Skip to main content

Наха везаш хинна саг

ЦIена вахаш чакхваьнна молла

Гелатхой (Газиков) Абукар-молла

Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, дунен дешар дийша, къаман юкъе бовзаш, нах дукха хиннабеце а, бакъда бусалба Iилма карадерзадаь, молла аьнна цIи йоаккхаш бола нах кIезига хиннабац. Мехкахбахале денз, Iарбий йоазув, КъорIа, махьалаш Iомадеш, хьабаьхкаб уж шоаш мел бахача хана. Сона дагадоагIаш, наха сий деш, лоархIаш бар Сурхо тIара Муцолганаькъан Iусман-молла, Исмейланаькъан Хьасан-молла, Наьсар-Кертера Iарчакханаькъан ИбрахIим-молла, Наьсарера Оздой Махьмад-молла, КIуренаькъан Йоакъап-молла, Гелатхой (Газиков) Абукар-молла, кхыбараш. Цхьаболча наха телевизор чу е кепайоазонга гIолла дувцаш хаза йиш я, бусалба ди лелабеча наха коммунисташа, кегебешникаша Iазап тIалоаттадора, ламаз дайтацар, марха кхабийтацар яхаш дола къамаьл.

Со чIоагIа цецвоал из дувцарех, хIана аьлча из бакъдоацандаь. Маьждигаш дацар цу хана, уж дIакъайладар, цар чу е клубаш е цехаш хьайийллаяр. Из ийрча хIама дар. Амма ший цIагIа ламаз деш, марха кхоабаш, зерата бийсан аргIа лораеш хиннача сагага Iаьдало цу хана хIама оалар аьлча, из харц да. Са даь-да воккха саг вар. Цо массадола бусалба дин цIайш лорадора, ламаз а дора, мурдаш а кхувлар, таравихьа ламазе а ухар, КъорIа-жайнаш а дешар. Цунга хIама оалаш саг вайнавац сона, из дунен чу мел вахача заман чухь. Цул совгIа, моллаш ба яхаш бола нах а халкъо лоархIаш, мовлат дешийта, шарIа де дIабехаш бар. Из ховш дар Iаьдала, из бахьан долаш царна Iазап тIалоаттадора ала йиш йолаш вац со, хIана аьлча ислама никъ лелабеш уж баьхандаь.

Тахан са вувца безам ба Гелатхой Абукар-молла. Дукхача наха накъаваьнна а харцача хIаманца ше хоа ца волийташ чакхваьнна а, саг вар из. ЗIамига кIаьнк волча хана денз, массехк цIа мара юкъе доацаш, цунна хьалхашка хьалкхийнав со. Цу гонахьа баха нах, моллагIа динца дувзаденна гIулакх эттача, эггара хьалха из волча болхар, хIана аьлча нийса жоп шоай хаттара корадоагIаргхиларах тийша боландаь. Цхьа моттиг дагайийхар сона укхаза цун вахарера. Дукха ха я из хинна. Абукар-молла ше воаца а даьннад ялхайтта шу. Цхьан зIамигача сага йодаяь саг йоалаяьяр. ЙоI раьза яр, хьайоалаяьр раьза вар. ЙиIий дай духьала бар, йоккхагIа йиша йолаш из маьре яхарах. ХозагIа-м кIеззига сабар даьдаларе хургдар, вайнаьха эзделага диллача, йоккхагIъяр маьре яххалца.

Хинна даьнна долаш, хозагIча тайпара дIадерзаде дезаш дар этта гIулакх. Саг йоалаяьчун даь-нана, ше фу дергда ца ховш, хьанга кхайкаргья, мала оарцагIвоаккхаргва ца ховш, хьувзар. Юххера а, гаьна воацаш вахача Абукар-моллага леткъар из. Йоккха саг чIоагIа еха хилар дайча, молла аьннадар, хIама дергдац, зе-зулам ца доалийташ, чакхдаккха хьожаргда вай из гIулакх. Ше аьннача тайпара дIадерзадаьдар цо из, тайпан боккхагIболча къонахашта тIабода никъ а леха. Из деррига аз сенна дувц аьлча, нахаца бувца мотт болаш, царна товргдар мишта ала деза ховш, саг вар молла. Цунга хьежжа сий а дора цун Наьсаре а цул арахьа а бахача мехкахоша. Юхе бахача нахага а хьакхачийтацар из мовлата бутт е мархий бутт болча хана. Цун ший воIа Мухьмада яхачох, цхьа ди дIадодаш хиннадац, цар наIарга шиъ е кхоъ машен ца йоагIаш. Цкъаза, ше-ше хьалхагIа венав яхаш, къовсамаш а хулаш хиннад из вига баьхкача наха юкъе.

