Skip to main content

Сенца ювзаеннай берий паргIато?

ДукхагIйола берий бешамаш сатийнача, сабарерча, машинаш дукха ца лелача, берашта кхераме йоацача моттигашка я

Юкъе латтар я дешара Наьсарен урхаллен кулгалхо Чемурзиев Бахьаудина Цаэш

Мишта дах вай карарча хана? Из бокъонца ха йиш яц, хьалха хиннари таханардари вIаший духьал а оттадаь, диста ца дистача. Цу наькъо геттара дика гойт тоаденнар фуд, эшаденнар фуд. Сона дага мел доагIача хана йоккхийча шахьарашка а зIамигача городашка а берий бешамашка шоай бераш дIадала ца могаш, халонаш нийслуш, цига кхааш, совгIаташ телаш, хьувзаш хулар дай-ноаной. Из дош тохкаш, Наьсарен районерча берий бешамаша болх мишта бу хьожаш хилар со 1993-ча шера гурахьа. Цу шера октябрь бетта «Наьсарен оаз» яхача газета тIа кепа теха арадаьлар «Доаккхал де хIама дац» яхаш корта бола са йоазув.

Наьсарен районе 10 берий беш яр цу хана. Царех 2 юрташка яр, вожаш — городе. Ялх фусамех бехача нахага яр, уж цар чу бахар. ЦаI медицински училищенна дIаеннаяр, кхы а цаI тоа дIакъайла латтар. Наьсарерча барххIе а берий беша чуэттар со, дувцаш дола йоазув айса далехь. Царех дикагIъяр трикотажни фабрикан доалахьа хинна № 6 йола берий беш яр, цунна керте латтар Шадиева Лида. Халонаш цига а нийслора. Лидайга а цунца болх беча мехкарашка а цкъаза ханаш ихаяр, дуненах догьэккхаш. Пхийтта шера цхьан Iай йIайха хиннаяцар цига. Шелал тIаеча полтош ювхаш, кийнаш тухкаш дийша дада дезаш хулар цигара бераш. Берашца болх беча наха шоаш тоаеш хиннай канализаце еха турбаш, хий Iоухийта кранаш, кIираш-басараш а шоаш хьокхаш хиннад. Бераша чкъаьра ца буа 2 бутт, дулх ца дуа 3 бутт баьннабар. Цу хана са къамаьл хилар фабрикан хьакимашца. Директор хиннача Ф. Газдиевас аьлар: «Берий беш фабриканна тахан эшац. Тха низ бац из лелае. Из йитара, ца йитара дош оаха тхоай коллективе дувцаргда». ХIаьта профкома председатела Д. Мальсаговас аьлар: «Фабриках «Ингуштекстиль» яха акционерни общество хьаяьй. Паччахьалкхен доалахьен комитето шоашта ца еза хIамаш дIаяха аьннад тхога...» «Ца еза хIамаш» цо яхача хана, «ца деза бераш» цо яхаш санна хетар сона, сел ийрча, вас еш декар уж дешаш. 40-ча шерашка даь дар № 1 йола берий беш чуйола цIа. Юлия Ильинична Безродных керте латтача цу берий беша 25 шера цкъа капремонт яьяцар. Цу хьал тIа яр № 2 йола Шадыжева Раисхан керте лаьттар а, цига 20 шера лерттIа ремонт яьяцар. ХIаьта «Электроинструмент» завода № 5 йола берий беш 28 шера тоаяьяцар. Сурхо тIа хинна берий беш дIа а яьккха, цIенош ийс шера дешача школанна дIаденнадар. Цу ханарча райОНО справка тIара деш вай: «Деша даха ха яланза долча берий еррига учрежденеш тоае езаш я, цу гIулакха эггара кIезигагIа дезе а, 150 миллион ахча дезаргда».

Кхы дукха дувца йиш я сел гаьна йоацаш хиннача цу замахи, берашка хиннача паргIатонахи лаьца. ХIаьта а лакхе дийцар а кхоачам болаш да дизза сурт оттадара а районе берий йоакхо мишта еш хиннай кхетадара а. ХIанз карарча заман хьалаш, берашка кхаьча паргIато юстаргья вай хьалха хинначунца. Школе даха ха яланза дола бераш ухаш йола моттигаш (берий бешамаш) районе цхьайтта я. Царех ахаш хIана яц аьнна юрташка я. Масала, Буро кIалха я «Хьастилг», Долакха-Юрта я «Велакъажар», «Дошо дIоагIилг», ТIойЮрта № 4 йолча школанна юххе хьалйолаяьй йоккха, паргIата берий фусам, Эккажкъонгий-Юрта я «ЗIамига мохк», «ЦIе зизилг», Сурхо тIа я «Iо ца ховша бераш». Массехк я уж Наьсарерча каналал дехьа а сехьа а. Вешта аьлча, бераш теркалдар, царга хьожаш хилар дикка эргадаьннад. Из къаьгга гучадаьлар вайна хьалха хиннари, тахан долаш дари вIаший дистача.

