Skip to main content

Газета керте лаьтта саг

Укх шера нийсса 120 шу дуз Овшанаькъан Дреса Махьмад ваь

Из ваь хиннав 1903 шера ТIой-Юрта. Дуккхача наха вовза тарлу из, нагахьа санна ишколе багIача хана гIалгIай литература дика Iомадеш, дезаш хиннабале, хIана аьлча хьалха 10-ча классе, тIехьарча шерашка 8-ча классе Iомадеш да цо язъяьча «Даьй наькъаш» яхача поэма тIара дакъа. Поэма хетаяь я Граждански тIема а, гIалгIай къамах хьабаьннача, шоай мохк лорабеш лаьттача турпалашта а.

Масала, дешархошта цу йоазонга гIолла йовз Гарданаькъан Тоаркхо-Хьажий, Iарчакханаькъан Iарчакха, Налганаькъан Мандречун, Орцхананаькъан Хизара цIераш. Цул совгIа поэма тIа бувцаш ба кхыча къамех бола, керда Iаьдал доаккхаш а чIоагIдеш а лийнна нах: гурже Орджоникидзе Серго, гIазкхе Гикало Николай, нохчо ШериповгIар Асланбек. Дешаргда вай цунцара хьалхара мугIараш:

«Мух хьовш мо, лоам чухь нах хьалхьайна,

Никх хинна гIетта, хьайзар мохк,

Гулделар адам, кхел е лайна,

Дой хехкаш, айдаь демий дохк.

Iоядар топаш, гIапаш кача...

Аре дIалаьца, эттар нах.

Чопаш баь говраш хьувзар коача,

ЦIе беса лестар, лакхлуш, малх...»

Сона дагадоагIаш, Наьсарерча берий библиотеке дар Махьмада яздаь байтий книжка, из цаI мара книжка арадаьнна а хиннадац цун. Цу тIа дукхагIа хиннараш патриотически чулоацам болаш дола йоазош дар. Духхьал ший мехка бала кхаьча ца Iеш, дерригача дуненах дог лазаш саг хиннав аьнна хет Овшанаькъан Махьмад. Цун байташта юкъе дар Анголанна, Испанена, кхыча мехкашта хетадаь мугIараш. Бакъда из книжка мел тахкарах, безама хетабаь цхьа мугI корабанзар сона. Хьалхара вай йоазанхой лоамарой Iадаташ довзаш, эсала хIама ца дезаш, хиннаб. Безамах дукхагIа иллеш доахараш мехкарий хиннаб, хIаьта маIача нахага из ца товш санна хеташ хиннад царна. Тахан из деррига хувцаденнад, безам дукхагIа хестабераш маIа нах ба. Из харцахьа да-м оалалургдац сога, бакъда геттара маIача сагага ца товча беса, доастамал, эсалал гойташ хила мегаргдац безама хетадаь йоазош. Из дезаш хиннавац аьнна хет сона Махьмад.

Из духхьал ший йоазош даь Iийнавац. Цо таржам даь, эрсий метталара гIалгIай меттала даьккха хиннад Социалистически Къахьегама Турпала, эрсий йоазанхочун Тихонов Николая «Серго лоамашка» яхача поэмацара дакъа. Из а йIаьххача хана ишколашка дагIача бераша Iомадеш хилар, хIана аьлча цу тIа дика дувцар гIалгIай мехка Орджоникидзе леларах а гIалгIаша цун оагIув хьаллаьца хиларах а. Иштта цунна таржам даь хиннад МутаIаланаькъан Хьажбикара а. Деш вай цунцара цхьадола мугIараш:

«Цкъа, бус салоIаш тхо дагIаш,

ДоттагIчо дир цхьа хаттар:

— Вий хьо Эса-ЧIоже йовзаш?

— Йовзаш ва со, — жоп делар аз.

Башха никъ ба, бакъда цхьаькха:

Цунах гIоргвац къонах воацар...

— Боккха никъ ба Iа чакхбаьккхар,-

Къоаночо-гIалгIачо аьлар.»

Цхьан хана (1928) Овшанаькъан Махьмад хержа хиннав ИнгАПП (гIалгIай пролетарски йоазанхой ассоциаци) кулгалхочун гIулакха тIа, цул тIехьагIа дукха а тайп-тайпара а балхаш даьд цо. Хиннав из «Сердало» газета керттерча редактора дарже а. Из 1927-1928 шерашка хиннад аьнна белгалдаьккхад «ГIалгIай 100 йоазанхо» яхача ший книжка тIа Патанаькъан Султана Йоакъапа.

Укхаза дагайох сона цунца ювзаенна, сай вахаре хинна моттигаш. Эггара хьалха са белгалдаккха безам ба, 80-ча шерашка арадийннача гIалгIай литературах долча хрестоматеш тIа цун даь цIи кхыча беса язъеш хиннилга. Цар тIа латтар «Овшанаькъан ХIирета Махьмад» аьнна, цхьачар Фирета Махьмад а оалар цох. ХIана хувцаеннай йоазанхочун даь цIи, малав из хийцар, ше ва е дезал ба? Цу хаттарашта жоп дала цун ший цIагIара хьабаьннача наха мара могаргдац, аьнна, хет сона. Цу хьакъехьа дола бакъдар хайча дика-м хетаргдар.

Цхьаькха цхьа моттиг я, сона йиц ца луш. 90-гIа шераш чакхдала гаргагIертача хана, со болх беш вар Шолжа-ГIалий тIарча «Книжка» оалача цхьанкхетарца (хьалха хинна Нохч-ГIалгIай книжни издательство).

Сои Шаденаькъан Арсмака Султани цхьан редакце нийсделар. Султан вар дешара-методически литературан редакцен воккхагIвола редактор, хIаьта со вар редактор. Оаха арадаха кийчдеш хиннараш ишколашта лаьрхIа дола книжкаш дар литературах, меттах. Уж дIахьехача наха гIо дергдола книжкаш а деша дезаш хулар цкъаза. ХIара 4-5 шу мел доалача хана, кепа а техе, юха арадоахар дешара книжкаш. Цхьан шера оаха лаьрхIар хрестомате тIа мел болча йоазанхой сурташ IотIадаха.

Цхьаболча йоазанхой сурташ долаш дар издательстве, цхьабарий сурташ лаха дезаш дар. Овшанаькъан Махьмада сурт кораданзар тхона. Цу хана из ше воацаш вар, Махьмад кхелха хиннав 1962-ча шера. Бовзача нахага, журналисташка хаьттача, тхона гучадаьлар цун дезал издательствон дукха гаьна боацаш бахилга. НаIарга ваха лаьрхIар аз. Тахан мо дагадоагIа сона, шоай доалахьара цIа а долаш, Партизански урам тIа бахаш бар уж. Коа чувахача, хьаараяьлар къона кхалсаг. Дахар-денар хаьттачул тIехьагIа, из Махьмада фу хулаш я ха лайра сона.

— Махьмада йоI-м яц хьо? — хаьттар аз.

— Яц, даьра, нус я со, — аьлар кхалсага.

Айса дихьа гIулакх дIадийцача, цо аьлар:

— ЦIен-да цIагIа вац, из чувеча, дIааргда аз.

ВоIа сурт хьал а дена, цу шера хрестомати Махьмада сурт тIадолаш арадаьлар.

«Сердало» газета бIаь шу дизарга долхаш, Овшанаькъан Махьмада цIи дагайохар вай декхар да аьнна хет сона.