Skip to main content

Профессора цIи лелаеш хургба урам

Дахкилганаькъан ИбрахIима 85 шу дизарах лаьца

Литература дезарашта а, хьехархошта а, Iилманхошта а шерра йовзаш я Дахкилганаькъан Iадрахьмана ИбрахIима цIи. Уж кхоккха никъ лелабеш, царех лоархIавеш, чакхваьлар из ше мел вахача хана. Бакъда мехка, къаман кхы а пайда бе йиш йолаш вар из, кIеззига дукхагIа ваьхаваларе. Iилманхочун дог, детта ца луш, сецар 2014-ча шера, ший 77 шу даьннача хана. Дунен тIа уж шераш цун даьннад аргдацар из бIаргавайначо. Кхийна-нийсвеннача зIамигача сагадар санна дар цун волавалар, вахар дезаш хилар, къахьегар, вахар-вар. Укх деношка Магасе гIолла лелаш, доккха дикахетар хилар сона, цунна хетабаь ба, аьнна, цхьан урам тIа дIаязъяьча цIерах. Вешта аьлча, хIанзчул тIехьагIа къаман столицерча урамо наха дагалоаттабергба филологически Iилмай кандидата, профессора Iадрахьмана ИбрахIима вахара а кхоллама а никъ. Бизнес инкубатор, республикан архив йола моттиг я ювцар. Лоацца юха дагалаца лов; мишта ваьха, фу карахдаьнна саг хиннав из.

ИбрахIим ваь хиннав 1937 шера август бетта 14 дийнахьа, Дахкилганаькъан Iадрахьманеи Хоаной Леляйи дезале. Ала деза, цун нана вай мехка НКВД кулгалхо хиннача Хоаной Махьмада йоI хиннай, аьнна. Да а милице мугIаршка къахьегаш хинна хилча, наьна-да а НКВД хьаким хинна хилча, бокъонаш лораеш бола болх цо хержа цахилар ма тамаш я, аьнна, мотталу. Цун берригача вежараша из никъ хержаб. Уж балха хиннаб шоай да санна милице. Бакъда ИбрахIима Iилманца, хьехархочун къахьегамца дувзадаьд ший вахар. Из мел бакъда хац сона, цо ше аьннад яхаш, дувцаш хезад сона: «Нагахьа санна советий Iаьдал даьнна хиннадецаре, сох молла хинна хургвар». Вай мохк бохабаьча хана, деша ваха ха йолаш, ворхI шу даьнна кIаьнк хиннав из. Школа цо Казахстане яьккхай, цул тIехьагIа Алма-Атерча пхьегIаш хьаеча «Эмальпосуда» яхача заводе болх беш хиннав. Вай юха мехкадаьнначул тIехьагIа, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте эггара хьалха деша оттарий мугIарашка хиннав зIамига саг. Цо хержар историко-филологически факультет хиннай. Цунца цхьана деша баьгIаб тIехьагIа вай мехка бовзаш хинна, цIихеза нах: университета хьехархо, профессор Малсаганаькъан Оарцхой Ахьмад, дуккхача шерашка «Сердало» газета промышленни отдела керте лаьтта Къоастой Махьмада Башир, йоазанхо Коазой Аюпа Iийса, журналист Шеденаькъан Арсмака Султан, литературни критик хинна Малсаганаькъан Увайса Або, республике гIорваьнна хьехархо хинна Меданаькъан Жабраила Йоакъап, кхыбараш. 1962-ча шера институт яьккха воал ИбрахIим, бакъда шоашта дукха гаьнавалийтац из цун хиннача хьехархоша. Ше деша ваьгIача моттиге вут из, гIалгIай багахбувцам а литература а хьехаргдолаш. Цу хана денз, ше мел яьккха ха Нохч-ГIалгIай хьехархой институтаца, цох хьахиннача Л. Н. Толстой цIерагIча университетаца айхха бувзам болаш, къаман школашта лаьрхIа хьехархой кийчбеш, яьккхай цо. Цхьан юкъа филологически факультета декан а хилар ИбрахIим. ХIаьта ГIалгIай республика хьаяьчул тIехьагIа, Наьсаре хьал а вена, укхаза ваха а вахаш, ГIалгIай паччахьалкхен университете болх бир цо. Ше болх беча юкъа, эзараш хьехархой кийчбаь хургба Iилманхочо, наьна мотти литературеи хьеха Iомабеш. Царех цун цхьа студент хиннав со а.