Берий бешара хьалаш а дикка тоаденнад. Чухьа ловзара цIенош, спортзалаш, актови залаш, къаьстта бувша, хIама даа моттигаш я. Коа ловза таро хулийташ йола майдаш я, спортивни гIирсашца, бурчолгашца Iалашъяь. Даара-кхачан гIулакх а хьалха хинначул дуккха дикагIа латт аьнна хет сона, хIана аьлча бIарчча бетташка дулх, сом, баьцадаар, чкъаьра берашта ца луш царех берий беш яле тамаш я. Иштта Iай дийша дадаш хьалха шоаш тIаювхаяь полтош а кийнаш а Iояьхай аьнна хет сона цар. ДукхагIйола берий бешамаш сатийнача, сабарерча, машинаш дукха ца лелача, берашта кхераме йоацача моттигашка я. Из а да, сона хетачох, боккхача лоархIаме.

Из деррига дийцачул тIехьагIа, воашта хьалхашка хаттар оттаде мегаргда: «ПаргIато йий таханарча берашка кхаьчар?» Кхыча наха фу хет хац сона, аз иштта жоп лургдар цу хаттара: «Йоккха паргIато я».

ХIанз хьожаргда вай школашка дешаш долча берий хьалашка. Наьсарен районе 33 школа я. Паччахьа заман чухьа берригача гIалгIай мехка цаI мара школа хиннаеце, хIанз цхьайолча юрташка 4 школа йолаш а моттигаш нийслу. Масала, ТIой-Юрта йиъ школа я, Эккажкъонгий-Юрта йиъ школа я, ишттал я Сурхо тIа, кхы дIахо а. Керда, мел эшача фусамашца, гIирсашца Iалашъяь я царех дукхагIъяраш. Вояраш, тишаяраш дIа а йоахаш хьалъеш латт кердаяраш. Цу тайпара я лакхе хьоахаяьча юрташка, Iаьлий-Юрта, Аьлтий-Юрта, Наьсар-Керте хьалъяьраш. Хьалха цу школашка кхаь сменах дешаш хиларах, урокаш 30-35 минот мара хилацар. Наьсарен шахьар тIа 2414 бер Iохоаде моттигаш тоъаш яцар, юрташка эшар 14 514 бер Iохоадергдола моттигаш. Классашка 30-40 бер дагIа дезача дIакхаьчадар гIулакх.

1983 шера денз, Сурхо тIара ийс шера деша школа хьалха берий беша лаьрхIа «Маяк» яхача совхоза хьалдаьча цIалгашка Iеш яр. Цун тхов кIалха е спортзал, е актови зал, е компьютерни класс, цхьаккха тайпара лаборатореш яцар. Кхо хIама дар цига хиннараш: хьехархо, мел, улг. Карарча хана ФГОСа дIадехарашка хьежжа кердача заман массе оагIорахьара дегIавена саг кхевара из кхоачам болаш дац. Дикка хало озар хьехархоша, шоай къахьегам пайданегIа хургболча тайпара вIаштIехьабаккха гIерташ, бакъда хила безача боарам тIа хилацар из. ХIанз, из школа хьеккха дIа а яьккха, кердаяр хьалъеш латт.

Хьалха шин сменах 320 бер дешаш хиннадале, кердача школе уж беррига дешархой цхьан сменах деша таро йолаш хургба. Цул совгIа, вай заман дикагIйолча школашка хила мел деза хIамаш а хургда, яхаш, дувц из хьалъеш боахкача, Нальгиев Беслан керте латтача гIишлонхоша. Саг цецваллал эргадаьннад цу юртарча № 1, № 2 йолча школай гIулакхаш. Хьалхарча школанна керда корпус хьатIаяьй, къаьнаръяр тоаяьй; шоллагIъяр 80-гIа шераш хьатIакхоачаш мара хьалъяь еце а, еррига дIаяьккха, хIанзарча хьисапе геттара йоккха школа хьаяьй. Цу чу компьютерни класс, актови зал, спортивни зал, шахматни класс, фуд цу чу доацаш!? Цу шинна школе дешаш долча берашка дунен ялсмале я. Хьабахкар, чубахар «газелашца», шоай доалахьарча машенашца да, арахьара тIаухача хьехархошта школай наIарга гIолла чакхйоалаш маршрутни автобус я. Вешта аьлча, ког лаьтта ца оттийташ лелабу укхазара дешархой а хьехархой а. Таханарча дийнахьа эггара чIоагIагIа эшар цхьа хIама да, даьша-ноаноша а бераша шоаш а из деррига Iаьдало сенна деш да кхетадар. Ишттал доккхий зенаш а деш, школаш хьалъю берашка дешийтар духьа, кхоана доагIача дийнахьа мехка накъабаргболаш, дика къахьегама нах, говза специалисташ, кхоллама болхлой царех хилийтар духьа. Шоаш бахьан мехко дер, доа ца деш, шоай аргIагIа дика хIама хьаде гIерташ хила беза школай дешархой.