Абукар ваь хиннав 1902-ча шера (укх шера нийсса 120 шу дуз цун), Гелатхой ГIазIалийи Ужахьанаькъан Машахьийи дезале. Цу заман чухь цун дай баьхаб ГIалгIай-Юрта. Вайцига хьужаре ца вуташ, Кавказера бусалба ди хьаболабеннача селий мехка деша вахийта хиннав из дас. Лоамашка уллаш, Саситли яха цIи лелаеш, Цумадински районе хиннай цунна хьийха Хьабибулла-молла вахаш хиннна моттиг. Саситли яхилга жIайхой метта юрт яхилга да Цига дийшад цо хьужаре а цул тIехьагIа молла хилара эшаш дола Iилма а. Диъ махьал дийша хиннав из. Цигара цIавеча, кхыча моллашца бувзам лоаттабеш, гIулакх доагIаш, шийна цаховр кхы тIа Iомадеш, кIоаргдеш, кердадоаккхаш хьавенав из. Цо бувзамаш лоаттадаьча моллаех хиннаб Даскенаькъан Эке Iумар, Оздой Саьлмарзий Махьмад, Йовлой Чоалдар-хьажий Хьусен, Йовлой Шахьбота Суламбик, Шовланаькъан Асхьаб-молла, Муцолганаькъан Охлой Iусман. ХIаьта КIуренаькъан Йоакъап-молла-м хIара денна яхар санна гуш хиннав цунна, хIана аьлча Наьсарерча С. Орджоникидзе цIерагIча цхьан урам тIа шаккха вахаш хиларах.

Абукар-молла ши саг йоалаяь вар. Хьалхара сесаг (Рукъет) мохк бохабале йоалаяь хиннай цо. Цун кхо дезалхо хиннав. ВоI Махьмад Казахстане кхелхав, Ахьмад Шолжа-ГIалий тIарча Катаяма оалаш хиннача моттиге ваьхав, из, «Газ-53» яха машен лелаеш, хиннав. ХIаьта йоI Дебихан Наьсаре, даьна гаьна йоацаш, яхар; Цхьорой Висангирега маьре а йолаш. Цун воI ва тахан Наьсарерча политехнически колледжа директор вола Цхьорой Висангире Мухьмад-Башир. Итташ шераш да из цу колледжа керте латта. Сабарца, хьаькъалца цунна доал де ховш, дуккхача кагийча нахаи мехкараштеи балха говзалаш караерзае гIо деш, хьавоагIа из. Цига дийша баьннача кагирхоех хиннаб бухгалтераш, юхьанцарча классай хьехархой, трактористаш, водителаш-мотористаш, слесараш, кхыбараш. Дебихан ше гIоръяьннача ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» заводе къахьегаш хилар. ШоллагIйола саг цо вай цIадахкале йоалаяьй. Из сона геттара дика дагайоагIа. Эккажкъонгий-Юртарча Гаьгенаькъан БаIе Яха яр из. Цо ваь кхы а кхо дезалхо вар Абукар-молла. ВоккхагIвола воI Ваха яхаш вар. Из, МагIалбикерча маркхал хьабеча моттиге директора заместитель хилар, 1979 шера 14 апреле ше валлалца, машена тIара Iовоалаш, бордюра тIа IотIакхетар бахьан долаш нийсденнадар из. ТIаккха Мухьмад ва, цул тIехьагIа Iашат йоагIа. ЦIадахккалца уж баьхаб Кокчетаве. 1957-ча шера юха мехка а баьнна, цу хана денз Наьсаре баха сайцаб цар дезал.

Мухьамадага хаьттар аз, дунен дешар ма деша оалаш, шо школе ца ухийташ, оамал ярий шун даь. Цо яхачох, цар дийшача, балха хилча, шоашта сискал Iалашъе уж могаш хилча, дика хеташ хиннав молла. Массанега 10 класс яккхийтай. ВоккхагIвола Ваха машиностроительни техникум яьккха вар. Кхыметтел йоIага а бухгалтера дешар дешийтадар цо. Ший хана цо къахьийгар «Электроинструмент» завода управлене. Мухьмад а ва водитела а тракториста а ши говзал йолаш. Карарча хана уж пенсе баха, цхьацца цамгарашца къувсаш хьабоагIа.

