Skip to main content

Эрсий-туркий тIом болабенна 145 шу дизад

ГIалгIаша цунна юкъе лаьцача даькъах

1877-1878 шерашка хинна эрсий-туркий тIом болабенна 145 шу дизад укх шера. Дуккхача гIалгIаша дакъа лаьцад цу тIема юкъе, Россе гадоаккхаш. Царна юкъе хиннаб гIорбаьнна тахан дерригача къаманна бовзаш бола нах. Малав Байсаранаькъан Бунхо цавовзар, цун деналерча гIулакхех цадийшар? Из хьалха волаш, цунна тIехьа лаьттаб дуккхача тайпаех хьабаьнна къонахий. Сурхо тIа ваьхача Овшанаькъан Ахьмада Мусас цох лаьца даьча йоазонна юкъера цхьа дакъа доаладергда вай укхаза: «...1877-1878 шерашка хиннача эрсий-туркий тIем тIа подполковник Байсаранаькъан Бунхо Цун Сийлен ха деча лейб-гварде эскара XIII корпуса Терско-горски дошлой полка чуйоагIача ГIалгIай дивизиона командир хиннав. Цунга хьалхале йолаш, сотней командираш хиннаб подпоручик Ужахьанаькъан Батако, майор Далганаькъан Бунхо.

ГIалгIай дивизена юкъебихьа хиннаб: Аьлданаькъан Николай, подпоручик Новразанаькъан Маги, Джеминаькъан Бени, Боранаькъан Темаркъа, прапорщик Малсаганаькъан Даха (Малсаганаькъан Дошлакъий да), Малсаганаькъан АртагIа, Бохтаранаькъан Керам, Сампенаькъан Iумар (Сурхо тIара), Куркъанаькъан Дошлакъа, кхыбараш...»

Ала деза укхаза беррига тIема доакъашхой белгалбаьхабац аьнна. Вайна хов цу тIем тIа дакъа лоацаш ДжабагIанаькъан Ижи, Боранаькъан Анзор, Гойганаькъан Мудар, Элмарзанаькъан СаIит, Бекботанаькъан Толхут, Арсамаканаькъан Ибиш, Черийнаькъан Жантамар, Ведажанаькъан Долтамарза. Хьаштаранаькъан Дударкъа, Iамарханаькъан Берд, иштта кхыбараш хиннилга.

Цу тIем тIа майрал-денал гойтарах гIалгIашта Георгиевски байракх енна хиннай, цу тIа яздаь хиннад «1877 а 1878 а шерашка Туркий тIем тIа белгала хиларах» яха дешаш. ХIаьта Бунахочоа енна хиннай подполковника цIи.

Йоазанхочун, Граждански тIема доакъашхочун, профессиональни артиллериста Малсаганаькъан Оарцхой да АртагIа а хиннав бувцача тIем тIа дакъа лоацаш. Деш вай литертурни критик хиннача Малсаганаькъан Абос цу хьакъехьа фу яздаьд: «...1877-1878 шерашка хиннача эрсий-туркий тIем тIа дика дакъа лацарах, цигача доккха денал а, майрал а гойтарах, паччахьа Iаьдало кIай жIарг а, милице прапорщика звани а енна, белгалваьккха саг хиннав Малсаганаькъан Оарцхой да АртагIа. Паччахьа Iаьдало ше иштта дика лаьрхIавале а, из тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, дуккха кхыболча гIалгIашта санна. шийна эрсий йоазув-дешар цахарах, готахи мангалахи воаллаш, 1922 шера ше валлалца Аьлтий-Юрта вахаш хиннав из...»

Иштта профессор, йоазонхо хиннача Малсаганаькъан Дошлакъий да а хиннав цу тIем тIа хьинаре дакъа лоацаш. Цу хьакъехьа литертурни критика яздаьд: «...Белгалде доагIа. Дошлакъа валехьа цун да Даха 1877-1878 шерашка хиннача эрсий-туркий тIем тIа дакъа лоацаш а, хIаьта, цигача майрал а денал а гойтарах, прапорщика чин долаш а цIавена хиннилга. ХIаьта цу тIем тIа яь хинна човнаш бахьан долаш, из 1900 шера веннав...»