Наьсарен района деша даха ха йоацача а деша ухача а берий учрежденеша лерттIа болх бар дуккхача даькъе тийша да дешара управлене болхлоех, царна керте латтача сагах. Массайтта шу да, управлене кулгалхо а йолаш, Чемурзиев Бахьаудина Цаэша болх бу. Къахьегама овлан тIара хьаяьнна саг я из, цунна могарг а дацар ше беш бола болх во бе, низ-хьинар кходе. Из ше а цар дезал а зIамига волча хана денз дика бовзаш хьавенав со. Чемурзиев Бахьаудинеи цун фусам-наьна Мальсагова Золотханеи ворхI йоI яр. Цар массане цIераш дагайоагIа сона: Лейла, Лида, Люба, Роза, Мовлатхан, Лема, юххера а Цаэш. Цар да Бахьаудин Наьсарен райпо кхачан товараш тикашка дIачукхухьаш вола водитель вар. Сона дага мел доагIача хана (хетаргахьа, вай Сибрера цIадаьхкача хана денз) цу цхьан балха тIа волаш чакхваьлар из, ше пенсе ваххалца йолча хана. Цун къахьегама книжка сона дайнадац, бакъда цу тIа шиъ мара йоазув дац аьнна хет сона: 1. балха хьаийцав райпо водитель волаш, 2. Балха тIара мукъавалийтав, пенсе вахар бахьан долаш. Ше тIавагIаш йола транспорт цул цIенагIа лелаеш саг ер ди доаккхаш вайнавац сона. Вешта, иштта хила а ма езий кхача тика чу дIачукхухьа транспорт. Бахьаудина из кхетадора. Бакъда таханарча дуккхача водителаша-м из кхетаду аьнна мотташ вац со.

Цкъаза сона гу, машина чу нах Iохувшача гIандаш тIа Iойилле, маькх яхьаш боагIа «бизнесменаш». Цар яхьар маькх яц, цар дахьараш лазараш да. ВIалла гунахьа доацача сагах долх уж. Бахьаудин ше даь-наьна цаI мара хиннавац. Цудухьа хIара бутт мел боалача хана, пен юхе дIа а оттавийя, из мел лакхвеннав хьажар духьа, така хьокхаш хиннад нанас. Цо ше хьадувцаш укх лергашта хеза ва со. Нахаца дIаэтта, цу тайпара цо къамаьл деш йола ха шера а шин шера а цкъа мара ягIацар, хIана аьлча веррига балхах воаллар из. Транспорт цо санна шорта, лораеш лелаеш саг а наггахьа хургвацар районе. Цудухьа цIаккха цо авари яь, кхыметтел чарх ийккха новкъа воаллаш бIаргавайнавац сона, хIара дийнахьа яхар санна из бIаргагуча хиннавале а. ХIаьта дезала нана Золотхан а иштта сабаре саг яр. Из чIоагIа йистхинна дагадагIац сона, наьха берашка меттел, шийчарга а. Юкъерча дегIара, сийрда, герга юхь йолаш, беркате кхалсаг яр из. Араяла, нахаца дIаотта цунга а вIалла ха хуларий-хьогI аьнна хеталора. ВорхI йоI яр из хьажа езаш, кхее, бакъахьара кхетам бала безаш. Цунна из дика карагIдаьлар аьнна хеташ бар цу гонахьа мел баха лоалахой, хIана аьлча цу цIагIара ара мел яьнна кхалсаг эзделца, гIулакхаца белгала яр. Шоашта тIадилла гIулакх дика кхоачашдеш а бар, миччахьа шоаш бале а. Царна юкъе бар бе-бе балха говзалаш йола нах: завода болхлой, бухгалтераш, хьехархой, тикашка къахьега дохкархой, кхыбараш. Бахьаудин ше лакхарча дегIара, хьатаро къонах вар. ЦIаккха из гIаш лелаш гацар наьсархошта, хIана аьлча даим, салоIача денгара дIаийккхача, лела везаш дар цун гIулакх Наьсарера тикаш Iалашъеш. Из балха волча хана, шедоа кхачан товараш вайцига паргIата дар, дифицит йолаш хIама дацар. Цудухьа наха дIа ца кхоачийташ, дикагIдар шийна чудахьа гIертарех вацар дезала да. Кхыча дешашца аьлча, хьаьнала саг вар из. Бакъда берригаш хилац из оамал дегIах йоллаш а. Сона дагадоагIа, Шолжа-ГIалий тIа цкъа сайна нийсденна хIама. 90-гIа шераш дар уж, хала ха яр.