Мишта вахаш, сенах дезал кхебеш вар Абукар-молла? Бусалба дин чухьа леладе мегаргда аьнна белгалдаьккха хIама мара хьадеш а дуаш а вацар из. 70-ча шерашка вайцига дукхагIа баьржа бар ахархочун къахьегам. Iаьдала боахамаша лелае, хьалкхее нахага дIателар бIарчча гектараш буракаш, хьажкIаш. Царна оасар де дезар, уж дика хьахургйолаш. Абукар-молла цу балхаца вувзавенна а иштта ший дезала напагIа Iалашдеш а вар. Цул совгIа доахан, жа леладора, цох а цхьацца гIо-новкъостал хулар вахача моттиге. Маьра оагIув хьаллоацаш а цунна новкъостал деш а чакхъяьлар цун фусам-нана Яха а. Базар еш, дошо хIамаш йохкаш яр из. Тахан-м, хьай безам бале, уж йохкаш йола тика а хьаелла йиш я хьа, хьайна лойя. Бакъда цу хана гIулакх иштта дацар. Иштта базар еча нахах «спекулянташ» оалар. Iаьдало къовсам лоаттабора царца, бахача-баьннача битацар. Лувцаш чубехкар, товараш дlадоахар.

Тха наьна-воша вар Наьсарерча РОВД балха. Цох Iалаьмате тара волаш, кхыча тайпан зIамига саг вар районерча милице болх беш. Цкъаза, сов тара болаш, тувлабора уж. Цхьан кIирандийнахьа сарахьо молла сесаг Яха ера тха нана йолча.

— Хьа вошас сона тахан чIоагIа бохам баьб, милици чуйолча цIагIа чу а йига, йохкаш хинна хIамаш дIаяьхай, — леткъар лоалахо.

Тамаш йир тха нанас, цIаккха кхалнахаца цу тайпара гIулакх ший веший нийсденнад аьнна хезадацар цунна.

— Белггала хой хьона са воша варий? — хаьттар нанас. — Цох чIоагIа тара волаш, цхьаькха зIамига саг ва йоах цига балха. Ховргда вайна, хоаттаргда аз, — аьнна, дIаяхийтар цо лоалахо. Юххера дIатехкача, цох тара волча зIамигача сагаца тувлваь хиннавар Яхас тха наьна-воша. ТIехьагIа, бехказъювлаш, яр. Вешта аьлча, молла сесага леладаьр хьарама хIама дацар, бусалба дин чухьа базар е мегаргья аьнна хиларах.

Моллаш берашта Iарбий йоазув, КъорIа хьехаш хул. Бакъда Абукар-моллага ха яцар, хIара дийнахьа яхар санна, царца болх бе, къахьега. Довнашта юкъе, саг ехача, пхьенаш дутача, мовлат дешача, кхыйолча моттигашка аха везаш хулар из каст-каста. ХIаьта а 70 −75 шу даьнна нах-м хулар из волча баьхке, цхьацца хIама хоатташ, довзаш, Iомадеш. Абукар-моллагара Iомалуш хиннаб йоах Мухьмада цхьаццабола Iалама нах: Оздой Исраил, Чербажанаькъан Хьусен, Хученаькъан Iалаудин, ГIазданаькъан Хьамид. Уж берригаш моллаш хинна дIабахаб. ХIаьта Йовлой Сулумбик-молла а воагIаш хиннав из волча, белггалара хIама хаттар духьа. Духхьал бусалба дешар дийшача наха лаьрхIа ца Iеш, гIулакхаш тIарча наха а хьакимаша а сий деш саг хиннав Гелатхой Абукар-молла. Цун сурт шийна бIаргадайча, «Сердало» газета керттера редактор а ГТРК председатель а хиннача БIарахой Салангире Мухьмада аьлар йоах, сурт ше дIахьоргда, районерча музее дIачудалар духьа. Цу хана цо дIадахьар бахьан долаш, хIанз Малсаганаькъан Тухана цIерагIча мохк тохкача музее да дувцаш дола сурт.