Со деша эттар Шолжа-ГIалий тIарча университете 1975-ча шера. Дешар дIадоладалалехь вайзар тхона из, хIана аьлча экзамен цунна яла езаш яр цхьадолча даькъе, цул совгIа сентябрь бетта комсаш чуэца дигача, цига а из зе вIаштIехьадаьлар тха. Шоаш миччахьа бале а, цох озалуш, лоралуш бар тхоцара кагий нахи мехкарийи. Цох кхераш дацар из, эздий доаца хIама шоашкара бIарга ца дайта гIерташ дар. Юххьанца гIалгIай багахбувцам хьехаш хилар из тхона. Школе дукха Iомаяьеце а, кIезига-дукха йовзар тхона цунца ювзаенна жанраш. Бакъда Iилман кIийлен тIа, царна тохкамаш деш, цар белгалонаш, башхалонаш йовзаш, университете мара Iомаянзар оаха уж. Укхаза тха дикагIвола гIонча вар; ший гIулакх дика ховш вола Iилманхо, хьехархо. Цо арахийца багахбувцамца дувзаденна книжкаш дешаш, тамаш е йиш яр къаман метта хозалах, сурт кхоллара гIирсех, хьаькъалах. Дуккха кердадараш довзар цун йоазош дешача сагá. Укхаза цхьа масал доаладе лов сона. Цун «ГIалгIай багахбувцам» яха книжка дийшача мара, ханзар сона бокъонца малагIча къамех нах хиннаб «Тиркаца вахаш хиннача Адий Сурхохи аьла Мусостахи долча илле тIа» бувца турпалаш. Со-м уж гIалгIай хиннаб мотташ а вар, вай къаман аьлий хиннабеце а. Уж малаш ба, царна юкъе хинна къовсам сенна тIагIолла баьнна хиннаб геттара дика гучадаьккхад профессора ший книжка тIа. Цо яхачох, Мусост черсий аьла хиннав, хIаьта Адий Сурхо тоаркхой къамах хиннав (селий мехкара таркинец). Иван Грозный яхача паччахьа Мусоста совгIата денна хиннад илле тIа дувца лаьтташ, цига баха хайшача нахагара геттара йоккха йоал яха волавеннав аьла. Сурхо хьалха а ваьккха, цун дош дохадаьд, чакхдалийтадац юртарча къоаноша.

Цу тайпара, истори доашхаш йола моттигаш кхы а дукха я Iилманхочун балхашта юкъе. Цу хьакъехьа укхаза хьоахаде мегаргда аьнна хет сона 1998 шера цо оттадаь, арадаьккха «ГIалгIай оаламаш, дувцараш, фаьлгаш, кицаш» яха книжка. «ГIаи цун тIехьеи» яхаш шира дувцар да цу тIа. Из дIадолалуча хана, деш вай укх тайпара дешаш: «Дувцачох, ворхI бIаь кховзткъа шу хьалха вахаш хиннав къонах ГIа. ЧIоагIа денал долаш саг хиннав из. ГIаь виъ воI хиннав: Нохчо, ГIалгIа, Маьлхе, Аьккхе...» ВIаший юххе, цхьан мехка даха уж къамаш мел шоайла гарга да гойташ ба цун чулоацам. Оалаш ма хиллара, цхьан наьна кер чу баьда хилча, кхы гаргагIа мишта хургба. ХIаьта а цхьабола нах нийс-м лу, царна юкъе юкъ йолла гIерташ. Иштта цу книжка тIара деша йиш я «Чурнаькъан вIов хьаярах», «Эбанхой», «ЧIаьбарло ваха харах» «Мержой КIаьзилг», «Меда саг йоалаярах» «Аьрзи йилларах», «Кушт», «Дударах лаьца», «Баьркам», «Хоаной Хинг» яха а кхыдола а вай къаман вахарца овхийтта дувзаденна шира дувцараш.

