Skip to main content

Къаман жовхьараш лийха хьехархо

ГIалгIай халкъа лирически иллеш дIаяздаьча Исмейланаькъан Зархмата 110 шу дизад

Исмейланаькъан Зархмата дийша хьехархой  техникума шоллагIа выпуск (1930). Царна юкъе хила тарлу из ше а, вайна белггала ца вовза мара.

Тахан вай цун бIаь итт шу дизад яхе а, бакъда из ше геттара кIезига ваьхав. Леча хана 20 шу даьнна мара хиннавац Исмейланаькъан (Йовлой) Тембота Зархмат. Цох лаьца из а ховргдацар вайна, нагахьа санна драматурга, литературни критика Малсаганаькъан АртагIа Оарцхос цох бола лоацца хоам вайна битабецаре. Беш вай из беррига: «Исмейла-наькъан Дз. ваьв 1912 шера. Ахархочун воI хиннав из. 1930 шера цо чакхъяьккха хиннай ГIалгIай хьехархой техникум. Техникум яьккхачул тIехьагIа, Мочкъий-Юртарча школе болх бешше, дIаязбеш хиннаб цо иллей кеп йола гIалгIай халкъа багахбувцам. Цо гулдаь бIаь совгIа дола илли Малcага-наькъан Д. эрсий меттала даьккхад, укх деношка арадаргдолаш да уж.

Исмейл-наькъанчо гулъяьча материала боккха мах ба, гIалгIай вахаре цунца нийсде хIама дац.

Кхелхав Иcмейл-накъан вар 1932 шера.

Цун иллеш арадоал, «ГIалгIай иллеш» яха корта а болаш».

Иштта лоацца йоазув даьд Зархматах лаьца Малcаганаькъан Оарцхос.

Цул совгIа, цо язъяь хиннача рецензе а цхьацца къайленаш гучайоах вайна. Цунна кепа техай 1998-ча шера арадаьннача «Мальсагов АртагIа Оарцхо. Хержараш» яхача книжка тIа. «Фольклора хьакъехьа» аьнна цIи тиллай цох йоазонхочо. Цу тIара деш вай: «Укх книжка тIа яздаь арадоал Исмейла-къонгий Зархмата гулдаь «ГIалгIай иллеш». ХIанзолца дIаяхача хана, вайнаьха меттала цу тайпара вIашагIбелла, арабаьккха болх бац. Да-м дар вай яздаь а, арадаьнна а багах даьха къаьна иллеш, бакъда дукха дацар... Исмейла-наькъанчо гулдаь арадаьха иллеш дукхача наха пайда бала йиш йолаш да: Iилман болхлошта, йоазонхошта уж тахка, Iамо шо-шоай оагIорахьа дукха хIама короргда. Цу иллей чулоацам, цар форма малагIа я, мишта хьаэца еза из къаьстта вай хьале, мишта хила еза царна еш йола критика, из масса хIама ер иллеш дIаяздалцца дувца йиш йолаш хиннадац... Исмейла-наькъанчо дIаяздаь иллеш маца, мичахьа яздаьд хойташ яздаьдац. Из кIеззига гIалат а да цун. Цхьадола иллей дешаш дукха нах ца кхеташ да. Нагахьа санна Исмейла-наькъан вар дийна валаре, цунга хаьтта, маIан дергдар цар. ХIанз из дийна воацаш, е цунга а е уж иллеш дийцачунга а хатта йиш йоацаш, дисад уж дешаш. Цхьан хана къоастаде-м мег уж, хIаьта а хIанз хала да сиха цар маIан де. Цхьадола бIарчча иллеш да цу тайпара вIалла кхето йиш йоацаш, дукха дешаш юкъе долаш».