Абукар-молла зIамагIвола воI Мухьмад а бусалба дешар дийша ва. Бакъда, цо яхачох, да мукъа хиннавац ший дезалашта хьехархо хинна латта. Из дешаш хиннав вай лакхе хьоахаваьча Оздой Саьлмарзий Махьмадаца. Сона дагавоагIа из воккха саг. Наха юкъе цIихеза вовзаш вар из, хьаьнала саг, нийсхо еш вола молла хиларах тарра, цул совгIа бусалба дин лард дика йовзаш, моллагIча сага хьехам бала ховш, хиннав из. Со студент волаш, дар аз дувцаргдола хIама. Цхьа саг кхелхача моттиге, шарIа де деза аьнна, из воалаваьвар. Къаьстта из харжара бахьан фу дар аьлча, ший гаргара саг вар е вацар аьнна, цхьаннегахьа озабезам бергбоацаш молла ва оалар цох, цул совгIа шарIа мишта ду цул дикагIа ховш а саг вац оалар ерригача районе. Юкъерча дегIара, кIи бос болаш юхь йолаш, беркате воккха саг вар из. Къаьстта дика яздаьд цох лаьца, дукха ха йоацаш вайцара къаьстача тележурналиста, йоазанхочо Тирканаькъан Аьсета, «Сийрда лар» яхача ший йоазон тIа. Цун юкъера цхьа дакъа дешаргда вай: «...Саьлмарзий Махьмад наха чIоагIа лоархIаш саг хиннав. Дов доккха мара цахиларах, Махьмад юкъевахача, цун юхь еш хиннай. Иззал лерхIам беш хиннаб цун наха. Аьннар аьннача долаш, хьавоагIаш хиннав из, зIамига волча хана денз. Дунен духьа харцон тIехьаваьнна, цхьанне оагIув хьаллоацаргболаш хиннавац из. ЦIаккха шийх тешам бовргболаш, ког Iоловзаш а хиннавац....»

Цунгара Iомалуш, цунца дешаш хиннав Мухьмад. Шоаш верригаш 45 саг вар из волча ухаш, яхаш, дийцар цо сона. Цунца цхьана цига Iилма Iомадеш хиннав Наьсарерча доккхача маьждига имам ЦIолой Хизар, цIихеза вола Iалама саг Пхьошанаькъан Ахьмад, ЦIолой Сайпуддин, Султиганаькъан Абабукар, кхыбараш. ХIанз могашал дика йоацаш ва Мухьмад, шийна 2-3-зза операци яьй, кхы а е езаш я, яхаш, дувц цо. Иштта, могаш йоацаш, метта я йоах Iашат а. Гош лелаш дац цун, Кургане йига еза аьннад. ЦIенош дIаэцаре, уж дехка а гIо дергдолаш вар из ший йишийна, бакъда хIанзарчоа из аьттув балац цун. Iаьдало из цига дIайига гIо доре, доккха гIулакх цох хетаргдолаш вар. Имам волча ЦIолой Хизара цкъа гIо даьдар шийна дарба де, кхы дIахо тхо дагадохаш саг вац, аьлар цо юххера а. Хьагучох, моллагIча сага а, де низ кхоачачо, гIо де мегаргдолча хьала тIа ба молла дезал.

Абукар-молла эггара хьалха ХьажцIа болхарашца Макка ваха хиннав. Вешта аьлча, молла хинна ца Iеш, хьажо а вар из. Цунца, из никъ ийца, бусалба сага пхе паразах цаI кхоачашде бахарех хиннаб Белхарой Къурейша Султан, Хазбенаькъан Iаддал-Хьамид, Батайнаькъан Уматгири, кхыбараш.

Наьсарера доккха маьждиг хьадича, цох кхаъ хиннарех цаI вар молла. ПIаьраска дийнахьа юкъерча къонахашца из рузбане водаш зувра аз каст-каста. Цигара чубоагIаш, дукха хIама хулар цар вIаший дIа-юха къастталца дувца. Бакъда цIаккха оаз, боарамал тIех айяь, хозаргьяцар цо, ше оалар шорта а хьаькъале а оалар, нах дувцачох тешаргболча тайпара. Барзкъан эздел а леладора цо, молла а бусалба ди а безалургболча тайпара. Цхьаболча вай къамах болча наха оалаш хеза ва со, модж геттара цIенъяь дIаяшар хьарама да, яхаш. Амма, сона дагадоагIаш, мож яшанза волаш, из сайна вайнав ала йиш йолаш вац со. Цул совгIа, дегIа тIа дулха совлен маза боацаш, къонахчун дегI хила ма деззара леладеш, вар из. Цхьан сагаца айхьазваьнна, сага вас яь ди а дагадохац сона. Iалама саг мишта хила веза ховш, дино дIадеххача тайпара хила гIерташ, вар Гелатхой Абукар-молла. Цудухьа везар из наха дукха а. Иштта ший ди а безаболийтар цо, ший оамалашца, гIулакхашца, леладеча наькъашца.

Кхелхар Абукар-молла 1996 шера ший 94 шу даьннача хана. Ишттал дукха шераш даха цун вIаштIехьадаьлар, Далла гIулакх дара ший деррига вахар хетадар бахьан долаш. Цул ши шу дукхагIа мара яханзар цун фусам-нана БаIе Яха а.