Багахбувцам гулбеш йолча студентий тоабашта кулгал деш, лоаман а шаьрача ядача а юрташка ухар Iилманхо, ахкан замалахьа ши кIира а бутт а баккха. Цига а хIара минотах пайда эцаш, ха зехьа ца йоаеш, болх беш хулар ИбрахIим. Сай вахаре нийсъенна цхьа моттиг дагайох сона укхаза. Цох кхета везаш цхьа гIулакх эттадар цу аьхки. Наьсаре вахаш волча сона хезар, хьехархо ший студенташца Iаьлий-Юрта хьалчуэттача йоаллача школе вахаш, багахбувцам гулбеш ва, аьнна. Ма аьттув болаш нийсденнадар из, Шолжа-ГIалий тIа хьалваха ца везаш! Вахар со Iаьлий-Юрта. ШоллагIча этажа тIа хьалтIаваьлча, гаьннара хьахезар сона, йоазон кепа тохача машена тата. Цу хана компьютераш яцар вай мехка. Сайрангахьа леста, ара баьдъенна ха яр из. БIарчча дийнахьа юртарча нахагара багахбувцам дIаязбеш хинна, салоIаш бар цун къона новкъостий, бакъда Iилманхо чуийнна къахьегаш вар, шийца машинка юрта хьал а ена. СалаIар фуд ца ховш, цкъаза ше кхо ца веш, къахьегаш оамал яр вай мехкахочун.

Цул совгIа Iадрахьмана ИбрахIим вар вай къаман юкъе цхьан кулга пIелгашца дагарбе йиш йолча литературни критикех цаI. Цу къахьегамца белгалваьнна, сона вовзаш, кхо саг мара хиннавац гIалгIашта юкъе: Дахкилганаькъан ИбрахIим, Малсаганаькъан Або, Къоастой Iалихан. Хьалхарчо къаьстта дукха къахьийгадар, советий Iаьдал даьнначул тIехьагIа гIалгIай литература дегIа мишта ихад тохкаш бола Iилман болх язбеш. Из книжка эрсий меттала ара а даьлар, дуккхача хьехархошта, Iилманхошта, литература тохкаш болча наха, студенташта цох боккха пайда а баьлар. «ГIалгIай литература 40 шераш чакхдаллалца дегIаахар» аьнна цIи тиллаяр цох автора. Цул совгIа, къаьстта литертурни очеркаш, статьяш, рецензеш язъяьй ИбрахIима. Масала, царех я «Гойгов I-Хь. кIезига довза йоазош», «Цунна дукха дийзад ший къам» (Гойганаькъан Iаддал-Хьамидах), «Вай хьалхара хьехархо, поэт, сердал ена саг» (Беканаькъан Тембота 130 шу дизарга), «Байсарнаькъан Идриса «Боадонгара» яхача романа тIа багахбувцам а этнографи а», «Дерригача халкъий поэт» (А. С. Пушкинах), «Революци ялалехь хиннача вайнаьха литературах», «ГIалгIай проза дIаоттар», «БIаьшерашка яхаргья цун цIи» (эрсий поэт М. Ю. Лермонтов ваь 160 шу дизарга), «Малсаганаькъан Кураза Зоврбик», «Вай Идрисах дола дош», «Заьзганаькъан Хьусена Бахьаудин», «Боканаькъан Ахьмада кхоллам», «Дуне довза сутара ва со» (Чахкинаькъан СаIидах), «Поэзен дунен тIа валар» (Вешкарнаькъан Мухьмадах), иштта кхы дIахо а.