Оарцхос дIаболабаь из болх дIахо дIабихьаб цун воIа Ахьмада. «Илле тамаш» яхача ше оттадаьча, 1990-ча шера Шолжа-ГIалий тIа арадаьннача книжканна юкъедихьад цо Зархмата дIаяздаь иллеш гIалгIай меттала. Бакъда хьалхара хьалха уж дIаяздаьр Тембота Зархмат хилар белгалдаьккхадац Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета хьехархо хиннача Оарцхой Ахьмада. Из белгалде дезилга цунгара дIа ца дехаш, Iийнав книжканна рецензи язъяь филологически Iилмай кандидат, профессор Дахкилганаькъан Iадрахьмана ИбрахIим а. Дешхьалхенца массехк дош алар мара, ер ма дий аьнна Зархматах яздаь кхы хIама дац цу книжка тIа, бакъда цо дIаяздаь иллеш-м дукха да. Хилар пайда бий, уж дIаяздаьча сага цIи яьккха ца хилча? Сога хаьттача, нийсагIа хургдар Исмейланаькъан Зархмата иллеш, кхычар яздаьчарех дIа ца а детташ, къаьсттача книжкаца арадаьхадаларе. ТIехьа тIайоагIача хана а де мегаргда из иштта. ТIаккха уж дешача студенташта, тохкача Iилманхошта, Зархмата вахар довза ловча кепайоазон болхлошта, дерригача къаманна гIойле хургья цох. Аз лакхе ма аллара, Тембота Зархматах ховш дукха хIама дац, хIана аьлча цо дIаяздаьча иллей книжка арадаьннача 1933-ча шера из ше воацаш хиннав. Из вовзийташ, цу книжканна дешхьалхе язъяь хиннай Муталиев Шовхала Хьажбикара. Цо Зархматах даь йоазув доацаш да, Хьажбикара ший хержарий книжка тIа, цун иллеш кепа техача кхыдолча книжкаш тIа. Лохаш хилча, из лаха деза лакхе хьоахадаьча, дIаяха бIаьшере йолалуш арадаьнна хиннача цун книжка тIара, хIаьта из, говра нувр тилла араваьлча а, корадоагIаргдац тахан.

Зархмата вахарца дувзаденна цхьацца хIамаш дийцар сона, цун тайпан воша хулача, Эккажкъонгий-Юрта вахача Исмейланаькъан Iалихана. Цунга гIолла хайра сона вай Сибре дигале Тембота дезал хIанз Наьсарера А. Газдиева цIерагIча урам тIара маьждиг долча (хьалха «Берий дуне» яха тика хиннача) моттиге баьхалга. Ши воIи ши йоIи хиннад, Iалихана яхачох, цу дезале кхувш: Зархмати, Темарлани, Сакинати, Тамареи. Кхы дукхагIа хIама хацар царех Iалихана а.

1998-ча шера арадаьннача «Мальсагов Дахий Дошлакъа. Хержараш» яхача книжка тIа деннад Зархмата дIаяздаьча иллешта даь 25 таржам. Вешта аьлча, уж эрсий меттала даьха хиннад Дошлакъас. Исбахьален таржамаш-м дац цо царна даьраш, духхьал цар чулоацам дешачарна бовзийтар мара, тоадаь-хоздаь таржамаш дац уж. Цу книжка тIарча эрсий таржамашка а хьожаш, меттаоттаде вIаштIехьадаьлар Тембота Зархмата гIалгIай меттала дIаяздаь иллеш. Масала, царех да «Саг йодача даьха иллеш», «Ши мерза новкъост», «Ма кхерал, ва кIанат», «Са уйла елахь», «Шовхала кIанат», «Елха дог доагIа са», «Саси-сани су», «Хьажиха-Тотиха», «БIарг байнача сага», «Эраста», «Шун берте ухийла», «Ва Бугала».

ДIаяхача заман чухьа, хIанз мо хиннадац саг йоалаяр-яхар. Таханарча кагехбарашта из дика довзийташ да саг йодача-йоагIача даьха иллеш. Наха са мишта къердаш хиннад, дог-безам мишта дуаш хиннад гу вайна царга гIолла. Деша совле хьан йоаккх хьожаш, къовсалуш хиннаб замей мехкарийи фусамера мехкарийи, цар къамаьлаца хиннад бегбоахаш дола дешаш. Бакъда уж бегаш болга ховш, фухха аьлча а, эгIазболхаш хиннабац шинна оагIорахьара нах. Керттердар дош говзагIа, ирагIа алар хиннад.

Зархмата дIаяздаь хиннача безам бувцача иллейх цаI дешаргда вай, ер йоазув чакхдоалаш. «Ва Бугала» яхаш да из:

«Араяла, ва Бугала,
Хьай даьсара сога йола!
Ий т1а отта, ва Бугала,
Хьай даьсара сога йола!
Сона нанас яьй хьо,
Аз Даьлагара ех хьо.
Дала лойла хьо сона,
Аз беттагара ех хьо!»