга хоаттар массаза цаI хул.
-Физкультура йой Iа? — хоатт вай.

Лакхе аз бийцача хала боацача балхал дикагIа физкультура кхы цхьаькха хургьяц. Бер дуккха унахцIенах хургда, цо маьженаш хьоаеш бола болх бойя. Школе даим дагIаш долча бера къаьстта а пайдане ба цу тайпара байга болх. Духхьала дIа ца оале а, Албаков Iаьлас йоах берашка, къахьега Iомалуш хилалаш, зIамига долча хана денз.

Вайна геттара деза ди да воаш дунен чу даьхкар, кхыча дешашца аьлча воаш даь ди. Ше ваьча денах хоза фаьлг хетаргболаш я Iаьлас язъяь «ХьунагIара вIашагIкхетараш» яха стихотворени. Цунна юкъекхийлаб цо фаьлга турпалаш: борз, ча, пхьагал. Иштта язъеш хилча, берий дагахьа дикагIа юсаргья аьнна хийттад цунна ший байт. ГIалат а ваьннавац поэт. Ваьча денца из даькъалвувцар да лакхе хьоахадаь хьун халкъ:
«Ваьча денца
СовгIат дала,
Берзо чувех
Со чай мала.

Ча а яьлар
Кастта гуча,
МархIаволлаш
Санна шуча.

Пхьагал ера,
Ший фаьлг бувца,
Ваьча денца
Даькъалвувца».

Пилла яха дош хоза хеташ а, цох даь моллагIа йоазув дукха дезаш а хул бераш. Из царна дагадоагIа Чуковске Корнея а, Гагиев Гирихана а, кхыча поэтий а йоазошкара турпал санна. Цун болар, сабар, IаIа лордаш санна Iодада лергаш, хий хьачуоза а, боккха хи дIабахьа а могаш йола йIаьха тIоалд — шедар берий теркам тIаозаш да. Къаьстта цецдоах уж доккхача, лакхача дегIо. Из байт ешача хана, сона оалалургдацар Iаьла къона поэт ва аьнна. Говзал Iоаяьча, дош шаьрдаьча поэта санна язъяьй цо из. Цудухьа аз хоза хеташ дир «Пиллан кIориг» яхача цун байта таржам:
«Пилла —бугIа,
Пилла — етт а,
Магасе лел,
КIаьдлуц хетта:

Пиллан кIориг
Яйрий яхаш,
Дехь-сехьа
Пиллах Iахаш.

Шахьар яьндаь
Шийна кIорда,
Хи тIа яха
Тарлу форда.

Бена Iохов
Цигга моза,
Цо хоам бера
Царна хоза.

Эттай кIориг
Бургац йовза,
МIарга бетташ,
Цунах ловза.

ГIол сихонца
Хьажа, бераш,
Мекъа митал,
Масса эраш.

Пиллаш, делаш,
Iеха даьлар...
Набарах со
Сомаваьлар».

Иштта байташ язъяь поэт вицваьв, йоазонхоех дола книжкаш оттадеш. Цаховш нийсденна хIама да аьнна хет сона из. Цхьабакъда цхьаккха тайпара дагадоха мегаргдац, цун стихотворенеш во йоландаь витав из, дувцача книжкаш тIа белгал ца воаккхаш. ТIехьа тIайоагIача хана, цун цIи а латта еза аьнна хет сона Газдиева Аьсета, Махлоева Рукъета, Албогачиева Зейнапа, Хамхоева Жимсаре, кхычар цIерашта юххе. Нагахьа санна цун нийсархой хьоахабеш хилча, из хьоахаве хIана мегац вай, цун йоазош вокхарел вогI ца хилча? Массадолча хIаманца санна, укхаза а нийсхо хила еза. Албаков Iаьла кхелхав 2014 шера январь бетта 14-ча дийнахьа. Дийначар мугIарашкара дIабаьннарий а сий деш хила деза вай, из ди массанега кхоачаргдолга ховш.