Ше йоазонхо хиларах тарра, керда дувцараш, романаш кхоллаш а къахьийгад ИбрахIима. Цо яздаьча книжкашта юкъе да «Куке денал», «Шутар», «Берд» яхараш. ТIеххьаръяр боарамга диллача дукха йоккха йоаца роман я. Россе йоазанхой Союза доакъашхо волча цо цхьаккха йоазанхой кхетаче дIаяхийтацар, цунна юкъе дакъа ца лоацаш. Дувцар моллагIа дош дале а, цунна ала корадогIар таркалде мегаргдола хIама. Къоначарна луш бола хьехам а хулар, уж нийсадолчоа тIехьа хилча бакъахьа хеташ. Цун йоазош Iомаду школашка деша дагIача бераша. Масала, «Фоти» яха дувцар ялхлагIча класса программанна юкъедихьад, «Куке денал» классал арахьа деша деннад ворхIлагIча классе. Укхаза хьоаха ца дича нийса хургдацар, цо ше а дуккхача шерашка школе Iомаду литературах дола книжкаш яздаь, оттадаь хилар. Царех да 10, 11 классашта лаьрхIа дола хрестоматеш, наьна меттах а литературах а йола йоккхагIча классашта лаьрхIа дешара программаш, хьехархой техникума а университета а студенташта дола багахбувцама хетадаь книжкаш, кхыдараш.

Хоза сурт дилла ховш вар Iилманхо. Шолжа-ГIалий тIарча университете тхо деша дагIача хана, эрсий метта кафедре чуваьннача хьалтеха доаллар Кирилли Мефодийи тIалатта доккха сурт. Латински алфавит а дар царна гонахьа яздаь. Дувцачох, из кхеллар вар Iадрахьмана ИбрахIим. Цул совгIа, цун кхыдола сурташ а дайнад сона, царех цхьадараш сога долаш а да. Вай республика хьаяьчул тIехьагIа, «Наьсарен оаз» яхача газета редакце каст-каста воагIаш а, йоазошта кепа етташ а вар Iилманхо. Царца хулар цо ше даьхка сурташ а. Цу хана сога кхаьчад цун Колой КIантеи Сеска Солса йишийи сурт, Колой КIант тIаьдача гамажа оасашца вийхка улла сурт, «Наьсарера телевышка» яхар. Аз уж лорадеш, цхьайолча хана, эшаш моттиг хилча, кепа тохаш леладу. Ший книжкашта сурташ а ше дехкар цо, кхыбола художникаш оарцагIа ца боахаш.

Ше хьехархо, Iилманхо ва, аьнна, кура-сонта воацаш, саг вар Iадрахьмана ИбрахIим. Цхьаболча хьехархоша «Газ-24», «Жигулеш», «Москвичаш» лелаеча хана (иномаркаш цу хана вайцига яцар), тIеххьара араяьннача «Запорожец» яхача машенаца лелар из. Цунца из лелар аьнна, цхьа ги йиллал вокхарел кIезигагIа везацар из студенташта. Вокх машенел дукха эргаш а яцар из, ший кепага диллача, духхьал мотор тIехьашкахьа балларца мара. МоллагIча деша вагIача зIамигача сагага, йоIага ладувгIа; царна гIо де кийча хулар хьехархо массахана. Цар гIулакхага хьожаш вар. Цхьан дийнахьа, дешар чакх а даьнна, цIаваха дагахьа со хьаараваьлча, тха тайпан зIамига саг-студент латтар хьалхарча корпуса наIарга. Фуд-малад хаьттача, лоархIамерча гIулакха ваха везаш вар ше, бакъда Дахкилганаькъан ИбрахIима экзамен дIа ца елча, ваха йиш йоацаш, фу дича бакъахьа да ца ховш, латт ше, аьлар цо.

— ХIанззе дIаяла мегаций из? —хаьттар аз.

— Мегар, цо дIаэцаре-м, — аьлар студента.

— ДIатIавахе дIаала, из кхетаргва хьона, гIо дергда хьона, — аьлар аз.

— Эхь хет сона, — аьлар зIамигача сага.

— Аз дехаргда хьона, тIаккха, дIатIаваха, дIалургйий Iа?

— Лургья, — раьза хилар из.

Спортивни зала юхе яр йоккха йоацаш аудитори, цу чу цхьа йоазув деш, балхашка хьежаш вагIар Iадрахьмана ИбрахIим. ДIачу а ваьнна:

— Йистхила мегаргварий со, — аьлар аз.

— Мегаргва. Фуд цига? — хаьттар хьехархочо.

Деррига долчча тайпара дIадийцар аз.

