Skip to main content

Дошо кулгаш дола саг

Дахкилгнаькъан Бекхана 60 шу дизарах а цун кхолламах а

Вай къаман оамал я, геттара хоза хIама хьаде ховш вола саг, «дошо кулгаш долаш ва из» яхача метафораца хоаставеш. Уж дешаш, вIалла шеко йоацаш, ала йиш йолаш ва вай мехкахо, суртанча (аз-м кхы а дошо пхьар а аргдар цох) Дахкилгнаькъан Iалаудина Бекхан. Укх деношка 60 шу дизад, из вича денз. МоллагIа говзал йоалла саг гучаваьлча, вай тахка долалу мичара хьадоагIаш да цун овлаш. Бекханага кхаьча кхоллама сага дáкъа мичара хьадоагIаш да ха дукха хала дац. Вайна массанена «Зооветтехникума» директор, ший хана Наьсарен района газета, «Сердало», радио жаурналист хиларах вовзаш волча Дахкилгнаькъан ХьакIаьша Ахьмада виIий-воI ва Бекхан.

Вешта аьлча, хьаькъала, говзала кIийле я цун гонахьара нах, из хьаваьнна дезал. Сона а бовззаш ба суртанчий цхьабола вежарий, йижарий, хIана аьлча уж дешаш хиннаб со ваьгIача Наьсарерча № 1 йолча юкъерча школе. ХIаьта а Бекхан суртанча санна сона 1995-ча шера мара вовзанзар. Цу шера Илдарха-ГIалий тIарча музее хиннача гойтаме хьокха оттабаьбар цун цхьа болх, из дар «1944 ш. 23 февраль» яха плакат. Из цо дилла хиннад бувцаш бола гойтам хилале пхи шу хьалха. Таьрахьашца аьлча 1990 шера баь болх ба из. ХIанзалца сона дайна плакаташ, нах цхьацца хIама кхоачашдара тIахьехаш дар. Масала, со зIамига волаш, са пен тIа хьалтеха доаллар пионерски галстука хетадаь йоазув тIадола доккха кIай каьхат. Цо тIехьехар цIече байракха санна бос бола галстук а сий деш, лораеш лелаяра. Дукха плакаташ хулар предприятешта, колхозашта юхъе хьалдийтта доахкаш. Уж дукхагIдараш парте тIадехка декхараш кхоачашдара нах оарцагIбоахаш дар. Бекханал хьалха плакаташца къахьегарца белгала хиннав Доврбиканаькъан Албаста ГIаьз-Махьмад а. Цо а кхычар а хьабена никъ дIахо дIабахьар санна хIама хиннад, Iалаудина Бекхана из говзал караэцар. Бакъда цун плакат цхьаккха хIаманна тIахьехаш дац. Цо довзийт вахара бакъдар, цун вол, къизал. Кхыча дешашца аьлча, бIарчча къамаш шоаш бахача моттигех дохадеш, Сибре дигара маIан сенах тара да хьахьекхад цо басарашца. Кхо бос болаш да ала деза из сурт: кIай, Iаьржа, цIе. ГIалан гIов ийккхад, цун корах дIахьежача сердал гой а, амма чухьнахьа баьде я, наьха цIеца яздаьд «1944, 23 февраль» яха таьрахьаш, нах кхоабаш хинна яй цIеша бизаб, цох доахк гIабаш. Лакхе аьрда миIинге яздаьд, вайнаьха лаьттанна цIаккха дицлургцахилар, эшалона тIехьа эшалон мишта ухар. Байтацара дешаш да уж. Цар кхы дикагIа кхетадайт суртанча ший балхага гIолла ала гIийртар — плаката керттера уйла. Бувцаш болча гойтаме эггара хьалха дакъа лоацаш волча Бекхана из цхьа сурт мара оттадаьдацар наха довзийта, ше даь тайп-тайпара кхыдола балхаш дале а. ХIаьта а цо хьахайтар ший къам дукха дезаш, цун яхь йохкаргйоацаш вола керда, къона суртанча вайна юкъе хьахиннилга.

Дахкилгнаькъан Бекхан ваьв 1961-ча шера Наьсере. Уж баьха моттиг наьсархой бахача кхыча моттигашта дикка гаьна яр. Iам болчара аьтта оагIорахьа хьалваха везар Алханчуртски каналага кхаччалца. Юххьанца цига массехк цIа мара дацар. ХIаьта а хоза моттиг яр из, Iаламга диллача. БIаьсти массахана зиза теха кIарсхалаш, цар тамашийна хоза хьаж, тIехдаха мо диза доагIа канал, каналал дехьа бIарг дIа ма кхоачча дада кхаш. Цхьадолча шерашка кIа, гидуаргаш (генараш), наггахьа коартол дIаювра цига «Назрановский» оалаш хиннача совхоза хьалхарча бригадо. Сона эггара хьозагIа цига хийттар дар, даим оалхазарий иллеш декаш хилар. ЛаьрххIе водар со, зIамига волаш, царга ладувгIа аьле. Бекхан вахача хуторе а, цул магIахьа а кхоачар царца сакъердалуш лелашше а. Цкъаза, из бахьан долаш, наьна таIазара сатоха дезаш хулар. Хин йисте ма аха яхаш, барт беттар сога. Цу хознен юкъе кхувш венав Бекхан, цо а гIо даьд аьнна хет сона кхувш воагIача зIамигача сага дуне дикагIа зе а кхетаде а.

Бекхана, ший говзал дегIайоалаеш, дийшад Буро тIарча Къилбаседа-ХIирийчен художственни училище. Из цо йизза чакхъяьккхай 1980-ча шера. Цу хана денз вай мехкарча тайп-тайпарча шахьарашка вахаш, къахьегаш хиннав наьсархо. Укх тIехьарча хана, цо дукхагIа къахьег вайнаьха барзкъанца, герзашца дувзаденна дола хIамаш кхоллаш. Цу лостамагIа, вайна ховча беса, къахьегаш хиннав гIорваьнна гIалгIай суртанча Iоахарганаькъан Хьаж-Бийкар а. Цо хьадеш хиннад качъухкаду феташ (мейдилгаш), кулонаш, гIаьленаш чуйоахкаю бетташ, кIопилгаш, наькх тIа доахкаду кхалнаьха маьхий, чопилгаш, кхыдараш. Бекхана дукхагIа теркам тIабохийташ дола хIамаш да дотоца, дошоца хозъяь шалташ, кхалнаьха чокхецара дотув даьккха а дошув даьккха а тIехкараш, кхалнаьха чокхецара наькх тIа доалладу дотув, маIача наьха чокхеца леладу бустамаш, иштта кхыдараш. Цо хьадаьча цу тайпарча хIамай бесаш долча сурташка хьийжав со. БIарг хьоасташ, дега тоам беш да цун кулго хьа мел кхеллар.

ДIахо кхы а цун кхоллама къайленаш йовзаргья аьнна хет сона вайна. МоллагIча кхоллама болхлочун а хул, дIахо дIайодача хана нах кхы а чIоагIагIа гIадбига, цецбаха кхоллаш дола балхаш. Уж да аьнна хет сона Iалаудина Бекхана кхолламе а.