Тика чу меттел, базар тIа хьаэца дулх, шекар, даьтта дацар. Мохк чIоагIа яькхбийрзабар. Со балха волча цIен наIарга сецар цIа тIадагIа товараш кхухьа машен. Цу тайпарча машенашца кхухьар столовешка, кафешка, тикашка кхухьаш дола дулх, чкъаьра, кхыбола кхача. Дукха ха ялале, машен яхар. Соца цхьан кабинете вагIача новкъосто хьачубера бIарчча устагIа. «Ах дIаэца хьайна», — аьлар цо сога. Бакъда сона ховра из дулх харцахьарча наькъаца тхоай кабинете нийсденнилга. «А, сона дезац», — аьлар аз, тхоай цIагIа дулха хьоаса беце а. Иштта дахьаш дола дулх хьалдаа могаргдацар сона. Сенах хов из берий беша кхача дезаш дарий а? Ха-м даьра хац. Тхоцарча кхалсага гIадъяха дIаийцар ах устагIа, вож ах из чубеначо цIабихьар ший дезала. Беррига бехк бар из дулх дахьаш венача, кулга цIена воацача водитела. Цу тайпара хIама, сискал хьал ца яарах, дергдацар Бахьаудина. Сов дукха транспорта ко бедоалладаь, нийса Iодолхацар цун кулгаш, гIаш волча хана а гоамденна, руль бебоаллача хьисапе хулар цун уж. Из оаха, бераша, дика зувра, тхоайла дувцар.

Цаэш эггара зIамагIйола Бахьаудина йоI я. Из цIи иштта цох тиллара бахьан малагIа да массане а кхетаду аьнна хет сона. ЦаI мукъагIа кIаьнк хиларга сатувсаш хиннабар цу дезале. Бакъда ворхIлагIъяр а йиIиг хул. Цох мел дика саг хургья хайнадаларе иштта цIи тулларгьяцар аьнна хет сона цох. Из цIи цох ца яккхар духьа, дуккхача наха хьалха а хIанз а Соня Багаудиновна оал Цаэшах. Цхьа тамашийна, дог цIена саг я района дешара управлене кулгалхо. Шийца къамаьл дер моллагIа саг вале а, цунца Iимерза хила, товргдар ала, моллагIа ше йолча тIадена гIулакх бакъахьарча тайпара чакхдаккха гIерташ хул из. Из кхувш енай Наьсарерча С. Орджоникидзе цIи лелаеча урам тIа. ГIалий тIара № 1 йолча школе дешаш, чакхйоаккх цо итт класс. Деррига Iилмаш цхьатарра дукха дезе а, къаьстта цун безам тIабодаш, боча хеташ яр математика. Цудухьа, школа яьккха йоаллаше а, Шолжа-ГIалий тIарча университета физико-математически факультете деша отт из. Толамца из чакх а яьккхе, ше кхийнача шахьар тIа къахьега йолалу, хьехархо йолаш. Дукха ха ялале, наха ше езайолийт, цох тийше гIулакха тIа хьожаю. Итташ шераш да Бахьаудина Цаэш Наьсарен района школай балхага хьожаш, кулгал деш хьайоагIа. Дика хьехарал совгIа, районера хьехархой массайолча оагIорахьара дегIадаьхка вай бераш хургдолаш, царца къахьегаш ба. Управлене ший аргIагIа цу гIулакха мел эша гIо-новкъостал лоаттаду. Масала, чакхйоах хьехархошта юкъера «ДикагIвола хьехархо» яха яхь, дешархошца болх бу олимпиадашка кийчдеш, кхоллама яхьаш чакхйоах, язъяйт мехка хулаш долча хувцамашца ювзаенна сочиненеш, иштта Iилман бух бола балхаш кхолл. Хьехархой могашалга хьажа а гIерт хьаким, школе болх беча наха курорте баха маьха еза йоаца путёвкаш тел, дика къахьегараш сийлен грамоташца, ахчан премешца, кхыча совгIаташца белгалбоах. Де йиш йолаш дола дика хIама хьадеш я районерча управлене кулгалхо. Де йиш йоацар, массанена а ийшад. Укхаза хьоахаде деза, из бусалба ди лоархIаш, цун сий деш хилар. Шоай даьна, нанна тIера сагIа луш, уж биц ца беш я Цаэш а цун боккхагIбола йижарий а. Из а дикача наьха белгалонех цаI я.

Юххера а, фу ала лов сона. Вай мехкарча берий хьал-таронаш шергара шерга тоалуш латт, Iаьдала гIонца, цо хьалхабоаха никъ цIена лелабу Чемурзиева санна бола кулгалхой хиларах. Баркал хилда царна.