— Диканд, хьатIавайта, — аьлар цо.

ЧIоагIа гIадвахавар студент экзамен дIайолаенна а, ший гIулакха ваха аьттув баьнна а.

Дукхаза цунца вIашагIкхетараш, къамаьл хиннад са. Бакъда, тхоаш шиъ мара воацаш, къамаьл де вIаштIехьадалацар, е студенташта, е йоазанхошта, е журналисташта юкъе хулар тха вIаший гор. Цкъа тхоаш шиъ висача, ИбрахIимга хаьттар аз:
—Iилман болх язбе цхьацца йоазош гулдаьдар аз; мишта, сенгара дIаволавала веза, хьанца дагавала мегаргвар?

Укхаза профессора сона денна жоп, саг хала тешаргволаш дар.

— Ази Абоси гIалат даьд из никъ хержа, хьона цу новкъа вала могаде лац сона, — аьлар цо.

Мишта кхетадир аз уж дешаш? Iилман болх язбеш дукха ха, низ бовргба хьа; доккхача иразеи рузкъани да-м хургвац хьох, яхаш санна хийтар сона сай хиннача хьехархочо. Иштта, кхоачаш ца хулаш, бисар са Iилман никъ. ХIаьта а, ше караийца гIулакх хала дале а, дута ца дуташ, чакхваьлар из. Укхаза айса зийна кхы а ши моттиг дагайох сона. Цкъа Илдарха-ГIалий тIа нийсвелар со, цхьан гIулакха вахá. Цигарча автовокзале хьатIакхоаччашехь, духьалвоагIа ИбрахIим кхийтар сох. Из гIаш вар, тIормел совгIа, цун бейоаллар хьаястанза книжкай пачка. ГIо де велча, хьакхаьчав со, аьнна, мухь сога хьабаланзар цо. Цох тара шоллагIа моттиг Наьсаре нийсъелар сона. Iуйрийна балха ваха араваьнна сои Кхоартой Жабраила цIерагIча урамагIа IовоагIа ИбрахIими Ингушская яхача урама саьн тIа вIашагIкхийтар. Хала воагIаш санна хийтар сона из, бебоалла тIорми беза хиларах. Ше завода оагIорахьа водаш ва, аьлар Iилманхочо. Сай цигахьа ваха ца везе а, цунна гIо дар духьа, дIалестар со из водача оагIорахьа. ТIормиг хьаийцар аз, хетаргахьа, кхерий цу чу доахкаш хиннадаларе, кхы безагIа хургбацар из. Оздой Абукара цIерагIча урам тIа кхаччалца, цхьацца дувцаш-оалаш хьалдахар тхо. Цу шин моттигах аз кхетадир, Iилманхочун никъ зизашца бегá боацилга.

ИбрахIимах дукха йоазош даьд Iилманхоша а журналисташа а. Бакъда таханарча денга диллача, даь дукха ха хиларах, уж дизза дац. Цун вахар, кхоллам дикагIа бийцарех да ГIалгIай университета филологически факультета декана Къулбажанаькъан Iаббаса Мухьмада даьр. Из цо хетадаьд профессора 70 шу дизара (2007). Буклета тIа кепа техай цунна, бакъда дуккхача нахага из дIакхаьчад оалалуц сона, газеташ тIа из хиннадий хац сона. ХIанзчул тIехьагIа а цо йита тIехьале Iомаергья, цох доккха а лоархIаме а йоазош дергда, аьнна, хет сона. Цун тIеххьара книжка «Са лазам а са курал а — хьамсара ГIалгIайче» яхаш да. Цо къаьстта дика бовзийт вайна филологически Iилмай кндидата, профессора, РФ социальни Iилмай Академе академика, Наьсарен сийдола вахархо хиннача сага никъ.

Юххера а, хьоаха ца дича нийса хургдац аьнна хет сона, цун фусам-нана Нохч-ГIалгIай телевидене гIалгIай передачай йоккхагIйола редактор хинна Мартазанаькъан Лейла йолга. Цо ваь пхиъ дезалхо хиннав ИбрахIима: къонгаш Казбек, Зоврбик, Саварбик; мехкарий: Индира, Марет.